Phòng khách quá rộng so với số người dùng bị phong thủy gọi là "khí tán", tức không gian không giữ được hơi ấm và sự quây quần; cách xử lý phổ biến là gom khu ngồi chính lại thành một cụm nhỏ có ranh giới rõ, rồi chia phần còn lại thành các khu phụ như đọc sách, uống trà, chơi của trẻ.
Cảm giác lạc lõng trong một phòng khách rộng là có thật: tiếng vang, điều hoà mãi không mát, ghế đặt xa nhau đến mức nói chuyện phải nâng giọng. Bài giải thích quan niệm, đối chiếu với những gì nghiên cứu về khoảng cách giao tiếp đã quan sát, rồi đi vào cách chia khu cụ thể. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần chia khu thì thử là thấy khác.
Phòng khách rộng mà khó ngồi: chuyện hay gặp
Phòng khách quá rộng thường xuất hiện ở ba kiểu nhà. Biệt thự và nhà vườn, nơi gia chủ muốn một phòng khách "xứng tầm" để tiếp khách đông dịp giỗ Tết. Nhà phố được cải tạo bằng cách phá hết tường tầng trệt, gộp phòng khách, phòng ăn, bếp thành một khối dài. Và nhà ở quê xây mới theo kiểu gian lớn, trần cao, để tổ chức việc họ.
Những phòng như vậy đẹp trong ảnh, nhưng ngày thường chỉ có ba bốn người ngồi. Họ ngồi một góc của bộ ghế lớn, nhìn sang phía bên kia phòng trống trơn, nói chuyện vọng tiếng. Buổi tối bật đèn, góc xa vẫn tối; trời nóng bật điều hoà, phải rất lâu mới mát. Cả nhà dần bỏ phòng khách, kéo nhau lên phòng ngủ xem tivi.
Điều đó cho thấy kích thước phòng không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận với sự dễ chịu. Phong thủy diễn đạt điều này bằng ngôn ngữ về khí; kiến trúc và tâm lý học diễn đạt bằng ngôn ngữ về tỷ lệ, âm thanh và khoảng cách. Như các phần sau cho thấy, hai cách nói gặp nhau ở cùng một giải pháp.
Quan niệm "khí tán" và "tàng phong tụ khí"
Nguyên lý nền của phong thủy là "tàng phong tụ khí": chỗ ở tốt là chỗ che được gió mạnh và giữ được khí. Ở quy mô đất đai, đó là thế đất có núi bao quanh, có minh đường vừa phải. Ở quy mô một căn phòng, các sách phổ thông dịch ra thành: phòng phải có giới hạn rõ, đồ đạc tạo thành vòng bao, không gian không quá lớn so với người.
Một phòng khách mênh mông, đồ đạc thưa thớt bị coi là khí "tán", "không tụ". Một số nguồn còn nói nhà rộng người thưa thì "khí lạnh", gia đình ít gắn bó. Phần diễn giải ấy là liên tưởng biểu tượng, không phải điều đã kiểm chứng; chuyện gia đình gắn bó hay không phụ thuộc vào nhiều thứ hơn kích thước phòng.
Nhưng phần cảm nhận thì đúng với nhiều người. Ngồi giữa một khoảng trống lớn, không có gì che sau lưng, không có ranh giới quanh mình, người ta dễ thấy "lộ" và không yên. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn cách xử lý thì không đòi hỏi bạn tin gì cả, chỉ cần thử gom ghế lại và cảm nhận.
Khoảng cách trò chuyện: điều các nhà nghiên cứu đã quan sát
Nhà nhân học Edward T. Hall, trong cuốn The Hidden Dimension xuất bản năm 1966, chia khoảng cách giữa người với người thành mấy vùng: thân mật, cá nhân, xã giao và công cộng. Theo cách chia của ông, những cuộc trò chuyện thân quen giữa bạn bè, người nhà diễn ra ở khoảng cách cá nhân, chừng một sải tay; tiếp chuyện xã giao xa hơn, khoảng vài bước chân. Các con số cụ thể thay đổi theo văn hoá, và chính Hall cũng nhấn mạnh điều đó.
Áp vào phòng khách, ý này rất thực tế. Nếu sofa và ghế đơn đặt cách nhau quá xa, cuộc nói chuyện bị đẩy ra "vùng công cộng": phải nói to, khó nghe, không ai muốn ngồi lâu. Gom khu ngồi lại sao cho những người ngồi đối diện chỉ cách nhau chừng hai ba mét, và người ngồi cạnh nhau ở tầm với tay qua bàn trà, cuộc trò chuyện tự nhiên ấm hơn.
