Theo tập quán phổ biến, sửa nhà nhỏ trong khi gia đình vẫn ở thì không cần làm lại lễ nhập trạch. Sửa lớn đến mức cả nhà phải dọn đi ở nơi khác, hoặc phá dỡ xây lại trên nền cũ, thì nhiều gia đình coi lần trở về như một lần nhập trạch: chọn ngày, mang bếp, gạo, nước vào trước và làm lễ báo. Đây là tập quán, không phải quy định; mức làm tuỳ nếp nhà.
Ranh giới giữa "sửa nhỏ" và "sửa lớn" không có định nghĩa chính thức, nên câu hỏi này rất hay được đặt ra. Bài này đưa ra cách phân biệt dựa trên những gì các gia đình thường dựa vào, giải thích lý do của tục, và nhấn mạnh phần thực tế cần làm trước khi cả nhà về ở lại sau một đợt sửa chữa. Những gì liên quan đến may rủi là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ba mức sửa nhà và cách các gia đình thường làm
Bảng dưới gom cách xử lý phổ biến. Đây không phải quy tắc cứng; nhiều gia đình có cách riêng, nhất là khi người lớn tuổi trong nhà có lời dặn cụ thể.
| Mức sửa | Ví dụ | Gia đình có dọn đi không | Thường làm gì khi xong |
|---|---|---|---|
| Sửa nhỏ | Sơn lại, thay gạch một phòng, thay cửa, làm lại bếp | Không, vẫn ở trong nhà | Không làm lại lễ; có nhà thắp nén hương báo đã sửa xong |
| Sửa lớn | Nâng tầng, đổ lại mái, thay kết cấu, cải tạo toàn bộ | Có, ở nhờ hoặc thuê nơi khác vài tháng | Nhiều nhà làm lễ như nhập trạch khi về ở lại |
| Xây lại trên nền cũ | Phá dỡ hoàn toàn, xây mới | Có, thường đi lâu | Coi như nhà mới: có lễ động thổ khi xây, lễ nhập trạch khi về |
| Đổi hướng cửa, đổi bếp | Chuyển cửa chính, xoay hướng bếp | Tuỳ quy mô | Một số nhà làm lễ nhỏ ngay khi xong hạng mục |
Cột "gia đình có dọn đi không" là tiêu chí nhiều người dùng nhất: đã rời nhà một thời gian thì khi về như vào một ngôi nhà mới. Cách hiểu này dễ áp dụng và ít gây tranh cãi trong gia đình.
Riêng việc xây lại trên nền cũ còn có lễ động thổ ở đầu công trình, với những tục riêng về phá dỡ nhà cũ; phần đó thuộc về các bài về động thổ, cất nóc.
Vì sao về lại nhà sau sửa lớn cũng được coi là nhập trạch
Trong quan niệm dân gian, một ngôi nhà không chỉ là tường và mái mà còn là nơi có hơi ấm sinh hoạt, có bếp lửa, có bàn thờ. Khi gia đình dọn đi cả tháng để sửa, bếp nguội, bàn thờ được thỉnh đi gửi nơi khác, nhà chỉ còn thợ ra vào. Lúc trở về, người ta muốn khôi phục lại những thứ ấy một cách có nghi thức: đỏ lửa bếp, đặt lại bàn thờ, báo với thổ thần và gia tiên rằng gia đình đã về.
Lớp phong thuỷ phía sau là quan niệm cho rằng sửa lớn làm thay đổi "khí" của nhà, nhất là khi đổi cửa, đổi mái, đổi bếp. Một số trường phái xét cả thời điểm sửa và vị trí sửa theo năm. Bạn không cần đi sâu vào các lý thuyết này để quyết định có làm lễ hay không; đó là phần dành cho người quan tâm.
Lớp thực tế có lẽ thuyết phục nhất: sau sửa lớn, ngôi nhà gần như là một ngôi nhà khác. Hệ thống điện nước mới, đồ đạc kê lại, phòng ốc có thể đổi công năng. Đánh dấu ngày về bằng một nghi thức nhỏ giúp cả nhà cùng nhìn lại ngôi nhà một lượt, phát hiện chỗ còn thiếu, chỗ thợ làm chưa xong.
Trước khi cả nhà về ở lại sau sửa lớn
Dù có làm lễ hay không, những việc dưới đây nên xong trước ngày về. Chúng quyết định ngôi nhà có ở được ngay hay không.
- Nghiệm thu với thợ hoặc nhà thầu. Đi từng phòng, kiểm cửa đóng mở, chống thấm, độ phẳng sàn, ổ cắm, công tắc, đèn. Ghi lại những chỗ cần sửa tiếp.
