Để biết sau này có "xà ngang đè đầu" hay không, mở tờ mặt bằng dầm sàn trong bộ bản vẽ kết cấu, tô các dầm chạy qua những chỗ sẽ đặt giường, bàn thờ, bếp, sofa, bàn làm việc, rồi đọc chiều cao dầm để biết phần dầm lộ dưới trần sâu bao nhiêu. Làm việc này trước khi đổ bê tông sàn thì còn đổi được vị trí đồ, vị trí vách, hay đề nghị kỹ sư xem lại cách bố trí dầm. Sau khi đổ, gần như chỉ còn cách dời đồ hoặc làm trần giả.
Bài viết giải thích cách đọc tờ bản vẽ mà người không học xây dựng thường bỏ qua vì đầy ký hiệu thép. Bạn không cần hiểu cốt thép; chỉ cần biết dầm nằm ở đâu và to bao nhiêu. Mọi thay đổi về dầm là việc của kỹ sư kết cấu, phong thủy không thay quy chuẩn an toàn. Quan niệm xà ngang gây áp lực là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn cảm giác trần thấp phía trên chỗ nằm thì nhiều người có thật.
Xà ngang trong quan niệm và trong kết cấu nhà hiện đại
Trong nhà gỗ truyền thống, xà là thanh gỗ nằm ngang nối các cột, đỡ hệ mái. Dân gian kiêng kê giường, đặt bàn thờ, bàn ăn hay chỗ ngồi tiếp khách ngay dưới xà, cho rằng xà "đè" lên người nằm ngồi bên dưới, gây cảm giác nặng nề, khó ngủ. Nhiều sách phong thủy hiện đại tiếp nối quan niệm này dưới tên "xà đè" hay "áp đỉnh". Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Trong nhà bê tông cốt thép, xà chính là dầm: thanh bê tông nằm dưới sàn, nối các cột và đỡ sàn bên trên. Phần lớn dầm lộ ra dưới mặt trần như một dải nhô xuống, nếu không làm trần giả. Lý do thực tế để không thích nằm dưới dầm khá đơn giản: dải trần thấp ngay trên đầu tạo cảm giác bí, góc cạnh nhìn thấy từ giường, và trong phòng nhỏ dầm có thể làm âm thanh dội lại khác thường.
Điểm khác căn bản giữa nhà gỗ xưa và nhà bê tông ngày nay là dầm được bố trí theo lưới cột, mà lưới cột được kỹ sư tính theo tải trọng. Chủ nhà không vẽ dầm theo ý muốn được. Nhưng chủ nhà hoàn toàn có thể đặt đồ đạc, vách ngăn và trần theo dầm, nếu biết dầm nằm ở đâu từ sớm.
Những gì cần nhận ra trên mặt bằng dầm sàn
Bộ bản vẽ kết cấu nhà ở thường gồm mặt bằng móng, mặt bằng cột, mặt bằng dầm sàn từng tầng, chi tiết dầm, chi tiết cầu thang. Tờ cần mở là mặt bằng dầm sàn, mỗi tầng một tờ. Trên đó bạn sẽ thấy:
- Lưới trục: các đường gạch chấm đánh số 1, 2, 3 theo một chiều và chữ A, B, C theo chiều kia. Lưới trục giống hệt bản vẽ kiến trúc, nên dùng nó để chồng hai tờ cho khớp.
- Cột: các ô vuông hoặc chữ nhật tô đặc tại giao điểm trục, ký hiệu như C1, C2.
- Dầm: các dải hai nét song song nối cột với cột, hoặc nối dầm với dầm, ký hiệu như D1, D2, DP (dầm phụ). Bên cạnh thường ghi kích thước tiết diện kiểu 220×400, nghĩa là rộng 220 mm, cao 400 mm.
- Sàn: các ô giữa các dầm, ghi chiều dày như S1 dày 100 hoặc 120 mm.
- Ô trống: lỗ cầu thang, giếng trời, hộp kỹ thuật, thường gạch chéo.
- Ghi chú cao độ: có bản vẽ ghi cao độ mặt dầm hoặc đáy dầm; có bản chỉ ghi chung cho cả tầng.
Dầm chính thường cao hơn dầm phụ. Một ngôi nhà phố thông thường có dầm chính chạy ngang theo các trục cột, cách nhau khoảng 3,5 đến 5 m dọc chiều sâu nhà, và có thể thêm vài dầm phụ đỡ tường hay chia ô sàn. Những dầm phụ này hay rơi đúng giữa phòng ngủ.
Chồng mặt bằng dầm lên mặt bằng bố trí đồ đạc
Đây là thao tác chính. Làm cho từng tầng, bắt đầu từ tầng có phòng ngủ và phòng thờ.
- Lấy mặt bằng kiến trúc có vẽ giường, tủ, bàn thờ, bếp của tầng đó. Nếu chưa có, tự phác bằng bút chì lên bản sao.
