Tre, mây, cói, lục bình là vật liệu thực vật nên thuộc hành Mộc, nhẹ và thoáng hơn gỗ. Gốm và sứ làm từ đất sét, cao lanh nên thuộc hành Thổ; vì đã qua lò nung, nhiều người đọc thêm sắc Hỏa, còn men màu quyết định sắc phụ: men lam nghiêng Thủy, men ngọc nghiêng Mộc, men nâu đậm sắc Thổ, sứ trắng nghiêng Kim.
Đây là những vật liệu gần với đời sống người Việt nhất: chiếc chiếu cói, cái rổ tre, chum nước sành, bộ ấm chén gốm. Bài này bàn cách đọc chúng theo ngũ hành, chỗ đặt hợp theo quan niệm, cách phối Mộc với Thổ cho êm, và việc giữ đồ thủ công bền qua mùa nồm. Mọi đánh giá hợp hay không là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Tre, mây, cói, lục bình: hành Mộc nhẹ và thoáng
Tre là cây gắn với làng Việt đến mức luỹ tre đã thành hình ảnh của làng quê. Mây là dây leo trong rừng, sợi dài, dẻo, chẻ ra đan được. Cói mọc ở vùng đất ven biển nước lợ, được dệt thành chiếu, làm túi, làm thảm; chiếu cói ở Nga Sơn, Thanh Hóa và đồ cói ở Kim Sơn, Ninh Bình là những tên quen. Lục bình, tức bèo tây, phơi khô bện thành sợi để đan ghế, giỏ, rất phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long. Tất cả đều là thực vật, nên về Mộc.
Khác gỗ, các vật liệu này thường rỗng hoặc được đan, nên đồ làm từ chúng nhẹ, thoáng, để ánh sáng và gió đi qua. Một chiếc đèn mây đan thưa chiếu bóng lên trần; một tấm mành tre lọc nắng mà vẫn cho gió vào. Theo cách đọc ngũ hành, đó là Mộc ở dạng mềm, ít “nặng” hơn gỗ đặc; người làm nội thất hay dùng chúng để thêm Mộc cho căn phòng mà không làm phòng tối.
Vì nhẹ và thoáng, đồ tre mây cói hợp với những chỗ cần làm mềm một không gian đã cứng: phòng khách lát đá, căn hộ nhiều kính và kim loại, quán cà phê bê tông trần. Điểm yếu cũng do chính bản chất thực vật mà ra: hút ẩm, dễ mốc, dễ mọt, sợ nắng gắt lâu ngày làm giòn và bạc màu. Những điều này có phần riêng ở cuối bài.
Gốm và sứ: hành Thổ đã qua lửa
Gốm là đất sét được tạo hình rồi nung. Đất nung mộc không men là dạng gần đất nhất; sành nung ở nhiệt cao hơn, chắc và ít thấm, dùng làm chum, vại, hũ; gốm men có lớp men phủ, đủ mọi màu. Sứ dùng cao lanh và một số khoáng chất, nung ở nhiệt độ cao hơn gốm thường, xương trắng, chắc và mỏng được. Tất cả có gốc là đất nên về Thổ, và vì đã qua lửa nên một số người đọc thêm Hỏa sinh Thổ trong mỗi món gốm.
Việt Nam có nhiều dòng gốm lâu đời: gốm Bát Tràng ở Hà Nội, gốm Phù Lãng ở Bắc Ninh với men da lươn, gốm Chu Đậu nay thuộc Hải Phòng với dòng gốm hoa lam, gốm Biên Hòa ở Đồng Nai với men xanh đồng trổ bông, gốm của người Chăm nặn tay nung lộ thiên ở Khánh Hòa. Mỗi dòng có màu men, dáng và cách trang trí riêng, nên cùng là Thổ mà sắc phụ khác nhau rõ.
Theo cách đọc vẻ ngoài: đất nung đỏ, men nâu, men da lươn đậm sắc Thổ; men lam, hoa lam xanh trên nền trắng nghiêng Thủy; men ngọc xanh nhạt nghiêng Mộc; men trắng, sứ trắng nghiêng Kim; men đỏ, men hồng nghiêng Hỏa. Nhờ vậy gốm sứ là nhóm vật liệu linh hoạt nhất để điều chỉnh sắc hành của một căn phòng mà không phải đụng đến tường, sàn.
