Thành kiểu Vauban là loại thành có các pháo đài nhô ra ở góc và dọc tường, tạo hình đa giác hoặc hình sao, phát triển ở châu Âu từ thế kỷ XVII theo tên kỹ sư quân sự người Pháp Vauban. Ở Việt Nam, kiểu thành này xuất hiện từ cuối thế kỷ XVIII trong các thành do Nguyễn Ánh cho xây, rồi trở thành khuôn chung cho kinh thành Huế và nhiều thành tỉnh thời Nguyễn.
Điều thú vị là các thành ấy không phải bản sao pháo đài châu Âu. Lớp vỏ phòng thủ học theo phương Tây, còn cách chọn đất, hướng thành, trục chính và bố cục bên trong vẫn theo phong thủy và lễ chế kinh đô phương Đông. Bài này giải thích hai hệ đã gặp nhau ra sao, kèm những ví dụ còn thấy được hôm nay.
Vauban là ai và thành kiểu Vauban có gì đặc biệt
Sébastien Le Prestre de Vauban là kỹ sư quân sự phục vụ vua Louis XIV của Pháp ở thế kỷ XVII. Ông nổi tiếng với việc thiết kế và cải tạo rất nhiều pháo đài, hệ thống hoá một lối xây thành thích nghi với thời đại đại bác. Tên ông được dùng để gọi chung cho lối thành có pháo đài góc mà ông góp phần hoàn thiện, dù nhiều nguyên tắc đã có từ trước.
Đặc điểm chính của kiểu thành này là tường thành thấp, dày, đắp đất phía sau để chịu đạn pháo; các pháo đài nhô ra theo hình mũi tên ở góc và dọc tường, giúp quân phòng thủ bắn chéo, không để góc chết sát chân tường; bên ngoài có hào nước và các lớp lũy phụ. Nhìn từ trên cao, thành có hình ngôi sao hoặc đa giác có răng cưa.
Lối thành này lan ra nhiều nơi trên thế giới theo chân các kỹ sư châu Âu. Ở Việt Nam, nó được tiếp nhận một cách chọn lọc: lấy nguyên tắc pháo đài và hào, bỏ bớt các lớp lũy phức tạp, và lồng vào khung quy hoạch kinh đô theo truyền thống phương Đông. Vật liệu cũng được thay theo nguồn sẵn có trong nước như gạch nung, đá ong, vôi vữa, thay vì đá khối lớn như nhiều pháo đài châu Âu.
Thành Gia Định: thành Bát Quái ở phương Nam
Năm 1790, Nguyễn Ánh cho xây thành Gia Định ở vùng đất nay là Thành phố Hồ Chí Minh. Sử sách và giới nghiên cứu thường nhắc rằng một số sĩ quan người Pháp phục vụ Nguyễn Ánh thời đó, trong đó có Olivier de Puymanel, đã tham gia thiết kế theo kỹ thuật phương Tây. Thành còn được gọi là thành Bát Quái hay Quy thành vì hình dáng nhiều cạnh, có tám cửa.
Cái tên Bát Quái cho thấy rõ cuộc gặp gỡ: một thành xây theo kỹ thuật phòng thủ châu Âu lại được người đương thời gọi bằng một khái niệm của Kinh Dịch và phong thủy. Tám cửa ứng với tám hướng, dễ gợi đến bát quái. Không rõ việc chọn tám cửa xuất phát chủ yếu từ yêu cầu quân sự hay từ ý nghĩa biểu tượng, có lẽ cả hai đều có phần.
Thành Gia Định ban đầu bị phá dưới thời Minh Mạng sau cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi, và thành xây lại sau đó cũng bị quân Pháp phá khi chiếm Gia Định năm 1859. Ngày nay hầu như không còn dấu tích trên mặt đất, chỉ còn tên đường, tên phường và các bản vẽ cũ giúp hình dung vị trí.
Kinh thành Huế: vỏ pháo đài, lòng kinh đô
Kinh thành Huế được xây từ năm 1805 dưới thời Gia Long và hoàn tất vào thời Minh Mạng. Tường thành dài gần mười cây số, có hai mươi tư pháo đài nhô ra theo lối Vauban, bên ngoài có hào Hộ Thành Hà, ở góc Đông Bắc có Trấn Bình Đài, người địa phương quen gọi là thành Mang Cá. Thành có mười cửa chính và một cửa phụ thông với Trấn Bình Đài.
