Với nhà bị lộ xung, tức nhà nằm ở cuối một con đường hoặc con hẻm chạy thẳng vào cửa, cách xử lý hiệu quả nhất bằng kiến trúc là tạo một vùng đệm giữa lòng đường và cửa chính: lùi cửa vào trong nếu được, nâng bậc thềm, đặt bồn cây hoặc trụ chắn xe, xây tường thấp và mở cổng lệch khỏi trục đường. Vùng đệm vừa đáp ứng quan niệm "khí phải đi vòng" của phong thủy, vừa giải quyết rủi ro thật là xe mất lái, đèn pha chiếu thẳng và bụi ồn dồn vào nhà.
Bài này đi vào phần thiết kế: từng lớp đệm làm gì, kích thước nghĩ thế nào, vật liệu nào hợp, làm sao không vi phạm ranh giới và quy định đô thị. Phần quan niệm lộ xung trong phong thủy chỉ nhắc ngắn, vì đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn phần an toàn thì chủ nhà nào cũng nên làm.
Lộ xung là gì và vì sao nên bàn bằng ngôn ngữ thiết kế
Lộ xung, có sách gọi là "xuyên tâm lộ" hoặc "thương sát của đường", là thế một con đường chạy thẳng tới và dừng hoặc rẽ ngay trước cửa nhà, như mũi tên bắn vào. Phong thủy cho rằng khí theo đường đi quá nhanh, dồn thẳng vào nhà mà không có chỗ chậm lại để tụ. Cách hoá giải truyền thống là làm cho dòng khí phải đổi hướng trước khi vào cửa: bình phong, cây, cổng lệch.
Nếu dịch sang ngôn ngữ thiết kế, "khí đi nhanh" tương ứng với ba hiện tượng. Một, xe đi thẳng tới với tốc độ cao, nếu phanh không kịp hoặc mất lái sẽ lao thẳng vào cửa. Hai, ban đêm đèn pha các xe đi tới quét thẳng vào nhà. Ba, bụi, gió, tiếng ồn theo trục đường dồn vào mặt tiền. Cả ba đều giải quyết được bằng một nguyên tắc: tạo khoảng cách và vật cản mềm giữa trục đường và cửa.
Bàn bằng ngôn ngữ thiết kế có lợi ở chỗ mọi giải pháp đều đo được và kiểm được. Bạn biết bồn cây cao bao nhiêu thì chắn được đèn pha, trụ chắn đặt cách nhau bao xa thì xe không lọt, tường thấp dày bao nhiêu thì đủ chắc. Những con số ở các phần dưới là ví dụ giả định để hình dung; số thật cần kiến trúc sư hoặc thợ có kinh nghiệm tính theo hiện trạng.
Đánh giá nhà mình trước khi thiết kế
Tốc độ xe trên đoạn đường đâm tới. Một con hẻm cụt chỉ có xe máy của cư dân đi chậm khác hẳn một trục đường dài vài trăm mét, xe tải chạy nhanh, cuối đường là ngã ba chữ T. Đứng ở cửa nhà vào giờ cao điểm và buổi tối, quan sát xe đi tới có giảm tốc trước khi rẽ không.
Độ dốc và mặt đường. Đường dốc xuống phía nhà, mặt đường trơn khi mưa, hoặc có ổ gà ngay trước cửa đều làm nguy cơ cao hơn. Nhà ở vùng đồi như Lâm Đồng, Lào Cai cần để ý điều này nhiều hơn vùng đồng bằng.
Khoảng cách từ mép đường tới cửa. Đây là biến số quan trọng nhất. Nhà có sân trước vài mét có nhiều lựa chọn; nhà phố mặt tiền sát vỉa hè chỉ còn cách xử lý ngay ở lớp cửa và phần trong nhà.
Đèn pha và tầm nhìn ban đêm. Thử ngồi trong phòng khách buổi tối, tắt đèn, xem đèn xe có quét qua kính không, quét lên tới phòng nào trên lầu. Đây là chi tiết hay bị bỏ qua khi xem nhà ban ngày.
Ranh giới và quy định. Xác định rõ đâu là đất của nhà, đâu là vỉa hè, lòng đường công cộng. Mọi lớp đệm phải nằm trong đất nhà mình, không được đặt vật cản ra đường hay vỉa hè, kể cả với ý định tốt.
Các lớp vùng đệm và vai trò của từng lớp
Vùng đệm tốt thường gồm nhiều lớp, mỗi lớp giải quyết một phần. Không phải nhà nào cũng làm đủ; chọn theo diện tích và mức độ rủi ro.
