Muốn biết nhà có bị "cửa xuyên" hay "cửa đối cửa" không, bạn chỉ cần kẻ vài đường thẳng trên mặt bằng: từ cửa chính tới ô mở xa nhất, giữa các cửa phòng đối diện nhau, và từ cửa chính theo hướng nhìn của người bước vào. Những đường này cho thấy khí, theo cách nói phong thủy, đi thẳng hay đi vòng; về thực tế, chúng cho thấy gió lùa, tầm nhìn từ ngoài vào và sự riêng tư của từng phòng.
Kỹ thuật này dùng được cho mọi loại nhà, từ nhà ống tới căn hộ, và không phụ thuộc trường phái hay hướng nhà. Nó cũng không bắt bạn bịt hết các luồng thẳng, vì ở khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, gió xuyên phòng là thứ đáng giữ. Mục tiêu là thấy rõ luồng nào có, luồng nào cần làm mềm, trước khi tường được xây.
Quan niệm về khí đi thẳng và lý do thực tế đằng sau
Nhiều sách phong thủy dương trạch cho rằng khí vào nhà nên đi chậm, uốn lượn để kịp "tụ" lại; khí lao thẳng từ cửa trước ra cửa sau thì "vào rồi đi luôn", ví như dòng nước chảy xiết không đọng lại ở ao. Cửa phòng đối nhau thẳng hàng được gọi là "đối môn", có người coi là gây xung khắc. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ở góc kiến trúc, hai cửa thẳng hàng tạo ra luồng gió mạnh nhất có thể trong nhà. Ngày nóng, đó là điều tốt. Ngày gió mùa đông bắc ở miền Bắc hay mùa mưa bão ở miền Trung, gió lùa thẳng mang theo lạnh, bụi và mưa hắt. Cửa thẳng hàng còn có nghĩa là người đứng ngoài đường nhìn xuyên được tới tận cuối nhà, hoặc người ở phòng này thấy hết sinh hoạt của phòng đối diện. Phần lớn lời khuyên "tránh cửa xuyên" đứng được trên những lý do rất đời thường như vậy.
Vì thế khi kẻ đường trên bản vẽ, đừng chỉ đánh dấu "có xuyên" hay "không xuyên". Hãy ghi thêm luồng đó đi qua những gì, mạnh ở mùa nào, và có ảnh hưởng tới riêng tư không. Thông tin đó giúp chọn cách xử lý vừa đủ thay vì bịt kín.
Kẻ ba loại đường trên mặt bằng
Dùng bản sao mặt bằng in đúng tỷ lệ, bút chì màu và thước dài. Mỗi loại đường một màu để không lẫn.
- Đường xuyên (màu đỏ): nối tâm cửa chính với tâm từng ô mở ở phía đối diện của nhà, gồm cửa sau, cửa sổ cuối nhà, cửa ra sân sau, cửa ban công. Nếu đường thẳng đi qua không bị tường nào chặn, ghi "xuyên". Nếu bị một vách lửng, tủ hay cầu thang che một phần, ghi "xuyên một phần".
- Đường đối môn (màu xanh): với mỗi cặp cửa phòng nằm hai bên một hành lang hay hai phía một sảnh, nối tâm hai ô cửa. Ghi độ lệch giữa hai tâm cửa theo bản vẽ, ví dụ "lệch 40 cm" hay "thẳng hàng".
- Đường nhìn (màu đen): từ vị trí người đứng ngay sau cửa chính, kẻ một hình quạt hẹp hướng thẳng vào nhà. Ghi lại những gì nằm trong hình quạt đó: bếp, cửa nhà vệ sinh, cầu thang, bàn thờ, gương lớn, cửa phòng ngủ.
- Lặp lại cho cửa chính của từng tầng nếu tầng trên có sảnh riêng, và cho cửa vào từng phòng ngủ: đứng ở cửa phòng nhìn vào, thấy giường hay thấy góc tường?
- Đọc chiều mở cánh: cung tròn cạnh ô cửa cho biết cánh mở về phía nào. Cánh mở về phía giường thì người bước vào thấy giường ngay; mở về phía tường thì cánh cửa tự che một phần tầm nhìn.
Hình quạt nhìn không cần chính xác theo góc nhìn sinh lý của mắt. Nó chỉ là quy ước để soát cái gì nằm gần trục nhìn thẳng. Nhiều người vẽ hình quạt hẹp hai bên trục, đủ để thấy rõ thứ "đập vào mắt" khi mở cửa.