- Lấy mặt bằng dầm sàn của tầng ngay phía trên, vì dầm nằm dưới sàn tầng trên mới là trần của tầng đang xét. Đây là chỗ nhiều người nhầm: muốn xem trần phòng ngủ tầng 2 thì mở mặt bằng dầm sàn tầng 3.
- Chồng hai tờ theo lưới trục, giữ trước cửa sổ hoặc dùng phần mềm xem tệp PDF có chức năng chồng lớp.
- Tô màu các dầm đi qua vùng đầu giường, giữa giường, phía trên bàn thờ, phía trên bếp nấu, phía trên sofa và bàn làm việc.
- Với mỗi dầm đã tô, ghi chiều cao dầm và tính phần lộ dưới trần (cách tính ở mục sau).
- Lập bảng: vật dụng nào nằm dưới dầm nào, dầm lộ bao nhiêu, có thể dời vật dụng không.
Với nhà nhiều tầng, chỉ cần một buổi là soát xong. Kết quả thường bất ngờ: nhiều dầm phụ đỡ tường ngăn ở tầng trên rơi đúng giữa phòng ngủ tầng dưới, vì tường tầng trên không trùng tường tầng dưới.
Tính phần dầm lộ dưới trần: ví dụ giả định
Phần lộ dưới trần mới là cái mắt người thấy. Ví dụ giả định cho một phòng ngủ tầng 2:
| Đại lượng | Giá trị ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chiều cao tầng (sàn tới sàn) | 3,3 m | Đọc trên mặt cắt |
| Chiều cao dầm phụ ghi trên bản vẽ | 0,3 m (tiết diện 220×300) | Tính từ mặt sàn tầng trên xuống |
| Chiều dày sàn | 0,1 m | Nằm trong chiều cao dầm |
| Phần dầm nhô dưới mặt trần sàn | khoảng 0,2 m | 0,3 m − 0,1 m |
| Lớp hoàn thiện sàn phòng ngủ | khoảng 0,05 m | Gạch, vữa hoặc sàn gỗ |
| Khoảng từ sàn phòng ngủ tới đáy dầm | khoảng 2,95 m | 3,3 − 0,1 − 0,2 − 0,05 |
Một dầm nhô 20 cm trong phòng cao gần 3,2 m thường chỉ là một dải gờ nhẹ, nhiều người không để ý. Dầm chính cao 40–50 cm nhô xuống 30–40 cm trong phòng ngủ nhỏ thì khác, nằm trên giường nhìn lên thấy rõ. Biết con số giúp bạn chọn cách xử lý tương xứng thay vì lo chung chung.
Các cách xử lý theo thứ tự từ rẻ đến đắt
Dời đồ đạc. Xoay giường sang hướng khác, dời bàn thờ sang ô sàn bên cạnh, đổi vị trí bàn làm việc. Trên bản vẽ, việc này miễn phí; chỉ cần kiểm lại cửa, ổ điện và lối đi.
Dời vách ngăn tầng trên. Nếu dầm phụ chỉ tồn tại để đỡ một bức tường ngăn tầng trên, dời bức tường đó trùng dầm chính, hay đổi sang vách nhẹ, có thể giúp kỹ sư bỏ được dầm phụ. Quyết định thuộc về kỹ sư kết cấu.
Làm trần giả phẳng. Trần thạch cao hạ xuống ngang đáy dầm giấu toàn bộ dầm, đổi lại phòng thấp hơn đều. Với phòng cao, đây là cách hay dùng; với phòng đã thấp thì cân nhắc.
Trần giật cấp theo dầm. Chỉ hạ trần ở dải có dầm, kết hợp đèn hắt, biến dầm thành một đường trang trí có chủ đích. Nhiều người thấy cách này nhẹ nhàng hơn giấu hẳn.
Đề nghị phương án kết cấu khác. Dầm bẹt (rộng hơn, thấp hơn) hoặc sàn không dầm là các giải pháp kỹ thuật có thật, nhưng ảnh hưởng chi phí, chiều dày sàn và cách thi công. Chỉ đặt câu hỏi, để kỹ sư quyết định.
Đọc thêm bản vẽ trần: dầm sẽ lộ ra hay được giấu
Mặt bằng dầm chỉ cho biết dầm nằm đâu. Dầm có lộ ra trước mắt người ở hay không lại phụ thuộc bản vẽ trần, thường nằm trong phần kiến trúc hoặc phần nội thất, với tên như mặt bằng trần, mặt bằng trần đèn. Trên tờ này, mỗi phòng được ghi cao độ trần hoàn thiện, kiểu trần (trần phẳng, trần giật cấp, để trần bê tông) và vị trí đèn.
Đặt bản vẽ trần cạnh kết quả soát dầm. Nếu một phòng ngủ ghi trần phẳng ở cao độ thấp hơn đáy dầm, dầm sẽ bị giấu hoàn toàn. Nếu phòng đó ghi "trần sơn bả trực tiếp", tức không có trần giả, mọi dầm sẽ lộ. Nếu ghi trần giật cấp, xem dải giật cấp có trùng dầm không; nhiều thiết kế đã khéo chạy dải giật cấp đúng theo dầm để dầm trở thành một phần của hoa văn trần.