| Lớp đệm | Giải quyết điều gì | Ghi chú khi làm |
|---|---|---|
| Khoảng lùi cửa chính | Kéo cửa xa trục đường, giảm tác động trực diện | Hợp khi xây mới hoặc cải tạo lớn; phải đúng chỉ giới xây dựng |
| Bậc thềm, sân nâng cao | Bánh xe bị chặn bởi bậc, nước mưa không tràn vào | Bậc cao vừa phải để người già, trẻ nhỏ đi lại an toàn |
| Trụ chắn xe | Chặn xe mất lái lao vào cửa | Trụ thép nhồi bê tông hoặc trụ đá chôn sâu, đặt trong đất nhà mình |
| Bồn cây xây | Vừa chắn bánh xe vừa chắn tầm nhìn, đèn pha, bụi | Thành bồn đủ dày, có lỗ thoát nước, chọn cây bụi rậm |
| Tường thấp, hàng rào | Định ranh giới, chắn đèn pha, giảm bụi | Chiều cao tuỳ quy định khu vực, tránh bịt kín thoáng |
| Cổng lệch trục | Dòng xe và dòng người không đi thẳng vào cửa | Lệch sang một bên, hoặc mở cổng ở cạnh hông |
| Bình phong, tiểu cảnh | Chắn tầm nhìn trực diện, tạo lối đi vòng | Nhà vườn rộng; trong nhà phố có thể thay bằng vách lam |
| Lớp cửa và sảnh trong nhà | Giữ ồn, bụi, gió ở ngoài khi không đủ sân | Cửa hai lớp, sảnh đệm, vách ngăn sau cửa |
Với nhà có sân, ba lớp hiệu quả nhất về chi phí thường là bậc thềm, bồn cây và cổng lệch. Với nhà phố sát vỉa hè, trọng tâm dồn vào trụ chắn trong phần đất nhà mình, lớp cửa chắc và vách ngăn bên trong.
Bình phong và cổng lệch: lời giải cũ cho một bài toán cũ
Người Việt đã dùng bình phong từ lâu. Nhà vườn ở Huế, nhiều đình làng ở Bắc Bộ, dinh thự ở Nam Bộ có bức bình phong xây gạch đặt giữa cổng và nhà chính. Theo cách giải thích phổ biến, bình phong ngăn khí xấu đi thẳng vào nhà, và cũng giữ kín đáo cho gia chủ, không để người ngoài cổng nhìn thẳng vào gian thờ. Dưới góc nhìn thực tế, bức bình phong bắt người và xe phải đi chậm, rẽ vòng, đồng thời chắn gió, bụi và ánh nhìn.
Cổng lệch cũng là giải pháp quen thuộc: không mở cổng thẳng trục cửa chính mà dịch sang một bên, hoặc mở ở cạnh hông. Lối vào vì thế phải đi theo một đường gấp khúc hoặc cong nhẹ. Với nhà bị đường đâm thẳng, cổng lệch có thêm lợi ích là phần tường rào chính giữa trục đường trở thành bức chắn đầu tiên.
Trong nhà phố hiện đại, ít ai còn chỗ xây bình phong gạch. Phiên bản gọn hơn là một vách lam gỗ hoặc lam nhôm đặt sau cửa chính, vừa chắn tầm nhìn từ ngoài vào, vừa chia lối đi. Vách lam để hở khe nên vẫn thông gió và lấy sáng, khác với vách đặc. Một chậu cây lớn đặt lệch trục cửa cũng đóng vai trò tương tự ở mức nhẹ hơn.
Trình tự làm vùng đệm cho nhà có sân trước
Ví dụ giả định: một nhà ở Cần Thơ nằm cuối con đường thẳng dài, sân trước sâu khoảng năm mét, cổng đang mở thẳng trục cửa chính. Trình tự làm có thể như sau:
- Đo và vẽ lại mặt bằng sân: ranh đất, vị trí cửa, cổng, cây có sẵn, đường thoát nước. Đánh dấu trục đường đâm tới cắt qua sân ở đâu.
- Dời cổng sang một bên, giữ phần tường rào chính giữa trục đường. Nếu cần lối cho ô tô, tính bán kính quay xe trước khi chốt vị trí cổng.
- Làm một bồn cây xây dọc phía trong tường rào ở đoạn đối diện trục đường, thành bồn đủ dày để chặn bánh xe, trồng cây bụi rậm có chiều cao che được đèn pha.
- Nâng sân trước cửa chính bằng hai ba bậc thềm, kiểm độ dốc thoát nước mưa ra phía ngoài.
- Đặt hai trụ chắn ở hai bên lối vào nếu đường có xe tải hoặc xe tốc độ cao.
- Hoàn thiện lối đi từ cổng tới cửa theo đường cong nhẹ, lát vật liệu chống trơn, chiếu sáng lối đi bằng đèn thấp.
Trước khi đục phá, nên hỏi chính quyền địa phương về quy định cải tạo tường rào, cổng. Ở nhiều khu đô thị, việc thay đổi mặt tiền có thể cần thủ tục; làm đúng từ đầu đỡ phải sửa lại.
Nhà phố sát vỉa hè: làm gì khi không có sân
Rất nhiều nhà ống ở Hà Nội, Hải Phòng, TP. Hồ Chí Minh nằm ở đầu hẻm chữ T, cửa sát vỉa hè, không có chỗ cho bồn cây hay cổng lệch. Khi đó vùng đệm phải dời vào trong nhà:
- Cửa chính chắc chắn. Khung và cánh cửa đủ cứng, có lớp cửa cuốn hoặc cửa xếp phía ngoài; ban đêm đóng lớp ngoài để chắn đèn pha và bụi.