Phần vỏ ấy hoàn toàn là kỹ thuật phòng thủ. Nhưng bên trong, mọi thứ theo khuôn kinh đô phương Đông: ba vòng thành lồng nhau gồm Kinh thành, Hoàng thành, Tử Cấm thành; trục chính đi từ núi Ngự Bình qua sông Hương, Kỳ đài, Ngọ Môn tới điện Thái Hoà; các công trình hai bên đối xứng; hướng thành được chọn theo thế núi sông. Phần hướng thành và tiền án được bàn kỹ trong bài về phong thủy kinh thành Huế ở mục phong thủy trong văn hoá Việt.
Giới nghiên cứu thường mô tả kinh thành Huế là sự kết hợp hài hoà giữa hai hệ: kỹ thuật thành lũy phương Tây và triết lý quy hoạch phương Đông. Nói theo cách dễ hình dung, Vauban quyết định bức tường trông ra sao, còn phong thủy và lễ chế quyết định bức tường bao lấy cái gì, quay về đâu.
Ai quyết định điều gì trong một thành kiểu Vauban thời Nguyễn
Bảng dưới tách các quyết định thiết kế theo nguồn gốc của chúng, để bạn thấy hai hệ phân công ra sao.
| Quyết định | Theo kỹ thuật kiểu Vauban | Theo phong thủy, lễ chế phương Đông |
|---|---|---|
| Hình dạng tường | Pháo đài góc, tường thấp dày, đắp đất | Gần vuông, cân đối hai bên trục |
| Hào nước | Cản quân tấn công, tầm bắn | Thủy bao quanh, giữ khí |
| Vị trí xây | Thuận phòng thủ, tiếp tế | Tựa núi, nhìn sông, có án |
| Hướng thành | Ít quan tâm | Chọn theo thế đất, theo la kinh |
| Bố cục bên trong | Doanh trại, kho, đường đi | Vòng thành lồng nhau, trục chính, điện chính giữa |
| Số và tên cửa | Đủ lối ra vào, phòng thủ | Ứng với phương vị, tên mang ý nghĩa |
Sự phân công này không tuyệt đối, vì nhiều quyết định thoả mãn cả hai hệ cùng lúc. Một hào nước rộng vừa phòng thủ tốt vừa được coi là thủy bao; một vị trí tựa núi vừa khó tấn công vừa hợp phong thủy. Chính những chỗ trùng nhau ấy giúp hai hệ sống chung dễ dàng.
Thành Hà Nội thời Nguyễn và Cột cờ còn lại
Cùng năm 1805, triều Nguyễn cho xây thành Hà Nội, khi ấy là thành Thăng Long, theo lối Vauban, trên phần đất kinh thành cũ của các triều trước. Thành có hình gần vuông với các pháo đài góc, hào nước bao quanh. Năm 1812 Cột cờ được dựng ở phía Nam thành, ngày nay vẫn còn và là một biểu tượng quen thuộc của Hà Nội.
Phần lớn thành Hà Nội bị phá vào cuối thế kỷ XIX sau khi Pháp chiếm đóng, để mở đường và xây công trình mới. Một số di tích còn lại như Cột cờ, Cửa Bắc, Đoan Môn nằm trong khu vực Hoàng thành Thăng Long, được UNESCO ghi danh năm 2010. Ở đây các lớp lịch sử chồng lên nhau, từ thời Lý, Trần, Lê đến thời Nguyễn và thời Pháp.
Với người tìm hiểu phong thủy, thành Hà Nội thời Nguyễn là ví dụ về việc đặt một lớp vỏ Vauban lên một thế đất đã được chọn từ gần tám thế kỷ trước. Phần thế đất của Thăng Long theo Chiếu dời đô đã được bàn ở mục phong thủy trong văn hoá Việt; ở đây chỉ cần nhớ rằng lớp thành thời Nguyễn kế thừa vị trí cũ, không chọn đất mới.
Mấy hiểu lầm hay gặp khi nói về thành kiểu Vauban và phong thủy
"Thành vuông là vì phong thủy." Hình gần vuông phù hợp với quan niệm trời tròn đất vuông và quy hoạch kinh đô phương Đông, nhưng thành Vauban ở châu Âu cũng thường là đa giác đều vì dễ bố trí pháo đài bắn chéo. Hình dạng là chỗ hai hệ gặp nhau, không riêng một bên quyết định.
"Pháo đài góc dùng để trấn yểm." Pháo đài là giải pháp quân sự cho thời đại súng đạn, có nguyên lý tầm bắn rõ ràng. Gán cho nó ý nghĩa trấn yểm là lời kể của người sau, không có cơ sở trong tài liệu kỹ thuật.
