Nhân khí là cách phong thủy gọi sức sống do con người tạo ra: tiếng nói, ánh đèn, bếp lửa, người qua lại. Một ngôi nhà, một khu phố đủ người ở được coi là vượng; nhà rộng mà ít người, khu phố toàn nhà đóng cửa bị coi là thiếu dương khí, "hư". Ở đô thị Việt Nam, câu hỏi này gắn với những khu đô thị mới xây xong nhưng chậm có người về ở.
Bài này giải thích quan niệm nhân khí trong sách cổ và trong dân gian, những lý do thực tế khiến khu vắng người khó sống, cách quy hoạch hiện đại nhìn cùng vấn đề, và người mua nhà ở khu chưa đông nên tính những gì. Nhận định tốt xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần an ninh, tiện ích, bảo trì là phần kiểm được.
Nhân khí trong sách cổ và trong dân gian
Sách Hoàng đế trạch kinh, một sách nhà ở cổ được nhắc nhiều, có đoạn nổi tiếng về "ngũ hư ngũ thực", năm điều làm nhà suy và năm điều làm nhà thịnh. Điều đầu tiên trong năm hư thường được dẫn là nhà lớn mà người ít. Ý này được truyền lại trong dân gian thành lời khuyên quen thuộc: nhà không nên quá rộng so với số người ở.
Dân gian Việt cũng có nhiều cách nói gần nghĩa: nhà có hơi người, nhà đỏ lửa, nhà ấm. Ngôi nhà bỏ trống lâu ngày bị coi là lạnh lẽo, "âm khí" nặng. Khi có việc lớn như nhập trạch, người ta thường mời họ hàng, bạn bè tới, nấu ăn, trò chuyện, như cách "đem nhân khí" vào nhà mới.
Mở rộng ra cấp đô thị, quan niệm này áp vào cả khu phố: phố có người buôn bán, có trẻ chơi, có người già ngồi hóng mát được coi là vượng; phố toàn nhà đóng cửa, đèn tắt từ sớm bị coi là thiếu nhân khí. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng như các phần dưới cho thấy, nó chạm tới những vấn đề rất thật.
Lý do thực tế phía sau quan niệm nhân khí
An ninh dựa vào người. Nhà văn, nhà nghiên cứu đô thị Jane Jacobs trong cuốn The Death and Life of Great American Cities (1961) dùng hình ảnh "đôi mắt trên phố": phố an toàn là phố có người qua lại và người nhìn ra từ cửa sổ, cửa hàng. Khu vắng thiếu những đôi mắt đó, dễ thành chỗ trộm cắp, tụ tập.
Tiện ích cần khách. Chợ, cửa hàng, quán ăn, trường mầm non chỉ mở khi đủ người dùng. Khu vắng người thì tiện ích chậm có, cư dân đầu tiên phải đi xa mua sắm, đưa con đi học. Đây là vòng luẩn quẩn: ít người nên ít tiện ích, ít tiện ích nên ít người về.
Nhà trống xuống cấp nhanh. Nhà không ai ở thường ẩm, mốc, đường nước rò không ai biết, côn trùng làm tổ. Phong thủy gọi là âm khí nặng; kỹ thuật gọi là thiếu thông gió và thiếu bảo trì. Nhà bên cạnh một căn bỏ trống cũng có thể chịu thấm, mối từ đó sang.
Cảm giác cô lập. Sống giữa khu vắng, ban đêm tối, ít hàng xóm, nhiều người cảm thấy bất an và cô đơn, nhất là người già và trẻ nhỏ. Cảm giác này ảnh hưởng chất lượng sống thật, dù không đo được bằng la bàn.
Khu đô thị mới chậm lấp đầy: chuyện thường gặp
Ở nhiều đô thị Việt Nam, có những khu đô thị mới đã xong hạ tầng, nhà xây thô hay hoàn thiện, nhưng nhiều năm sau vẫn thưa người ở. Nguyên nhân thường gồm: mua để đầu tư nhiều hơn mua để ở, vị trí xa nơi làm việc, giao thông kết nối chưa xong, tiện ích chưa vận hành, hoặc giá cao so với thu nhập người có nhu cầu ở thật.
Theo ngôn ngữ phong thủy, những khu này "có hình mà chưa có khí": đường đẹp, hồ đẹp, trục đẹp, nhưng thiếu con người. Theo ngôn ngữ đô thị, đó là tỉ lệ lấp đầy thấp. Hai cách nói cùng chỉ ra rằng một khu đô thị chỉ thực sự sống khi có người ở, làm việc, học tập trong đó.
