Tiểu là hộp đựng hài cốt khi cát táng; loại phổ biến gồm tiểu sành, tiểu gốm có men, tiểu xi măng đúc và tiểu đá, mỗi loại khác nhau về độ bền, trọng lượng, khả năng chống thấm và cách vận chuyển. Quách là lớp vỏ bên ngoài, thường xây gạch hoặc đúc bê tông, giữ cho tiểu khỏi va chạm và lún nứt theo năm tháng. Chọn tiểu hợp lý giúp phần mộ bền và dễ chăm sóc về sau.
Bài này so sánh các loại tiểu, nói về kích thước, nắp đậy, cách ghi tên, cách làm quách và đặt tiểu vào mộ. Bài không nêu giá và không giới thiệu cơ sở nào; giá tiểu thay đổi theo vùng và theo thời điểm, gia đình nên hỏi nhiều nơi. Phần quan niệm phong thủy về vật liệu và hướng đặt là để tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao lần cát táng cần tiểu
Ở lần hung táng, thi hài nằm trong áo quan gỗ. Sau vài năm, áo quan mục, hài cốt nằm trong đất. Khi cải táng, hài cốt được nhặt lên, làm sạch và cần một vật đựng nhỏ gọn, bền, kín để chôn lâu dài. Tiểu ra đời từ nhu cầu ấy, và ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, tiểu sành từng là vật dụng quen thuộc của các làng gốm.
Tiểu nhỏ hơn áo quan nhiều lần, nên mộ cát táng nhỏ, tiết kiệm đất, dễ xây kiên cố. Vật đựng bằng sành, đá hay xi măng không bị mối, ít bị rễ cây xâm lấn, giữ hài cốt ổn định trong nhiều chục năm. Đây là lý do thực tế để tục sang cát luôn đi kèm với việc chọn tiểu.
Trong quan niệm phong thủy truyền thống, lần cát táng là lần đặt mộ lâu dài nên được chú trọng. Một chiếc tiểu kín, chắc, đặt ở chỗ khô ráo được coi là giữ cho hài cốt "yên". Đây là quan niệm, nhưng nó trùng với yêu cầu kỹ thuật: vật đựng bền, chống thấm, đặt đúng chỗ thì mộ ít phải sửa chữa.
So sánh các loại tiểu thường gặp
Bảng dưới so sánh các loại tiểu theo những tiêu chí gia đình hay quan tâm. Chất lượng thật còn tuỳ cơ sở làm, nên khi mua cần xem tận tay.
| Loại tiểu | Ưu điểm | Hạn chế | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Tiểu sành không men | Nung ở nhiệt độ cao, ít thấm nước, nhẹ hơn đá, truyền thống | Giòn, dễ vỡ khi va đập mạnh; mỗi lò một chất lượng | Phần lớn mộ cát táng ở nông thôn Bắc Bộ |
| Tiểu gốm có men | Bề mặt đẹp, dễ lau, chống thấm tốt nhờ men | Dễ vỡ như sành; men kém có thể bong theo thời gian | Gia đình muốn tiểu đẹp, mộ có quách che chắn |
| Tiểu xi măng đúc | Chắc, rẻ hơn đá, làm được nhiều cỡ | Nặng; đúc kém có thể rỗ, thấm, nứt chân chim | Mộ xây có quách, vận chuyển ngắn |
| Tiểu đá | Bền nhất, chịu va đập, chạm khắc được hoa văn, tên | Rất nặng, khó vận chuyển, cần nhiều người khiêng | Mộ lâu dài, khu mộ dòng họ xây kiên cố |
| Hũ, bình (thường cho tro cốt) | Gọn, nhẹ, nhiều mẫu | Không đủ chỗ cho hài cốt nguyên vẹn | Tro cốt sau hoả táng |
Nhiều gia đình kết hợp: dùng tiểu sành hoặc gốm bên trong, xây quách gạch hoặc bê tông bên ngoài. Cách này vừa giữ được nét truyền thống, vừa bù được điểm yếu dễ vỡ của sành.
Chọn cỡ tiểu, nắp và cách nhận biết tiểu tốt
Chiều dài tiểu phụ thuộc xương dài nhất. Xương đùi là xương dài nhất của người trưởng thành, thường dài hơn bốn chục phân. Tiểu phải đủ dài để đặt xương này nằm thẳng, không phải ép hay bẻ. Người làm nghề thường ước lượng ngay khi mở mộ và nói cỡ tiểu phù hợp; nhiều gia đình đặt tiểu sau khi đã biết kích thước thật.
