Để biết một lô đất vuông vức thật, nở hậu bao nhiêu hay méo mấy độ, cần đo bốn cạnh và hai đường chéo rồi vẽ lại theo tỉ lệ; nhìn bằng mắt ngoài thực địa rất dễ sai, vì hàng rào, cây cối và địa hình đánh lừa cảm giác. Mọi nhận xét về hình dáng lô, theo phong thủy hay theo kiến trúc, đều nên bắt đầu từ một bản vẽ có số liệu.
Bài này hướng dẫn cách tự đo một lô đất nhà ở bằng thước dây và vài dụng cụ đơn giản, cách kiểm góc vuông bằng đường chéo, cách vẽ lại trên giấy kẻ ô và đối chiếu với sơ đồ thửa. Bản vẽ tự làm không thay được kết quả đo đạc của đơn vị có chức năng khi cần làm thủ tục, nhưng đủ để bạn hiểu lô đất của mình trước khi bàn chuyện thiết kế hay chuyện quan niệm.
Vì sao nên tự đo dù đã có sổ
Sơ đồ thửa trên giấy chứng nhận ghi kích thước các cạnh, nhưng không phải lúc nào cũng khớp thực địa. Hàng rào có thể đã xây lệch vài chục phân so với ranh, mốc giới có thể đã mất, hoặc sơ đồ được lập từ lần đo cũ với độ chính xác khác. Với người thiết kế, vài chục phân ở một góc có thể biến một khối nhà tưởng vuông thành khối lệch.
Tự đo còn giúp bạn thấy những thứ sơ đồ thửa không ghi: cây lớn, cột điện, hố ga, bậc thềm nhà bên lấn sang, chỗ trũng đọng nước. Đây đều là dữ kiện mà cả phong thủy hình thế lẫn kiến trúc đều cần.
Cuối cùng, tự đo giúp bạn đọc tin rao tỉnh táo hơn. Chữ "nở hậu", "vuông vức" hay "méo nhẹ" trên tin rao là cách mô tả của người bán; một bản vẽ có số liệu mới cho biết lô ấy thuộc dạng nào, nở hay tóp bao nhiêu phần trăm, góc lệch bao nhiêu.
Chuẩn bị dụng cụ
Đo một lô đất nhà ở không cần thiết bị đắt tiền. Bộ dụng cụ cơ bản gồm:
- Thước dây dài từ 30 m đến 50 m, loại vải sợi thuỷ tinh hoặc thép; thước càng dài càng ít phải nối, sai số càng nhỏ.
- Vài cọc gỗ hoặc thanh sắt nhỏ, búa, cuộn dây nilon để căng dây đánh dấu cạnh.
- Giấy kẻ ô ly hoặc ô vuông, bút chì, tẩy, thước kẻ; một tấm bìa cứng để kê khi viết ngoài trời.
- Điện thoại để chụp ảnh từng góc lô và ghi chú; la bàn hoặc ứng dụng la bàn nếu muốn ghi thêm hướng sơ bộ.
- Một người phụ giữ đầu thước; đo một mình rất dễ chùng thước và đọc sai.
- Bản sao sơ đồ thửa trên giấy chứng nhận để đối chiếu ngay tại chỗ.
Đo vào buổi sáng, trời không gió mạnh, khi đất đã dọn bớt cỏ cao. Nếu lô có nhiều vật cản, hãy dọn trước một lối dọc theo các cạnh để thước căng thẳng.
Các bước đo một lô bốn cạnh
Với lô bốn cạnh, cách đơn giản và đủ chính xác là đo bốn cạnh cộng hai đường chéo, tức là chia lô thành hai tam giác. Một tam giác đã biết ba cạnh thì hình dáng của nó cố định, nên lô sẽ được xác định hoàn toàn.
- Xác định bốn góc lô theo mốc giới hoặc theo ranh được hai bên công nhận; cắm cọc đánh dấu và đặt tên các góc, ví dụ A, B, C, D theo chiều kim đồng hồ bắt đầu từ góc trái mặt tiền.
- Đo cạnh mặt tiền AB, cạnh bên BC, cạnh sau CD, cạnh bên DA; kéo thước căng, sát mặt đất, ghi số đến xăng-ti-mét.
- Đo đường chéo AC và đường chéo BD.
- Đo lại mỗi số một lần nữa, đổi người đọc thước; nếu hai lần chênh nhau nhiều hơn vài xăng-ti-mét, đo lần ba.
- Với lô có hơn bốn cạnh, chia lô thành nhiều tam giác bằng các đường chéo từ một góc, đo đủ ba cạnh của từng tam giác.
- Chụp ảnh từng góc và ghi chú vật thể quanh ranh: cây, cột điện, hố ga, tường nhà bên.
Sáu bước này thường mất khoảng một giờ với lô nhà phố. Số liệu thu được đủ để vẽ lại lô và kiểm góc vuông.