- Trụ chắn trong phần đất nhà. Nếu có khoảng lùi dù ngắn, đặt trụ chắn hoặc bậc thềm cao vừa đủ ngay trong phần đất ấy.
- Sảnh đệm phía trong. Dành một khoảng ngắn sau cửa làm chỗ để giày dép, xe, rồi mới tới phòng khách; vách lam hoặc tủ giày cao chia sảnh với phòng.
- Đổi công năng tầng trệt. Đưa chỗ để xe, khu kinh doanh lên phía trước; phòng sinh hoạt chung lùi vào giữa nhà; phòng ngủ lên lầu và ra phía sau.
- Rèm và kính. Cửa sổ tầng hai, ba đối diện trục đường dùng rèm cản sáng hoặc kính mờ để đèn pha không quét vào phòng ngủ.
- Cây trong chậu lớn. Đặt chậu lớn lệch trục cửa ở phía trong, vừa làm mềm tầm nhìn vừa tạo lối đi vòng nhẹ.
Không đặt chậu cây, bệ xi măng hay khối bê tông ra vỉa hè và lòng hẻm để "chắn sát". Làm vậy vi phạm quy định sử dụng không gian công cộng và có thể gây tai nạn cho chính người đi đường.
Những lỗi hay gặp khi xử lý lộ xung
Lỗi thứ nhất là chỉ treo một món đồ biểu tượng rồi coi như xong. Theo quan niệm của người dùng, vật phẩm có ý nghĩa tinh thần riêng, nhưng nó không chặn được một chiếc xe mất lái. Nếu rủi ro an toàn là thật, giải pháp phải là vật cản thật.
Lỗi thứ hai là bịt kín mặt tiền bằng tường cao để "chắn cho chắc". Nhà mất sáng, mất gió, phòng khách tối và nóng; sống trong đó lâu ngày còn khó chịu hơn. Vùng đệm tốt là vùng đệm có lớp, có độ thoáng, cho gió và ánh sáng lọc qua.
Lỗi thứ ba là làm vật cản lấn ra đường. Ngoài chuyện vi phạm, vật cản trên vỉa hè còn làm người đi bộ phải xuống lòng đường, và làm xe rẽ gắt hơn ngay trước cửa nhà, tức là rủi ro tăng chứ không giảm.
Lỗi thứ tư là quên ban đêm. Nhiều chủ nhà xem và sửa ban ngày, chỉ khi dọn vào mới phát hiện đèn pha quét vào phòng ngủ suốt đêm. Hãy luôn kiểm tra vào buổi tối trước khi chốt phương án cây, rèm, tường rào.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở cuối hẻm cụt chỉ có xe máy đi chậm có cần làm vùng đệm không?
Thường chỉ cần mức nhẹ: một bậc thềm, chậu cây lệch trục cửa, rèm cho cửa sổ phòng ngủ nếu đèn xe chiếu vào. Rủi ro xe lao với tốc độ thấp rất khác so với trục đường lớn. Theo quan niệm phong thủy đây vẫn là lộ xung, nhưng mức độ được coi là nhẹ.
Trồng cây gì cho bồn cây chắn trước nhà bị đường đâm?
Nên chọn cây bụi rậm, chịu nắng, chịu bụi, rễ không phá thành bồn, ví dụ các loại cây hàng rào quen thuộc ở địa phương. Tránh cây có gai ở lối đi trẻ nhỏ, cây rụng lá nhiều làm tắc rãnh thoát nước. Hỏi người bán cây tại chỗ về loại hợp khí hậu vùng bạn.
Cổng lệch có làm khó đưa ô tô vào nhà không?
Có thể, nếu sân hẹp. Trước khi dời cổng cần tính bán kính quay xe và chiều rộng lối vào. Nếu không đủ, có thể giữ cổng ở vị trí cũ nhưng làm bồn cây, trụ chắn hai bên và một lối đi bộ cong riêng cho người, tách khỏi lối xe.
Bình phong trong phong thủy có cần đặt đúng kích thước nào không?
Một số sách dân gian có đưa kích thước theo thước Lỗ Ban; đó là quy ước dân gian, không bắt buộc. Về thực tế, bình phong cần đủ cao để chắn tầm nhìn người đứng ngoài cổng, đủ rộng để chắn trục đường, và cách cửa đủ xa để người đi lại thoải mái.
Đặt trụ chắn hay khối bê tông ra vỉa hè trước nhà có được không?
Không nên. Vỉa hè và lòng đường là không gian công cộng, đặt vật cản ở đó có thể vi phạm quy định đô thị và gây nguy hiểm cho người đi bộ, người đi xe. Mọi vật chắn nên nằm trong ranh đất nhà mình; muốn làm gì ngoài ranh phải hỏi chính quyền địa phương.
Nhà bị lộ xung có nên đổi hướng cửa chính không?
Nếu đang xây mới hoặc cải tạo lớn và mặt bằng cho phép, mở cửa chính lệch khỏi trục đường là một giải pháp gọn. Với nhà đã hoàn thiện, đổi cửa tốn kém và có thể ảnh hưởng kết cấu; thường làm vùng đệm và sảnh trong nhà đã đủ.