Không phải khu vắng nào cũng mãi vắng. Nhiều khu dần đông lên khi có trường học, bệnh viện, tuyến xe buýt, hay khi giá nhà điều chỉnh. Có khu đông lên nhờ một nhóm cư dân đầu tiên tích cực mở hàng quán, tổ chức sinh hoạt cộng đồng. Việc đánh giá nên dựa trên xu hướng và kế hoạch thật, không chỉ hiện trạng một thời điểm.
Ví dụ giả định: hai khu đô thị cùng xây xong một năm. Khu thứ nhất có trường tiểu học mở ngay năm đầu và tuyến xe buýt chạy qua cổng; khu thứ hai chỉ có hồ cảnh quan và biệt thự. Ba năm sau, khu thứ nhất thường đã có chợ, quán và trẻ con chơi ở sân, còn khu thứ hai vẫn yên ắng. Khác biệt nằm ở chỗ có lý do hằng ngày để người ta về ở hay không.
Đánh giá nhân khí của một khu: dấu hiệu nên quan sát
Thay vì nghe lời phán khu này "vượng" hay "suy", bạn có thể tự quan sát những dấu hiệu dưới đây vào nhiều thời điểm trong tuần.
| Dấu hiệu | Cách quan sát | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Đèn sáng buổi tối | Đi qua lúc tám, chín giờ tối, ước tỉ lệ căn có đèn | Tỉ lệ người ở thật |
| Cửa hàng mở cửa | Đếm hàng quán đang hoạt động trên một đoạn phố | Có đủ khách nuôi tiện ích không |
| Trẻ em và người già ngoài trời | Quan sát sân chơi, vườn hoa sáng sớm và chiều | Khu có gia đình ở lâu dài |
| Xe đỗ trước nhà | Xem có xe máy, xe đạp, ô tô đỗ thường xuyên | Sinh hoạt hằng ngày |
| Tình trạng nhà trống | Cỏ mọc, cửa cuốn rỉ, rác trước cửa | Mức bỏ hoang, nguy cơ xuống cấp lan sang |
| Dịch vụ công | Trường, trạm y tế, xe buýt đã hoạt động chưa | Nền tảng để khu đông lên |
Đi quan sát ít nhất hai lần, một buổi tối ngày thường và một buổi cuối tuần, để thấy bức tranh đủ. Hỏi chuyện vài cư dân cũng cho thông tin quý hơn mọi tờ rơi quảng cáo.
Nếu bạn là cư dân đầu tiên ở khu còn vắng
Nhiều gia đình chọn về ở sớm vì giá hợp lý hoặc gần nơi làm việc. Dưới đây là những việc giúp sống yên hơn trong giai đoạn khu chưa đông, đồng thời góp phần "đem nhân khí" cho cả khu.
- Tăng an ninh cơ bản cho nhà: khoá tốt, đèn ngoài cửa có cảm biến, chuông cửa, liên lạc với bảo vệ khu.
- Kết nối với những hộ đã về ở: lập nhóm liên lạc, chia sẻ thông tin dịch vụ, đi chợ chung, trông nhà giúp nhau khi vắng.
- Dùng không gian chung: đi bộ, tập thể dục ở vườn hoa, cho trẻ ra sân chơi. Người dùng nhiều thì không gian được giữ gìn.
- Phản ánh với ban quản lý, chính quyền về đèn đường, cây xanh, rác, tuyến xe buýt: khu càng sớm hoàn thiện, càng sớm đông người.
- Giữ nhà mình sáng, thoáng, có cây: đây vừa là lời khuyên phong thủy về dương khí, vừa giúp khu phố trông có sức sống.
- Nếu có nhà trống bên cạnh, để ý dấu hiệu thấm, mối, côn trùng và liên hệ chủ nhà hoặc ban quản lý sớm.
Những việc này không cần chi phí lớn và không cần vật phẩm. Chúng tạo ra đúng thứ mà phong thủy gọi là nhân khí: con người hiện diện và chăm sóc nơi mình sống.
Nhân khí và thiết kế khu ở
Quy hoạch và kiến trúc hiện đại có nhiều cách để khu ở có người hơn: đặt cửa hàng ở tầng trệt thay vì tường rào kín, làm vỉa hè rộng có bóng cây, đặt sân chơi ở chỗ nhìn thấy từ nhiều nhà, xen nhà ở với văn phòng, trường học để khu có người cả ngày lẫn tối. Những nguyên tắc này đều nhằm tạo ra hoạt động liên tục trên phố.
Phong thủy không dùng những từ này, nhưng ý của nó gần tương tự: khí cần có nơi tụ, có người đem tới. Một khu chỉ toàn biệt thự cao tường, cổng đóng, đường rộng không bóng cây, dù hình thế đẹp trên bản vẽ, vẫn có thể lạnh lẽo khi đi bộ qua. Một khu nhà phố bình thường mà có chợ, có quán, có đình hay nhà văn hoá lại ấm áp.