- Kiểm điện tổng. Bật toàn bộ thiết bị lớn cùng lúc xem aptomat có nhảy không. Biết vị trí cầu dao từng tầng.
- Kiểm nước và thoát nước. Xả nước ở mọi vòi, mọi bồn cầu, mọi thoát sàn. Kiểm bể nước mái có cặn xi măng không, súc rửa nếu cần.
- Dọn bụi xây dựng. Bụi mịn sau sửa nhà rất khó lau, nên hút bụi trước, lau ẩm sau, lau vài lượt. Rửa cả quạt, điều hoà, rèm.
- Mở thoáng cho bay mùi sơn, keo. Nhất là khi có trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp. Nhiều gia đình đợi một đến hai tuần sau khi sơn xong mới về ngủ.
- Thỉnh bàn thờ về chỗ mới. Nếu bàn thờ được gửi nơi khác trong thời gian sửa, chọn ngày đưa về; nhiều nhà làm việc này đúng ngày nhập trạch.
- Chọn ngày về và làm lễ nếu có. Mức lễ tuỳ gia đình, có thể gọn như lễ nhập trạch thông thường.
Thứ tự này có lý do: không nên mang bàn thờ và đồ đạc về khi bụi còn bay, cũng không nên ngủ trong phòng vừa sơn. Lễ nhập trạch đặt ở cuối là cách tự nhiên để đánh dấu ngôi nhà đã thật sự sẵn sàng.
Xây lại trên nền cũ: vừa là nhà cũ vừa là nhà mới
Xây lại trên nền cũ là trường hợp đặc biệt. Mảnh đất vẫn vậy, có khi bàn thờ vẫn đặt ở vị trí cũ, nhưng ngôi nhà hoàn toàn mới. Phần lớn gia đình coi đây là làm nhà mới: có lễ động thổ khi bắt đầu phá dỡ và xây, có lễ cất nóc nếu theo tục, và có lễ nhập trạch khi về ở. Ở nông thôn, nơi họ hàng gần, ngày về nhà xây lại thường kèm một bữa mừng nhà mới với họ hàng làng xóm.
Một điểm hay khiến các gia đình lúng túng là bàn thờ trong thời gian xây. Nhiều nhà dựng một gian tạm trên đất hoặc gửi bàn thờ sang nhà anh em trong họ. Khi nhà xong, bàn thờ được đưa về vị trí mới trong nhà mới. Quyết định chỗ đặt bàn thờ nên làm từ lúc lên bản vẽ, không đợi đến khi xây xong mới tìm chỗ.
Xây lại cũng là dịp sửa những điều bất tiện của nhà cũ: thiếu sáng, bí gió, nồm ẩm, cầu thang dốc, nhà vệ sinh đặt chỗ khó chịu. Nghĩ về phong thuỷ ở giai đoạn thiết kế, cùng với kiến trúc sư, hiệu quả hơn nhiều so với chữa cháy bằng vật phẩm sau khi nhà đã xong.
Những tình huống hay hỏi
Sửa nhà nhưng chỉ dọn đi một tuần thì sao? Nhiều gia đình không coi là nhập trạch lại, chỉ thắp nén hương khi về. Có nhà vẫn làm lễ nhỏ cho yên tâm. Cả hai đều phổ biến; không có ranh giới về số ngày.
Nâng tầng nhưng cả nhà vẫn ở tầng dưới. Gia đình không dọn đi nên phần lớn không làm lễ nhập trạch lại. Có nhà làm lễ nhỏ khi tầng mới xong và bắt đầu sử dụng, coi như lễ báo đã hoàn thành công trình.
Đổi bàn thờ sang phòng khác trong cùng nhà. Đây là việc dời bàn thờ, có tập quán riêng, không phải nhập trạch. Nhiều gia đình chọn ngày, thắp hương xin phép trước khi dời.
Nhà sửa xong nhưng chưa về ngay mà cho thuê một thời gian. Người thuê dọn vào sẽ có nghi thức của họ nếu muốn. Khi gia đình chủ nhà về lại ở sau đó, nhiều nhà coi như một lần nhập trạch mới vì đã có người khác sống ở giữa. Đây là cách hiểu phổ biến chứ không phải quy định.
Chỉ làm lại bếp hoặc chuyển bếp sang vị trí khác. Bếp gắn với tục đỏ lửa nên một số gia đình đun ấm nước đầu tiên trên bếp mới như một nghi thức nhỏ. Việc quan trọng hơn là kiểm đường ga, ổ điện và hút mùi của bếp mới trước khi dùng.