Nắp tiểu phải khít. Nắp vừa khít giúp đất và nước không lọt vào. Khi mua, đặt thử nắp lên thân, xoay nhẹ xem có cập kênh không. Có nơi trát vữa hoặc keo quanh nắp sau khi đậy.
Kiểm tra vết nứt bằng cách gõ nhẹ. Tiểu sành, gốm còn tốt khi gõ nhẹ cho tiếng trong, đều. Tiếng rè, đục có thể báo vết nứt khó thấy. Nhìn kỹ mặt trong, nhất là góc và đáy.
Mặt trong nên nhẵn, khô. Tiểu xi măng mặt trong rỗ, ẩm là dấu hiệu đúc chưa kỹ hoặc chưa khô đủ. Tiểu đá nên có mặt trong được mài phẳng để đặt hài cốt ổn định.
Chuẩn bị tiểu dự phòng nếu chưa chắc cỡ. Với mộ chưa biết tình trạng, một số gia đình chuẩn bị hai cỡ hoặc hỏi trước nơi bán có đổi được không, để khỏi lúng túng giữa đêm.
Ghi tên và đánh dấu tiểu
Một việc nhỏ nhưng rất quan trọng là ghi tên người đã khuất lên tiểu. Với tiểu đá, nhiều nơi khắc tên, năm sinh, năm mất lên nắp hoặc thành tiểu. Với tiểu sành, gốm, xi măng, có thể viết bằng sơn bền màu, hoặc gắn một tấm bia nhỏ bằng sứ, bằng đá bên ngoài. Có nơi đặt thêm một mảnh sành có tên vào trong tiểu.
Ghi tên giúp con cháu đời sau nhận ra mộ khi dòng họ quy tập, khi nghĩa trang di dời hoặc khi bia ngoài bị mờ, bị vỡ. Đã có không ít trường hợp phải mở nhiều tiểu mới tìm đúng người, chỉ vì đời trước không ghi tên. Việc này tốn công và nặng lòng hơn nhiều so với vài nét sơn lúc đặt tiểu.
Cùng với ghi tên, nên chụp ảnh tiểu trước khi đặt vào mộ, ghi vào sổ gia đình loại tiểu, chỗ đặt, hàng, số ô nếu nghĩa trang có đánh số. Những thông tin này cũng nên chép vào gia phả để người ở xa tra lại khi cần.
Làm quách và đặt tiểu vào mộ
Quách bảo vệ tiểu khỏi va chạm, lún, nước. Trình tự dưới đây là cách làm phổ biến; người thợ ở từng nơi có thể điều chỉnh cho hợp đất và quy định nghĩa trang.
- Chọn chỗ đặt mộ khô ráo, cao hơn mặt đất xung quanh; hỏi ban quản lý về kích thước mộ được phép.
- Đào huyệt vừa đủ cho quách, đáy phẳng; nếu đất ẩm, lót một lớp cát hoặc gạch vỡ cho nước thoát.
- Xây hoặc đặt quách bê tông đúc sẵn; với quách xây, để vữa khô đủ trước khi đặt tiểu nếu có thời gian.
- Đặt tiểu vào quách nhẹ nhàng, giữ tiểu nằm thăng bằng, đầu tiểu (phía đặt hộp sọ) quay về hướng gia đình đã chọn cho mộ.
- Đậy nắp quách, trát kín mạch nối, lấp đất, rồi xây phần mộ phía trên theo mẫu đã chọn.
- Làm rãnh thoát nước quanh chân mộ; dựng bia ghi đủ thông tin.
Hướng đặt tiểu, theo quan niệm phong thủy, thường do gia đình chọn hoặc nhờ người xem; trong nghĩa trang có quy hoạch, hướng mộ đôi khi đã cố định theo hàng. Khi đó, giữ đúng hàng lối của nghĩa trang là cách hợp lý, quan niệm về hướng chỉ để tham khảo.
Vật liệu theo ngũ hành: quan niệm và giới hạn
Có người theo phong thủy chọn vật liệu tiểu theo ngũ hành: đất nung (sành, gốm) thuộc Thổ, đá cũng được xếp vào Thổ hoặc Kim tuỳ cách hiểu, xi măng ít được bàn tới trong sách cũ vì là vật liệu mới. Từ đó có lời khuyên chọn tiểu hợp mệnh người đã khuất. Đây là cách áp dụng ngũ hành của một số người, các sách cổ không có quy định thống nhất, mức tin tuỳ mỗi nhà.
Ở góc thực tế, tiêu chí đáng ưu tiên vẫn là độ bền, độ kín và khả năng chịu môi trường đất ở chỗ đặt mộ. Một chiếc tiểu "hợp mệnh" nhưng dễ nứt, thấm nước sẽ khiến gia đình phải mở mộ sửa chữa sớm. Nếu muốn giữ cả hai, có thể chọn vật liệu bền trước, rồi trong số đó chọn loại gia đình thấy hợp ý.