Đọc kết quả: luồng nào nên làm mềm, luồng nào nên giữ
Sau khi kẻ, bạn sẽ có vài chục đường. Bảng dưới gợi ý cách xếp loại, kèm lý do thực tế để trao đổi với người thiết kế.
| Kết quả đọc được | Quan niệm phong thủy | Lý do thực tế | Hướng xử lý trên bản vẽ |
|---|---|---|---|
| Cửa chính thẳng cửa sau, không vật cản | Khí xuyên, khó tụ | Gió lùa mạnh, nhìn xuyên từ ngoài | Lệch một trong hai cửa, thêm vách lửng hoặc bình phong thoáng |
| Cửa chính nhìn thẳng cửa nhà vệ sinh | Uế khí đối khí khẩu | Mùi, mất ý tứ khi có khách | Đổi chiều cửa nhà vệ sinh, đổi mặt mở cửa sang hông |
| Cửa chính nhìn thẳng bếp | Lộ bếp, "hoả" đón khách | Mùi nấu, gió tắt lửa | Dời bếp sang một cạnh, thêm quầy hoặc vách ngăn |
| Cầu thang lao thẳng ra cửa chính | Khí theo thang trút ra ngoài | Người đi xuống vội dễ va người mới vào | Xoay chân thang, thêm chiếu nghỉ đổi hướng |
| Hai cửa phòng ngủ đối nhau thẳng hàng | Đối môn | Mất riêng tư, tiếng ồn qua lại | Lệch cửa từ nửa cánh trở lên |
| Cửa sổ hai đầu nhà thẳng hàng nhưng nhỏ | Xuyên nhẹ | Thông gió tự nhiên tốt | Thường nên giữ, dùng rèm khi cần |
Hàng cuối cùng là điểm hay bị bỏ qua: không phải đường xuyên nào cũng xấu. Hai ô cửa sổ nhỏ ở hai đầu nhà ống tạo luồng gió đối lưu quý giá. Đóng hết chúng vì sợ "khí xuyên" là đổi một quan niệm lấy một căn nhà nóng và ẩm.
Thêm hướng gió theo mùa lên cùng tờ mặt bằng
Đường xuyên chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi biết gió thật thổi từ đâu tới. Sau khi kẻ ba loại đường, hãy vẽ thêm mũi tên gió chủ đạo theo mùa ở mép tờ giấy, căn theo mũi tên chỉ bắc của bản vẽ. Ở nhiều vùng miền Bắc, mùa hè gió thường tới từ phía nam và đông nam, mùa đông gió mùa đông bắc lạnh và khô. Miền Trung có thêm gió tây khô nóng ở một số tỉnh vào đầu hè. Miền Nam chia mùa khô và mùa mưa với hướng gió đổi theo mùa. Đây là bức tranh chung; hướng gió ở từng con phố còn bị nhà cao tầng, sông hồ và địa hình bẻ lại, nên quan sát thực địa vẫn cần.
Khi chồng mũi tên gió lên các đường đỏ, bạn sẽ thấy luồng xuyên nào đón gió mát mùa hè và luồng nào hứng gió lạnh mùa đông. Luồng thứ nhất là thứ nên giữ, có khi còn nên mở rộng ô cửa. Luồng thứ hai là luồng nên đặt một lớp cửa có thể khép, hay một vách lửng chắn bớt.
Cách nhìn này làm cuộc trao đổi về "khí xuyên" bớt cảm tính. Thay vì tranh luận cửa sau nên bịt hay mở, gia đình và người thiết kế nhìn vào cùng một tờ giấy: luồng này mùa hè mát, mùa đông lạnh, vậy chọn cửa lùa kính có thể mở hết. Nhiều khẩu quyết phong thủy về hướng gió, như chuyện "tàng phong", vốn bắt nguồn từ chính việc chắn gió lạnh và đón gió lành, nên đặt chúng cạnh nhau trên bản vẽ là hợp lẽ.
Những cách làm mềm luồng thẳng mà không bịt kín
Lệch cửa. Chỉ cần dịch một trong hai cửa sang bên một khoảng bằng nửa bề rộng cánh là đường thẳng đã bị bẻ. Trên bản vẽ, việc này thường không đổi diện tích phòng.
Vách lửng hoặc bình phong thoáng. Một vách gỗ nan, kệ sách hai mặt hay tấm bình phong ngay sau cửa chính chặn tầm nhìn xuyên nhưng vẫn để gió đi vòng qua. Đây là giải pháp hay gặp trong nhà truyền thống với tấm bình phong trước gian giữa.
Đổi chiều mở cánh. Cánh cửa mở về phía làm che bớt tầm nhìn vào chỗ riêng tư là cách rẻ nhất, chỉ cần sửa một ký hiệu trên bản vẽ.
Chiếu nghỉ đổi hướng cho cầu thang. Thay vì một vế thang lao thẳng, thang hai vế có chiếu nghỉ xoay chân thang về phía khác. Cần người thiết kế kiểm lại bề rộng và chiều cao thông thủy.
Giữ luồng gió nhưng thêm cửa có thể khép. Với luồng xuyên có lợi cho thông gió, đặt thêm một cửa lùa hay cửa xếp ở giữa nhà. Ngày nóng mở ra, ngày gió lạnh khép lại. Gia đình chủ động thay vì phải chọn một lần cho mãi.