Đây là chỗ phong thủy và quan sát hiện đại khớp nhau: một khu ngồi "tụ" là khu ngồi có khoảng cách vừa để nói chuyện bình thường. Phòng rộng không có lỗi gì, chỉ cần đừng rải đồ đạc cho đầy hết diện tích.
Một cách thử nhanh tại nhà: mời hai người trong gia đình ngồi vào hai chỗ xa nhau nhất của khu ngồi hiện tại, rồi nói chuyện bằng giọng bình thường như khi ăn cơm. Nếu phải hỏi lại "gì cơ", khu ngồi đang quá rộng. Dời ghế lại gần từng chút cho tới khi nói chuyện thoải mái — đó là kích thước khu ngồi hợp với gia đình bạn.
Cách chia khu cho phòng khách rộng
Khu ngồi chính là một "đảo". Đặt sofa, ghế đơn, bàn trà trên một tấm thảm lớn, tạo thành cụm khép kín ba phía, mở một phía về lối đi. Thảm là ranh giới rẻ nhất và hiệu quả nhất.
Sofa quay lưng làm vách. Trong phòng rộng, không cần kê sofa sát tường. Một chiếc sofa đặt giữa phòng, lưng quay về lối đi, có bàn console phía sau, chính là một bức vách thấp chia khu ngồi với phần còn lại. Theo quan niệm, bàn console ấy cho sofa có "tựa".
Đèn thấp định không gian. Một đèn thả thấp trên bàn trà hoặc cụm đèn cây quanh khu ngồi tạo ra một "phòng ánh sáng" trong phòng lớn. Buổi tối chỉ bật đèn khu ấy, phần còn lại để tối dịu, phòng tự nhiên thu nhỏ lại.
Khu phụ cho từng hoạt động. Góc đọc sách cạnh cửa sổ với một ghế bành và đèn đọc; khu trà với sập thấp; góc chơi cho trẻ trên thảm mềm. Mỗi khu nhỏ có đồ riêng, cách nhau bằng lối đi.
Kệ hai mặt và cây cao. Dùng làm ranh giới mềm giữa các khu mà vẫn để ánh sáng đi qua. Kệ thấp ngang thắt lưng giữ được tầm nhìn bao quát, kệ cao hơn chia rõ hơn.
Gợi ý chia khu theo kiểu phòng (ví dụ giả định)
Bảng dưới là các cách chia minh hoạ, không phải chuẩn. Diện tích và số người chỉ để hình dung tỷ lệ.
| Kiểu phòng | Khu ngồi chính | Khu phụ gợi ý | Ranh giới |
|---|---|---|---|
| Phòng khách biệt thự rộng, gia đình bốn người | Một cụm sofa trên thảm lớn, gần cửa sổ | Góc đọc, khu trà, góc đàn | Thảm, đèn thả, kệ thấp |
| Tầng trệt nhà phố phá tường, dài và hẹp | Cụm ngồi ở nửa trước, gần ánh sáng mặt tiền | Bàn ăn giữa, bếp sau | Sofa quay lưng, bàn console |
| Nhà quê gian lớn, trần cao, dùng cả việc họ | Bộ ghế gỗ giữa trục, gọn ngày thường | Khoảng trống để kê thêm chiếu, bàn khi có việc | Bình phong, sập, cột nhà |
| Căn hộ thông phòng, phòng khách liền phòng ăn | Sofa chữ L góc trong | Bàn ăn sáu chỗ, góc làm việc | Thảm, đèn riêng mỗi khu |
Với nhà dùng phòng khách cho cả việc họ, nên chọn đồ dễ dời: ghế xếp gọn, bàn có bánh xe, sập nhẹ. Ngày thường phòng có một khu ngồi ấm; ngày giỗ Tết mở rộng ra được mà không phải mua thêm bộ ghế lớn để quanh năm.
Phòng khách rộng để dùng cho giỗ Tết, việc họ
Ở nhiều gia đình Việt, phòng khách rộng có lý do rất chính đáng: mỗi năm vài lần cả họ về ăn giỗ, đón Tết, làm lễ mừng thọ, và cần chỗ trải chiếu, kê bàn cho vài chục người. Phong thủy không phản đối điều này; một minh đường rộng để "tụ người" vào những dịp quan trọng được coi là điều tốt. Vấn đề chỉ nằm ở những ngày thường còn lại.
Giải pháp là thiết kế cho hai trạng thái. Ngày thường, khu ngồi gom về một phía như đã nói ở trên, phần còn lại để trống, sạch, có thể đặt một sập thấp hay vài chậu cây dễ dời. Ngày có việc, cây và sập dời đi, chiếu và bàn gấp được bày ra trên khoảng trống ấy. Muốn vậy, cần một kho hoặc gầm cầu thang đủ chứa bàn ghế gấp, chiếu, đệm ngồi, để chúng không nằm quanh năm trong phòng khách.