Đồ thủ công và sắc hành thường đọc
Bảng dưới gom những món đồ thủ công hay có trong nhà, hành chính theo chất liệu và sắc phụ theo màu, kèm chỗ dùng gợi ý.
| Món đồ | Hành chính | Sắc phụ hay đọc | Chỗ dùng gợi ý |
|---|---|---|---|
| Mành tre, rèm trúc | Mộc | Mộc, thoáng | Cửa sổ, ban công hướng nắng |
| Đèn mây, đèn tre đan | Mộc | Thêm Hỏa vì ánh đèn | Phòng ăn, phòng khách, hiên |
| Chiếu cói, thảm cói | Mộc | Thổ vì màu đất vàng nhạt | Phòng ngủ mùa hè, phòng khách kiểu mộc |
| Ghế, giỏ lục bình | Mộc | Thổ vì màu nâu nhạt | Phòng khách, góc đọc sách |
| Chum, vại sành, hũ đất nung | Thổ | Thổ đậm, có sắc Hỏa | Sân, hiên, góc vườn, góc phòng khách lớn |
| Bình gốm men nâu, men da lươn | Thổ | Thổ đậm | Trung tâm phòng khách, kệ, bàn thờ khi hợp nếp nhà |
| Bình, đĩa hoa lam | Thổ | Thủy | Kệ trưng bày, tường treo đĩa |
| Gốm men ngọc | Thổ | Mộc | Phòng khách, phòng làm việc, kệ phía Đông |
| Bộ ấm chén sứ trắng | Thổ | Kim | Bàn trà, phòng khách |
Đọc bảng, bạn sẽ thấy gốm sứ giúp “mượn” sắc của hành khác trên nền Thổ, còn tre mây giúp đưa Mộc vào mà không làm tối phòng. Hai nhóm này đi cùng nhau trong nhà Việt từ rất lâu.
Đặt đồ tre mây, gốm sứ ở đâu theo quan niệm
Đồ tre mây cói ở phía Đông, Đông Nam. Theo bảng phương vị phổ biến, đây là phương của Mộc. Một kệ tre, một đèn mây hay mành tre ở cửa sổ phía Đông vừa hợp quan niệm vừa thực tế: nắng sáng dịu, đồ mây tre ít bị nắng chiều làm giòn.
Gốm sứ ở trung tâm, Tây Nam, Đông Bắc. Đây là các phương vị của Thổ. Một bình gốm lớn ở góc phòng khách phía Tây Nam, một chum sành ở sân phía Đông Bắc là cách đặt quen. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; nếu chỗ đó chật hay lối đi hẹp, đặt chỗ khác cũng chẳng sao.
Gốm men theo màu. Nhiều người đặt gốm hoa lam ở phía Bắc vì sắc Thủy, gốm men ngọc ở phía Đông vì sắc Mộc, sứ trắng ở phía Tây vì sắc Kim. Cách này cho phép bạn điều chỉnh từng góc bằng một món đồ nhỏ, đổi được khi chán.
Chum vại ở sân. Chum đựng nước mưa từng là hình ảnh quen của nhà quê. Ngày nay chum thường để trang trí hoặc trồng sen. Về an toàn, chum có nước ở sân nhà có trẻ nhỏ phải có nắp hoặc lưới chắn, và cần thay nước, thả cá để không thành chỗ muỗi sinh sản.
Không cần đặt đúng từng món. Phần lớn đồ thủ công hợp nhất ở chỗ bạn dùng tới: chiếu cói ở chỗ ngồi, ấm chén ở bàn trà, giỏ mây ở chỗ cần đựng đồ. Một món đồ đẹp mà đặt chỗ vướng víu thì mất cả công năng lẫn cái đẹp.
Phối tre mây với gốm: Mộc khắc Thổ mà vẫn hài hoà
Theo vòng tương khắc, Mộc khắc Thổ. Nếu chỉ đọc bảng, người ta có thể nghĩ đặt giỏ mây cạnh bình gốm là “xung”. Nhưng nhìn vào nhà Việt truyền thống, tổ hợp tre, mây với đất nung, gốm là cảnh quen nhất: mâm gỗ trên chiếu cói, ấm sành trong giỏ tre ủ ấm, chum vại cạnh rổ rá. Chẳng ai thấy đó là chuyện cần tránh.
Cách hiểu tỉnh táo là: khắc trong ngũ hành không có nghĩa là xấu, mà là chế ngự, giữ cho nhau trong giới hạn. Cây giữ đất khỏi trôi, đất nuôi cây. Một căn phòng nhiều gốm, nhiều gạch đất nung có thể nặng, và chút tre mây làm nhẹ đi; một căn phòng nhiều đồ đan, nhiều cây có thể rời rạc, và vài món gốm làm điểm tựa. Theo quan niệm, đó là cân bằng; theo thị giác, đó là sự đối lập giữa vật liệu đan thưa và vật liệu đặc, giữa sợi và khối.
Nếu muốn tổ hợp này thêm êm theo quan niệm, người ta hay thêm một chút Hỏa ở giữa, vì Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ: một ánh đèn vàng ấm qua chụp đèn mây chiếu lên bình gốm, một tấm thảm màu đất nung. Đó cũng là cách các quán ăn, homestay theo phong cách mộc vẫn làm, dù họ có biết ngũ hành hay không.
Giữ đồ tre mây, gốm sứ bền qua mùa nồm
Đồ thủ công đẹp nhất khi khô ráo, sạch sẽ. Vài bước đơn giản:
- Đồ tre mây cói để nơi thoáng, tránh sát tường ẩm và sàn nhà tầng trệt; mùa nồm dùng máy hút ẩm hoặc đóng cửa khi không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà.