Sửa xong mà người lớn trong nhà muốn làm lễ, người trẻ thấy không cần. Một lễ gọn tốn ít thời gian và giữ được hoà khí. Nhiều gia đình chọn cách làm theo ý người lớn, ở mức đơn giản, không biến thành tranh luận về niềm tin.
Sửa lớn và những thủ tục không thay được bằng nghi lễ
Sửa nhỏ bên trong nhà thường không cần xin phép, nhưng nâng tầng, thay đổi kết cấu chịu lực, thay đổi mặt tiền hay xây lại thường thuộc diện phải có giấy phép xây dựng theo quy định hiện hành. Mức độ và thủ tục cụ thể khác nhau theo loại nhà, vị trí và quy hoạch từng nơi, nên cần hỏi cơ quan quản lý xây dựng ở địa phương trước khi khởi công.
Với nhà phố liền kề, sửa lớn còn ảnh hưởng đến nhà bên cạnh: rung, nứt tường chung, thấm, bụi. Chụp ảnh hiện trạng nhà hàng xóm trước khi làm, có sự chứng kiến của họ, là cách nhiều gia đình dùng để tránh tranh chấp về sau. Ở chung cư, mọi cải tạo đều phải theo nội quy và đăng ký với ban quản lý.
Những việc này không liên quan đến phong thuỷ hay tục lệ, nhưng chúng quyết định ngôi nhà có ở yên ổn được hay không. Một lễ nhập trạch chu đáo không bù được cho một công trình thiếu phép hay một bức tường chung bị nứt. Phong thuỷ, theo nghĩa tham khảo, không thay được quy chuẩn xây dựng và giấy phép.
Chuyện chọn ngày và mức chi khi về lại nhà
Nhiều gia đình chọn ngày về lại nhà theo lịch, như nhập trạch nhà mới. Các nguyên tắc chọn ngày thuộc phạm vi trạch nhật, có bài riêng về chủ đề này. Điều nên nhớ là ngày về phụ thuộc vào ngày nhà thật sự xong: chọn ngày đẹp rồi giục thợ làm vội để kịp là cách dễ để lại lỗi thi công.
Về mức chi, sau một đợt sửa lớn hầu hết gia đình đã vượt dự toán. Lễ nhập trạch lại không cần to; một mâm gọn, bữa cơm đầu tiên và vài lời cảm ơn những người thợ đã làm là đủ. Một khoản đáng chi hơn là dự phòng cho các lỗi phát sinh sau vài tháng ở: thấm khi mưa đầu mùa, nứt chân tường, thoát nước chậm. Giữ liên lạc với thợ và hợp đồng bảo hành là phần không kém quan trọng so với nghi lễ.
Câu hỏi thường gặp
Sơn lại nhà có cần làm lễ nhập trạch không?
Thường không. Sơn lại là sửa nhỏ, gia đình vẫn ở trong nhà hoặc chỉ tránh vài ngày. Một số nhà thắp nén hương báo đã sửa xong. Việc nên làm là mở thoáng cho bay mùi sơn trước khi ngủ trong phòng vừa sơn.
Phá nhà cũ xây lại có phải làm lễ gì khi phá không?
Nhiều gia đình làm lễ trước khi phá dỡ, thường gộp với lễ động thổ, để báo và xin phép theo tập quán. Phần này thuộc về nghi lễ khởi công, có trình tự riêng theo từng vùng; nên hỏi người lớn trong họ hoặc theo sách phong tục phổ biến.
Trong thời gian sửa nhà, bàn thờ để ở đâu?
Tuỳ điều kiện. Nhiều nhà gửi sang nhà anh em trong họ, dựng gian tạm trên đất, hoặc dời vào phòng không sửa và che bụi cẩn thận. Khi nhà xong, bàn thờ được đưa về vị trí cố định, thường vào đúng ngày nhập trạch lại.
Sau sửa nhà bao lâu thì nên về ngủ?
Không có con số chung. Với sơn, keo, đồ gỗ công nghiệp mới, nhiều gia đình mở thoáng một đến hai tuần trước khi về ngủ, nhất là khi có trẻ nhỏ hay người có bệnh hô hấp. Hỏi nhà cung cấp vật liệu về thời gian bay hơi khuyến nghị cho sản phẩm cụ thể.
Có cần chọn ngày khi về lại nhà sau sửa?
Nhiều gia đình chọn ngày theo lịch như nhập trạch nhà mới, một số không. Đây là tập quán, không bắt buộc. Điều quan trọng hơn là chọn khi nhà thật sự xong, đã nghiệm thu, đã dọn sạch, thay vì giục thợ làm vội để kịp một ngày định trước.