"Kinh thành Huế là bản sao pháo đài Pháp." Chỉ phần tường và pháo đài học theo kỹ thuật Vauban. Ba vòng thành, trục chính, cách đặt điện chính, hướng thành theo núi sông đều là truyền thống phương Đông. Gọi là bản sao là bỏ qua phần lớn công trình.
"Thành kiểu Vauban không hợp phong thủy vì là của phương Tây." Như đã thấy, nhiều yếu tố như hào nước, vị trí tựa núi nhìn sông, bố cục cân đối được cả hai hệ đánh giá cao. Phong thủy cung đình triều Nguyễn tiếp nhận kỹ thuật mới mà không mâu thuẫn với các nguyên tắc cốt lõi.
"Cứ thành cổ là có tính toán phong thủy kỹ lưỡng." Nhiều thành tỉnh được xây nhanh vì yêu cầu quân sự, hành chính, vị trí chọn theo địa thế phòng thủ và giao thông là chính. Có thể có xem hướng, chọn ngày theo lệ, nhưng không phải thành nào cũng có hồ sơ phong thủy công phu như kinh thành.
Đi xem dấu tích thành kiểu Vauban: những gì nên để ý
Ngoài Huế và Hà Nội, nhiều thành tỉnh thời Nguyễn cũng xây theo lối có pháo đài góc, một số còn dấu tích tường, cổng hoặc hào. Khi đến những nơi này, bạn có thể để ý:
- Góc tường nhô ra: đứng ở góc thành, nhìn xem tường có nhô ra thành mũi nhọn không, đó là pháo đài.
- Hào nước: tìm dấu vết hào chạy song song tường, kể cả khi đã bị lấp thành đường hay hồ dài.
- Hướng cổng chính: cổng chính thường quay về phía Nam hoặc theo hướng sông, đối chiếu với thế núi sông quanh đó.
- Vị trí công trình trung tâm: hành cung hay dinh trấn thủ thường nằm giữa thành, trên trục chính.
- Vật liệu: gạch, đá ong, đá xanh tuỳ vùng; vật liệu địa phương cho biết thành được xây bằng nguồn lực nào.
Những quan sát đơn giản ấy giúp bạn nhận ra cùng một khuôn chung lặp lại ở nhiều địa phương: vỏ phòng thủ học từ phương Tây, lòng thành và hướng thành theo phong thủy phương Đông. Với người học phong thủy, đó là bằng chứng sống động rằng phong thủy cung đình Việt Nam không đóng kín mà biết tiếp nhận kỹ thuật mới khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Kinh thành Huế có phải do người Pháp thiết kế không?
Kinh thành Huế do triều Nguyễn tổ chức xây dựng, áp dụng kỹ thuật thành lũy kiểu Vauban đã được biết đến ở Việt Nam qua các thành xây trước đó. Bố cục bên trong và việc chọn đất theo truyền thống phương Đông. Không nên coi đây là công trình thiết kế hoàn toàn bởi người Pháp.
Thành Bát Quái có liên quan gì đến bát quái trong phong thủy?
Tên gọi gợi đến bát quái vì thành có tám cửa và hình nhiều cạnh. Việc tám cửa ứng với tám hướng dễ được người đương thời liên tưởng tới bát quái. Mức độ người thiết kế cố ý theo bát quái thì chưa rõ, nên coi đây là cách gọi mang tính biểu tượng.
Pháo đài trong thành kiểu Vauban dùng để làm gì?
Pháo đài là phần tường nhô ra ở góc và dọc thành, giúp quân phòng thủ bắn chéo dọc theo chân tường, không để góc chết cho quân tấn công áp sát. Đây là giải pháp cho thời đại súng và đại bác.
Cột cờ Hà Nội xây năm nào?
Cột cờ Hà Nội được xây năm 1812 dưới thời Gia Long, cùng thời với thành Hà Nội kiểu Vauban. Đây là một trong số ít công trình của thành thời Nguyễn còn khá nguyên vẹn đến nay.
Thành kiểu Vauban có phù hợp phong thủy không?
Hai hệ có nhiều điểm trùng: hào nước, vị trí dễ phòng thủ, bố cục cân đối đều được cả kỹ thuật quân sự lẫn phong thủy đánh giá tốt. Những điểm khác như hướng thành do phong thủy quyết định. Đánh giá hợp hay không theo phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Còn thành tỉnh nào thời Nguyễn giữ được tường thành?
Một số thành như thành cổ Sơn Tây, thành Diên Khánh, thành cổ Quảng Trị còn dấu tích tường, cổng hoặc hào ở các mức độ khác nhau. Tình trạng bảo tồn thay đổi theo thời gian, bạn nên tra thông tin của cơ quan quản lý di tích địa phương trước khi đến.