Bản vẽ trần cũng cho biết đèn treo, quạt trần đặt ở đâu. Quan niệm dân gian ngại đèn chùm nặng hay quạt trần treo ngay trên đầu giường, lý do thực tế là cảm giác bất an và an toàn khi lắp không chắc. Đọc cùng lúc với dầm, bạn biết quạt có bị dầm cản bầu gió, đèn có treo được vào dầm hay phải treo vào sàn mỏng. Một lần đọc chung ba thứ dầm, trần, đèn tiết kiệm nhiều lần sửa về sau.
Bàn thờ và bếp: hai chỗ hay bị bỏ quên
Phòng thờ thường đặt ở tầng trên cùng, dưới mái bằng hoặc mái tum. Mặt bằng dầm của mái lại là tờ ít ai mở, vì gia đình nghĩ mái thì "chỉ có mái". Thực tế mái bằng cũng có dầm như sàn, và dầm mái có thể chạy ngay trên bàn thờ. Khi soát, đừng quên tờ mặt bằng dầm mái và tờ mặt bằng kết cấu tum.
Với bếp, dầm ít được để ý vì trên bếp thường có tủ treo và máy hút mùi. Nhưng dầm thấp có thể chặn đường ống hút mùi ra ngoài, khiến ống phải đi vòng hoặc khoét qua dầm. Khoét lỗ qua dầm sau khi đổ là việc kỹ sư thường không cho phép. Nếu đọc thấy dầm chạy ngang phía trên khu bếp, hỏi ngay đường ống hút mùi sẽ đi lối nào, có cần chờ sẵn lỗ xuyên dầm trước khi đổ bê tông không.
Thêm một chỗ ít người nghĩ tới là cửa chính và cửa phòng. Dầm chạy ngay phía trên khung cửa chính là chuyện bình thường về kết cấu, gọi là lanh tô hoặc dầm đỡ tường. Nhưng nếu dầm lớn hạ thấp ngay sau cửa, người bước vào nhà sẽ gặp một dải trần thấp đầu tiên. Một số người làm nghề coi đó là "cửa bị đè", nhiều người khác chỉ thấy lối vào hơi bí. Đọc cao độ và vị trí dầm ở khu sảnh giúp quyết định có cần trần giả cho phẳng không.
Câu hỏi thường gặp
Xà ngang trên giường lệch về phía chân giường có sao không?
Theo phần lớn cách hiểu, dầm chạy ngang phía chân giường được coi nhẹ hơn nhiều so với dầm ngang đầu hay chạy dọc giữa giường. Về cảm giác, khi nằm nhìn lên bạn ít thấy dầm phía chân. Nếu không tiện dời giường, đây thường là trường hợp có thể chấp nhận.
Trần thạch cao che dầm rồi có còn bị xà đè không?
Nhiều người cho rằng khi không còn nhìn thấy dầm thì không còn bị áp lực về cảm giác, nên trần phẳng giấu dầm được coi là cách hoá giải phổ biến. Một số trường phái vẫn coi dầm phía trên trần là còn đó. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Bản vẽ xin phép có mặt bằng dầm không?
Thường không. Bản vẽ xin phép xây dựng nhà ở tập trung vào kiến trúc và quy hoạch. Mặt bằng dầm sàn nằm trong bộ bản vẽ thi công kết cấu. Nếu đơn vị thiết kế chỉ làm hồ sơ xin phép, hãy hỏi ai sẽ lập bản vẽ kết cấu và xin xem trước khi thi công.
Có nên yêu cầu bỏ dầm để tránh xà đè không?
Không nên tự yêu cầu bỏ dầm. Dầm được tính để chịu tải sàn và tường; bỏ hay đổi tiết diện dầm phải do kỹ sư kết cấu quyết định. Bạn có thể nêu vấn đề và hỏi có phương án nào khác, còn câu trả lời thuộc về người chịu trách nhiệm an toàn công trình.
Nhà đã xây xong, làm sao biết dầm nằm đâu khi không có bản vẽ?
Với dầm lộ thì nhìn trần là thấy. Với dầm đã giấu trong trần giả, có thể đo khoảng cách giữa các cột, gõ thử trần hoặc mở lỗ thăm trần. Thợ trần và thợ điện thường biết rõ vì họ đã thi công quanh dầm.
Dầm chạy dọc phía trên sofa phòng khách có cần xử lý không?
Ít người khó chịu với dầm trên sofa vì phòng khách cao và người ngồi không nhìn lên lâu. Nếu dầm thấp và gây cảm giác nặng, có thể dịch sofa ra khỏi dải dầm hoặc làm trần giật cấp kèm đèn hắt. Việc này chủ yếu là thẩm mỹ.