Cũng nên tính trước lối đi cho ngày đông người: từ cửa vào tới nhà vệ sinh, từ bếp ra khu ăn, lối ra sân khi cần. Ổ cắm cho quạt, nồi lẩu nên bố trí sẵn ở chân tường, không phải kéo dây dài ngang chỗ người ngồi. Một phòng khách rộng được chuẩn bị như vậy vừa ấm áp ngày thường vừa rộng rãi ngày giỗ, đúng với tinh thần "tụ" mà phong thủy nói tới.
Tiếng vang, nhiệt độ và đồ đạc: đừng lấp đầy bằng đồ to
Phòng rộng trần cao thường bị vang: tiếng nói dội lại từ sàn gạch, tường sơn, kính lớn. Vật liệu mềm và nhiều bề mặt hấp thụ âm giúp giảm vang: thảm, rèm vải dày, sofa bọc vải, kệ sách đầy sách, cây lá to. Đây cũng là những thứ làm phòng trông "ấm" hơn, nên giải pháp âm thanh và thẩm mỹ đi cùng một hướng.
Về nhiệt, phòng lớn cần điều hoà công suất lớn hoặc nhiều dàn, và vẫn khó mát đều. Khi khu ngồi được gom lại, có thể đặt quạt hoặc dàn lạnh hướng vào khu ấy, bỏ qua phần trống ít dùng. Rèm chia khu bằng vải nhẹ cũng giúp giữ hơi mát ở chỗ có người.
Sai lầm hay gặp là cố lấp đầy phòng bằng đồ thật to: bộ sofa mười mấy chỗ, tủ trưng bày khổng lồ, bể cá dài cả bức tường. Đồ to làm phòng nặng nề, khó di chuyển, và khu ngồi vẫn bị rải ra xa nhau. Phong thủy nói "chủ khách cân", tức đồ đạc cân với không gian; với phòng rộng, cân nghĩa là nhiều cụm vừa phải, không phải một khối khổng lồ.
Ví dụ giả định: một nhà vườn ở Bắc Ninh có phòng khách rộng gần bằng một sân cầu lông, kê một bộ ghế gỗ lớn sát tường. Gia đình kéo bộ ghế vào giữa, trải thảm, thêm đèn thả thấp, chuyển một nửa số ghế sang làm khu trà cạnh cửa sổ. Không mua gì to thêm, mà buổi tối cả nhà lại ra ngồi phòng khách.
Câu hỏi thường gặp
Phòng khách rộng có phải là xấu theo phong thủy không?
Không. Phong thủy chỉ coi là điểm trừ khi phòng rộng mà trống, đồ đạc rải rác, không có khu ngồi rõ ràng. Một phòng rộng được chia khu hợp lý, có khu ngồi ấm, sáng vừa phải thì được coi là minh đường rộng rãi, một điểm cộng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Có nên xây tường chia phòng khách rộng thành hai phòng?
Thường không cần. Chia bằng thảm, đèn, kệ và cách kê sofa linh hoạt hơn, giữ được ánh sáng và có thể đổi lại khi nhu cầu thay đổi. Chỉ nên xây vách khi thật sự cần thêm một phòng kín, và khi đó cần tính thông gió, ánh sáng, cửa cho cả hai phần.
Khu ngồi trong phòng rộng nên kê sát tường hay ra giữa?
Kê ra giữa thường tốt hơn, vì khu ngồi sát tường trong phòng rộng để lại khoảng trống lớn ở giữa, khiến người ngồi đối diện cách nhau xa. Khi kê ra giữa, dùng bàn console hoặc kệ thấp sau lưng sofa để có tựa và tạo ranh giới với lối đi.
Phòng khách rộng nên dùng đèn thế nào?
Dùng nhiều lớp đèn thay vì một đèn trần lớn: đèn chung dịu, đèn thả hoặc đèn cây cho khu ngồi, đèn đọc cho góc phụ. Buổi tối chỉ bật đèn khu đang dùng giúp phòng có cảm giác gần gũi hơn. Danh mục Đèn và ánh sáng nhân tạo của trang bàn kỹ hơn về chọn đèn.
Phòng khách trống có nên bày nhiều vật phẩm để "tụ khí" không?
Không cần. Bày nhiều vật phẩm rải rác làm phòng rối hơn chứ không ấm hơn. Điều làm phòng có cảm giác tụ là cách gom khu ngồi, ánh sáng và vật liệu mềm. Nếu thích, một món trang trí chính đặt ở khu ngồi là đủ.