Đo lô trên địa hình dốc hoặc có vật cản
Không phải lô nào cũng bằng phẳng và trống trải. Vài tình huống hay gặp và cách xử lý:
- Lô dốc: kéo thước nằm ngang chứ không bám theo mặt dốc, vì kích thước trên sơ đồ thửa là kích thước chiếu bằng. Với dốc lớn, đo từng đoạn ngắn, mỗi đoạn giữ thước ngang bằng rồi cộng lại.
- Có nhà cũ hoặc tường chắn giữa lô: không đo được đường chéo thẳng thì chia lô thành nhiều tam giác nhỏ hơn quanh vật cản, mỗi tam giác đo đủ ba cạnh.
- Cây lớn nằm trên ranh: đo cạnh song song cách ranh một khoảng cố định, ví dụ cách một mét, rồi trừ đi khi vẽ.
- Mốc giới bị mất: không tự đặt góc lô theo phỏng đoán; ghi rõ góc nào chưa xác định và cần tìm lại mốc hoặc đo chính thức.
- Lô cạnh cong theo đường hoặc bờ kênh: đo dây cung giữa hai đầu cạnh cong, rồi đo khoảng cách từ dây cung tới cạnh cong ở vài điểm cách đều.
Những tình huống này làm việc đo lâu hơn nhưng không khó hơn. Điều quan trọng là ghi rõ cách đo trên bản vẽ để người khác đọc hiểu được.
Kiểm góc vuông bằng đường chéo và tam giác 3, 4, 5
Một hình chữ nhật có hai đường chéo bằng nhau. Vì vậy, nếu lô có hai cạnh đối bằng nhau từng cặp và hai đường chéo cũng bằng nhau, lô là hình chữ nhật, mọi góc đều vuông. Nếu hai đường chéo chênh nhau, lô bị xô lệch, đường chéo dài hơn nằm giữa hai góc tù. Độ chênh càng lớn, lô càng méo.
Để có con số so sánh, bạn tính đường chéo lý thuyết của hình chữ nhật có cùng chiều ngang và chiều sâu theo định lý Py-ta-go: căn bậc hai của tổng bình phương hai cạnh. Ví dụ giả định: lô 5 m x 20 m có đường chéo lý thuyết khoảng 20,62 m. Nếu đo được hai đường chéo 20,62 m và 20,60 m, lô gần như vuông. Nếu đo được 21,00 m và 20,20 m, lô đã xô lệch rõ.
Ở từng góc, thợ xây dùng tam giác 3, 4, 5: từ góc cần kiểm, đo trên một cạnh 3 m, trên cạnh kia 4 m, rồi đo khoảng cách giữa hai điểm ấy. Nếu đúng 5 m thì góc vuông; dài hơn là góc tù, ngắn hơn là góc nhọn. Có thể nhân đôi thành 6, 8, 10 để chính xác hơn với lô lớn. Đây là cách đơn giản để biết góc nào lệch và lệch về phía nào.
Vẽ lại lô và những thứ cần ghi trên bản vẽ
Trên giấy kẻ ô, chọn tỉ lệ dễ tính, ví dụ mỗi ô một xăng-ti-mét ứng với một mét. Vẽ cạnh mặt tiền trước, rồi dùng com-pa hoặc thước để dựng các tam giác từ ba cạnh đã đo. Sau khi có đường bao, ghi thêm các thông tin sau:
| Thứ cần ghi | Cách ghi | Vì sao cần |
|---|---|---|
| Kích thước cạnh và đường chéo | Ghi số đo cạnh mỗi đoạn | Đối chiếu với sơ đồ thửa và tính mức nở, tóp |
| Mũi tên hướng Bắc sơ bộ | Vẽ theo la bàn, ghi là sơ bộ | Biết mặt nào nhận nắng chiều, hướng gió |
| Cây lớn, cột điện, hố ga | Vẽ ký hiệu đơn giản, ghi khoảng cách tới ranh | Ảnh hưởng tới vị trí khối nhà, cổng |
| Đường, vỉa hè, cống | Vẽ dọc mặt tiền, ghi độ rộng | Biết lối vào, chỗ thoát nước |
| Nhà bên cạnh | Ghi số tầng, khoảng cách, cửa sổ nhìn sang | Tính ánh sáng, riêng tư |
| Chỗ trũng, chỗ cao | Ghi chú hoặc tô đậm nhạt | Lường chuyện đọng nước, san nền |
Bản vẽ không cần đẹp, chỉ cần đúng tỉ lệ và đủ ghi chú. Đây sẽ là tài liệu bạn mang theo khi gặp kiến trúc sư, giúp buổi làm việc đầu tiên đi thẳng vào vấn đề.