Ví dụ giả định: nhà ống bốn mét rưỡi trước và sau khi soát
Ví dụ giả định: nhà ống rộng 4,5 m, sâu 18 m, tầng 1 gồm phòng khách phía trước, cầu thang giữa nhà áp tường trái, bếp và bàn ăn phía sau, cửa ra sân sau nằm chính giữa tường hậu. Khi kẻ đường đỏ từ cửa chính, đường đi thẳng qua phòng khách, qua khoảng trống bên phải cầu thang, qua bàn ăn và ra cửa sau: xuyên hoàn toàn. Đường đen từ cửa chính cho thấy người mới vào nhìn thấy ngay bếp nấu ở cuối nhà.
Phương án điều chỉnh trên bản vẽ gồm ba việc nhỏ. Dời cửa sau sang phải khoảng 80 cm để không thẳng hàng cửa chính. Thêm một kệ gỗ nan cao khoảng hai phần ba chiều cao tầng ở ranh giới phòng khách và khu cầu thang. Xoay bếp nấu sang tường bên phải, để từ cửa chính chỉ thấy bàn ăn. Diện tích các phòng gần như giữ nguyên, gió vẫn đi qua các nan gỗ và cửa sau, nhưng tầm nhìn xuyên và cảnh bếp lộ ra đã được làm mềm.
Ví dụ cho thấy phần lớn chỉnh sửa ở giai đoạn bản vẽ chỉ là dời vài chục centimet hoặc thêm một món nội thất. Cùng những điều chỉnh đó, khi nhà đã hoàn thiện, có thể đòi đục tường, thay khuôn cửa và đi lại điện nước.
Một lưu ý nhỏ khi làm việc với ví dụ kiểu này: sau mỗi lần sửa, kẻ lại cả ba loại đường trên bản vẽ mới. Dời cửa sau để tránh xuyên đôi khi lại khiến cửa sau thẳng hàng với cửa nhà vệ sinh, hay xoay bếp làm bếp đối diện cầu thang. Soát vòng hai thường nhanh hơn vòng đầu, nhưng bỏ qua thì dễ đổi một vấn đề lấy một vấn đề khác mà không ai nhận ra cho tới khi dọn vào ở.
Câu hỏi thường gặp
Cửa chính và cửa sổ cuối nhà thẳng hàng có tính là cửa xuyên không?
Theo nhiều cách hiểu thì có, nhưng mức độ nhẹ hơn cửa đi thẳng cửa đi vì cửa sổ nhỏ và ở trên cao. Nếu cửa sổ giúp thông gió cho phần sâu của nhà, thường nên giữ và chỉ dùng rèm hoặc một vật trang trí nhẹ ở giữa luồng khi cần.
Cửa phòng lệch nhau bao nhiêu thì không còn là đối môn?
Không có con số thống nhất giữa các nguồn. Nhiều người làm nghề coi lệch từ khoảng nửa bề rộng cánh cửa trở lên là đã tránh được cảnh nhìn thẳng vào nhau. Quan trọng hơn con số là thử đứng ở cửa này xem có nhìn thấy giường hay bàn làm việc phòng kia không.
Nhà có giếng trời ở giữa thì kẻ đường xuyên thế nào?
Giếng trời không phải ô cửa theo phương ngang nên thường không tính vào đường xuyên trên mặt bằng. Tuy nhiên nếu cửa chính, giếng trời và cửa sau thẳng một hàng mà không có vách ngăn, luồng gió vẫn đi thẳng. Ghi chú để xét cùng các đường khác.
Có cần soát đường nhìn cho cả tầng trên không?
Có, đặc biệt ở sảnh cầu thang các tầng. Khi lên tới chiếu nghỉ hay sảnh tầng, người ta thường nhìn thẳng vào một cửa phòng ngủ hoặc cửa nhà vệ sinh. Đổi chiều mở cánh hay dịch cửa một chút trên bản vẽ là đủ tránh.
Bình phong sau cửa chính có làm nhà tối không?
Tuỳ vật liệu và chiều cao. Bình phong nan thưa, kính mờ hoặc kệ thấp vẫn cho ánh sáng đi qua. Bình phong đặc, cao chạm trần trong nhà ống hẹp thì có thể làm phòng khách tối và bí. Nên xem trên mặt cắt và phối cảnh trước khi chốt.
Căn hộ có cửa chính thẳng cửa ban công thì xử lý thế nào?
Đây là bố cục rất phổ biến ở chung cư. Cách hay dùng là kệ giày hoặc vách trang trí thấp ở lối vào, rèm ở cửa ban công và bố trí sofa lệch khỏi trục giữa. Không nên đục hay xây thêm tường khi chưa hỏi ban quản lý toà nhà.