Cũng có gia đình chọn theo màu: tiểu sành nâu, tiểu gốm men xanh, men nâu, tiểu đá xanh. Màu sắc ở đây chủ yếu là sở thích và thói quen địa phương; không nên vì màu "hợp" mà chấp nhận một chiếc tiểu kém chất lượng.
Tiểu cho mộ đôi và khu mộ dòng họ
Khi ông bà, cha mẹ được cát táng cạnh nhau, nhiều gia đình chọn hai tiểu cùng loại, cùng cỡ để mộ đôi cân đối. Nếu người mất trước đã cát táng nhiều năm, tiểu cũ có thể khác loại; khi đó có gia đình giữ nguyên tiểu cũ, có gia đình thay tiểu mới cho đồng bộ. Thay tiểu nghĩa là phải mở lại, nên cần bàn kỹ và làm cẩn thận.
Ở khu mộ dòng họ, nhiều họ thống nhất một mẫu tiểu, một mẫu quách và một mẫu mộ cho các đời. Cách làm này giúp khu mộ gọn gàng, dễ chăm sóc, dễ quy tập thêm mộ mới. Một số dòng họ còn lập sơ đồ khu mộ, đánh số từng ô, ghi rõ ai nằm ở đâu, loại tiểu gì, năm cát táng.
Khi quy tập mộ từ nhiều nơi về, hài cốt của các đời có thể nằm trong tiểu đủ loại, có tiểu đã nứt, đã mất nắp. Dòng họ nên chuẩn bị tiểu mới dự phòng và cử người ghi chép kỹ từng trường hợp, để không nhầm lẫn giữa các mộ.
Chăm sóc mộ cát táng sau khi đặt tiểu
Mộ cát táng là mộ lâu dài, nhưng vẫn cần để mắt sau khi xây, nhất là trong vài mùa mưa đầu tiên. Những việc dưới đây giúp phát hiện sớm hư hỏng:
- Sau mùa mưa đầu tiên, ra xem mộ có lún, nứt, đọng nước ở chân không.
- Kiểm tra rãnh thoát nước quanh mộ, khơi thông nếu bị đất, lá cây lấp.
- Để ý cây mọc gần mộ; nhổ sớm cây thân gỗ tự mọc trước khi rễ ăn sâu.
- Lau, sơn lại tên trên bia khi chữ bắt đầu mờ, tránh để mất thông tin.
- Ghi lại mỗi lần sửa mộ trong sổ gia đình: sửa gì, khi nào, ai làm.
- Nếu mộ ở xa, nhờ người thân hoặc người quen ở quê ghé xem sau những trận mưa lớn, gửi ảnh để gia đình nắm tình hình.
Những việc này phần lớn có thể làm trong các dịp tảo mộ, không tốn thêm nhiều công sức. Một ngôi mộ được để mắt đều đặn hiếm khi phải mở ra sửa lớn.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đặt hai người vào chung một tiểu không?
Theo tập quán phổ biến, mỗi người một tiểu riêng để giữ trọn vẹn và dễ nhận biết. Hai ông bà thường được đặt hai tiểu cạnh nhau trong một mộ đôi, nếu nghĩa trang cho phép.
Tiểu sành có cần xây quách không?
Không bắt buộc, nhiều mộ ở nông thôn chỉ chôn tiểu sành rồi đắp đất, xây mộ lên trên. Nhưng có quách thì tiểu được che chắn tốt hơn, ít vỡ khi đất lún hay khi sửa mộ sau này.
Nên mua tiểu trước hay sau khi bốc mộ?
Nhiều gia đình mua trước theo cỡ phổ biến, có nơi mua sau khi người làm nghề đo thực tế. Nếu mua trước, nên hỏi nơi bán có đổi cỡ được không, hoặc chuẩn bị một cỡ dài hơn một chút để dự phòng.
Tiểu đá nặng thì vận chuyển thế nào?
Tiểu đá thường được chở đến tận khu mộ bằng xe và khiêng bằng đòn, dây chằng, cần đủ người khoẻ. Nếu khu mộ khó vào, nên tính trước lối đi và số người, hoặc cân nhắc dùng tiểu nhẹ hơn kèm quách.
Tiểu cũ bị vỡ khi quy tập mộ thì làm sao?
Nhẹ nhàng chuyển hài cốt sang tiểu mới, giữ đủ và đúng thứ tự, ghi lại tên. Nhiều nơi làm việc này trong buổi quy tập, có thắp hương báo trước ở mộ theo cách gia đình quen làm.