Đối chiếu với sơ đồ thửa và khi nào cần đo chính thức
Khớp trong vài xăng-ti-mét. Sai số nhỏ do cách kéo thước là bình thường. Bạn có thể dùng bản vẽ tự đo để bàn thiết kế sơ bộ.
Lệch vài chục xăng-ti-mét ở một cạnh. Có thể do hàng rào xây lệch ranh hoặc mốc giới bị xê dịch. Nên tìm lại mốc giới gốc, hỏi hàng xóm, và cân nhắc nhờ đơn vị đo đạc có chức năng đo lại.
Lệch lớn hoặc hình dáng khác hẳn. Khi lô thực địa khác rõ so với sơ đồ, cần đo đạc chính thức trước khi mua, bán, xây hay làm bất cứ thủ tục nào. Trích đo địa chính do đơn vị có chức năng thực hiện mới có giá trị trong hồ sơ.
Bản vẽ tự đo dùng vào đâu. Dùng để hiểu lô, so sánh các lô khi đi xem đất, trao đổi với kiến trúc sư ở bước ý tưởng. Không dùng thay giấy tờ đo đạc trong hồ sơ pháp lý hay hồ sơ xin phép xây dựng.
Từ số đo đến nhận định hình dáng
Khi đã có bản vẽ, bạn có thể tự trả lời những câu hỏi mà các bài khác trong danh mục này đặt ra. Chia cạnh sau cho cạnh mặt tiền để biết lô nở hậu hay tóp hậu và mức độ bao nhiêu phần trăm. Chia chiều sâu cho chiều ngang để biết lô thuộc nhóm vuông vức, dài hun hút hay bè ngang. So hai đường chéo để biết lô vuông hay méo. Đánh dấu chỗ khuyết, chỗ lồi để biết lô có phải dạng chữ L hay không.
Ví dụ giả định: một lô đo được mặt tiền 4,8 m, cạnh sau 5,6 m, hai cạnh bên 19,5 m và 19,6 m, hai đường chéo 20,1 m và 20,2 m. Cạnh sau rộng hơn mặt tiền khoảng 17%, lô nở hậu ở mức vừa; hai đường chéo gần bằng nhau, lô nở khá đều hai bên; chiều sâu gấp khoảng bốn lần chiều ngang, thuộc nhóm dài, cần giếng trời. Chỉ với sáu con số, bạn đã có một mô tả chính xác hơn mọi lời rao.
Những nhận định ấy là dữ kiện. Lời khen chê theo phong thủy dân gian dựa trên dữ kiện là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Phần thiết kế dựa trên dữ kiện là việc chắc chắn có ích, và nó bắt đầu từ một cuộn thước dây.
Câu hỏi thường gặp
Tự đo đất có chính xác không?
Với thước dây tốt, hai người đo cẩn thận và đo lặp lại, sai số thường chỉ vài xăng-ti-mét trên lô nhà ở, đủ cho việc hiểu hình dáng và bàn thiết kế sơ bộ. Khi cần làm thủ tục pháp lý, phải dùng kết quả đo của đơn vị có chức năng.
Vì sao phải đo đường chéo?
Bốn cạnh chưa đủ để xác định hình dáng lô, vì cùng bốn cạnh có thể là hình chữ nhật hoặc hình bình hành xô lệch. Đo thêm đường chéo chia lô thành hai tam giác đã biết ba cạnh, khi đó hình dáng được xác định và bạn biết lô vuông hay méo.
Tam giác 3, 4, 5 dùng để làm gì?
Để kiểm một góc có vuông hay không. Đo 3 m trên một cạnh, 4 m trên cạnh kia từ cùng một góc, khoảng cách giữa hai điểm đúng 5 m thì góc vuông. Đây là ứng dụng của định lý Py-ta-go, thợ xây dùng hằng ngày khi định vị móng.
Đo xong thấy lệch với sổ đỏ thì làm gì?
Lệch vài xăng-ti-mét là bình thường. Lệch nhiều thì tìm lại mốc giới, nói chuyện với hàng xóm và nhờ đơn vị đo đạc có chức năng đo lại. Không tự dời hàng rào hay xây theo số tự đo khi chưa làm rõ ranh giới.
Có cần đo hướng khi đo hình dáng lô không?
Nên ghi hướng Bắc sơ bộ bằng la bàn để biết mặt nào nhận nắng chiều, gió mùa. Đo hướng chính xác cho việc xem hướng nhà là một việc riêng, cần đứng đúng chỗ và tránh nhiễu từ, có hướng dẫn riêng ở danh mục la bàn của trang.
Bản vẽ tự đo có dùng để xin phép xây dựng được không?
Không. Hồ sơ xin phép xây dựng cần bản vẽ do đơn vị, cá nhân có đủ điều kiện lập và dựa trên số liệu pháp lý của thửa đất. Bản vẽ tự đo chỉ là tài liệu tham khảo để bạn hiểu lô và trao đổi với người thiết kế.