- Thấy chấm mốc trên mây tre: lau bằng khăn khô, phơi nắng nhẹ buổi sáng; không ngâm nước, không phơi nắng gắt cả ngày làm giòn và nứt sợi.
- Phòng mọt cho đồ tre: chọn đồ đã được xử lý từ cơ sở sản xuất; đồ có lỗ nhỏ và bột mịn rơi ra là dấu hiệu mọt, cần tách riêng xử lý.
- Gốm sứ lau bằng khăn mềm; đồ gốm cổ hay men rạn không ngâm nước lâu, không rửa bằng máy rửa bát.
- Đồ gốm men màu dùng đựng thức ăn, nhất là đồ chua, nóng, nên là loại được nhà sản xuất ghi rõ dùng được cho thực phẩm, vì một số loại men trang trí có thể chứa kim loại nặng.
- Bình gốm lớn đặt nơi vững, không đặt sát mép kệ hay lối trẻ chạy; chum vại ngoài sân có nắp hoặc lưới chắn khi chứa nước.
Nếu cần một bình gốm, một món đồ mây tre làm điểm nhấn cho căn phòng, bạn có thể xem vật phẩm có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy, và hỏi kỹ dòng gốm, loại men, cách xử lý mọt trước khi chọn.
Đồ thủ công trong nhà hiện đại: đủ để ấm, không thành kho
Sắc Mộc và Thổ của đồ thủ công làm căn nhà hiện đại ấm lên rõ. Nhưng dùng nhiều quá, căn nhà dễ thành kho đồ cũ. Vài nguyên tắc giữ chừng mực:
- Chọn một chất liệu chủ đạo cho mỗi phòng, ví dụ mây cho phòng khách, gốm cho bàn trà, rồi mới thêm món phụ.
- Gom đồ gốm trưng bày thành một nhóm trên một kệ, thay vì rải mỗi góc một món.
- Giữ khoảng trống quanh món đồ đẹp nhất; một bình gốm đứng một mình trên mặt kệ trống trông có giá trị hơn mười bình chen nhau.
- Thay đổi theo mùa: mùa hè dùng chiếu cói, mành tre; mùa đông cất bớt, dùng thảm vải và gốm men nâu ấm màu.
- Đồ hỏng, mốc, mọt nên bỏ hoặc sửa; theo quan niệm dân gian, đồ hư để lâu trong nhà là không nên, và về vệ sinh thì càng không nên.
Với những nguyên tắc này, tre mây và gốm sứ làm đúng việc của chúng trong ngũ hành của một ngôi nhà: đưa Mộc và Thổ vào một cách nhẹ nhàng, gần gũi, mà không làm căn nhà nặng nề.
Câu hỏi thường gặp
Đồ mây tre thuộc hành gì?
Mây, tre, cói, lục bình đều là thực vật nên thuộc hành Mộc. So với gỗ đặc, đồ đan từ những vật liệu này nhẹ và thoáng hơn, nên hay được dùng để thêm Mộc cho căn phòng mà không làm phòng tối.
Gốm thuộc hành gì, có phải hành Hỏa vì nung không?
Gốm làm từ đất sét nên hành chính là Thổ. Vì đã qua lò nung, một số người đọc thêm sắc Hỏa, theo quan hệ Hỏa sinh Thổ. Màu men quyết định sắc phụ: men lam nghiêng Thủy, men ngọc nghiêng Mộc, men trắng nghiêng Kim.
Đặt bình gốm ở đâu trong phòng khách?
Theo quan niệm, gốm hợp các phương của Thổ như trung tâm, Tây Nam, Đông Bắc. Thực tế, nên đặt nơi vững, không vướng lối đi, không sát mép kệ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; nếu chỗ khác thuận tiện hơn thì cứ đặt ở đó.
Giỏ mây đặt cạnh bình gốm có bị xung khắc không?
Theo vòng tương khắc, Mộc khắc Thổ, nhưng khắc ở đây hiểu là chế ngự, cân bằng chứ không phải xấu. Tổ hợp tre mây với gốm là cảnh quen thuộc trong nhà Việt. Muốn thêm êm, có thể thêm ánh đèn ấm hay màu đất nung ở giữa.
Đồ mây tre bị mốc có sao không?
Mốc là do ẩm, không phải điềm gì. Lau khô, phơi nắng nhẹ buổi sáng, đặt nơi thoáng, giảm độ ẩm trong nhà mùa nồm. Đồ mốc nặng, mọt nhiều nên bỏ vì ảnh hưởng vệ sinh, nhất là đồ đựng thức ăn.
Có nên dùng đồ gốm trang trí để đựng thức ăn không?
Chỉ nên dùng đồ gốm được nhà sản xuất ghi rõ dùng được cho thực phẩm. Một số loại men trang trí có thể chứa kim loại nặng, dễ thôi ra khi đựng đồ chua, đồ nóng. Đồ trang trí thì để trang trí.