Với người chọn nhà, bài học là: ngoài hướng, ngoài thế đất, hãy nhìn khu đó có đời sống không, hoặc có điều kiện để có đời sống không. Đây là quan niệm có lẽ dễ đồng thuận nhất giữa người tin phong thủy và người không tin.
Những hiểu lầm về nhân khí
"Đông người là vượng, càng đông càng tốt". Nhân khí cần vừa đủ. Một khu quá đông, nhà chen chúc, đường kẹt, thiếu cây, thiếu chỗ thở thì phong thủy cũng gọi là khí hỗn tạp, ngột ngạt. Mục tiêu là có người sinh hoạt đều đặn, không phải dồn càng nhiều người càng tốt.
"Khu vắng thì nhà nào trong đó cũng xui". Đây là cách nói quá. Một gia đình sống ở khu còn vắng vẫn có thể có cuộc sống ổn định nếu nhà an toàn, đi lại thuận, có kết nối với hàng xóm. Quan niệm chỉ nhắc rằng môi trường xung quanh có ảnh hưởng, không phán số phận từng nhà.
"Bật đèn suốt đêm, mở nhạc là có nhân khí". Một số người khuyên bật đèn, mở tivi trong nhà trống cho có dương khí. Đèn hẹn giờ có thể giúp nhà trông có người ở, giảm nguy cơ trộm, nhưng bật suốt đêm thì tốn điện và không thay được việc có người chăm sóc nhà thật.
"Nhân khí chỉ là chuyện mê tín". Phần diễn giải bằng âm dương là quan niệm, nhưng hiện tượng phía sau là có thật và được đô thị học nghiên cứu: an ninh, tiện ích, bảo trì, sự gắn kết cộng đồng đều phụ thuộc vào việc có người ở. Bác bỏ cả khái niệm là bỏ qua một quan sát có giá trị.
"Khu mới thì đợi đông rồi mới mua". Đợi đông thì giá thường đã khác và lựa chọn ít hơn. Mua sớm thì chịu giai đoạn vắng. Không có thời điểm đúng cho mọi người; mỗi gia đình cân theo nhu cầu ở, khả năng tài chính và mức chịu được sự bất tiện ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ hư ngũ thực là gì?
Đây là đoạn trong sách Hoàng đế trạch kinh, liệt kê năm điều làm nhà suy và năm điều làm nhà thịnh. Điều hay được dẫn nhất là nhà lớn mà người ít thuộc về hư. Các bản dịch có thể khác nhau về câu chữ, nên khi trích dẫn, nên dựa vào bản dịch có nguồn rõ ràng.
Mua nhà ở khu đô thị còn vắng có nên không?
Tuỳ mục đích và khả năng chờ đợi. Nếu mua để ở và chấp nhận vài năm đầu ít tiện ích, giá hợp lý, đây có thể là lựa chọn tốt. Nên xem kế hoạch trường học, giao thông, tiện ích đã có tiến độ thật chưa. Quan niệm thiếu nhân khí là tham khảo, còn tiện ích và an ninh là điều cần kiểm.
Nhà rộng mà ít người ở thì làm sao cho ấm?
Có thể đóng bớt phòng không dùng, tập trung sinh hoạt ở một vài không gian, giữ nhà thông thoáng, có ánh sáng, có cây. Phong thủy khuyên tăng dương khí; thực tế là giảm phần diện tích bỏ trống để dễ chăm sóc, đỡ ẩm mốc. Mời người thân tới chơi thường xuyên cũng làm nhà có hơi ấm hơn.
Nhà bỏ trống lâu ngày trước khi dọn vào cần làm gì?
Mở cửa thông gió nhiều ngày, kiểm tra đường điện, đường nước, chống thấm, mối mọt, vệ sinh kỹ. Nhiều gia đình làm thêm nghi thức nhập trạch theo tập quán, việc này tuỳ niềm tin. Phần kỹ thuật là phần nên ưu tiên vì ảnh hưởng trực tiếp tới an toàn và sức khoẻ.
Khu ít người có thật sự kém an toàn hơn không?
Không phải luôn luôn, nhưng ít người qua lại thì ít người phát hiện sự việc bất thường. Khu có bảo vệ, camera, đèn đường tốt có thể bù một phần. Cư dân kết nối với nhau, để ý nhà nhau là cách tăng an toàn hiệu quả và phù hợp với tinh thần nhân khí.
Có vật phẩm nào giúp tăng nhân khí không?
Không có vật phẩm nào thay được con người. Một số gia đình thích đặt vật phẩm vì ý nghĩa văn hoá; nếu muốn, có thể xem vật phẩm có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy. Nhưng điều làm khu phố sống động vẫn là người ở, hàng quán, trẻ em chơi và hàng xóm quen nhau.