Phong thủy đô thị là phần phong thủy bàn về việc đặt và tổ chức cả một thành phố: chọn vùng đất có núi che, sông chảy qua, đất cao ráo, rồi định trục chính, chỗ đặt cung điện, chợ, đền miếu, cổng thành và đường lớn. Nếu phong thủy nhà ở nhìn một lô đất, thì phong thủy đô thị nhìn một vùng rộng hàng chục cây số, nơi núi, sông, đồng bằng và đường giao thông là các "nét" chính.
Ngày nay không còn ai dựng thành theo la kinh, nhưng nhiều ý của phong thủy đô thị vẫn gặp quy hoạch hiện đại: tôn trọng địa hình, giữ mặt nước, làm trục cảnh quan, chừa khoảng thở cho thành phố. Bài này giải thích phong thủy đô thị gồm những phần nào, nguồn gốc của nó trong sách cổ, chỗ nó gặp và chỗ nó khác quy hoạch đô thị, và cách một người dân bình thường dùng các ý này cho tỉnh táo. Mọi nhận định tốt xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Phong thủy đô thị khác phong thủy nhà ở thế nào
Khác biệt đầu tiên là tỉ lệ. Với một ngôi nhà, "núi" có thể là bức tường cao phía sau hay toà nhà bên cạnh, "nước" có thể là con đường trước cửa. Với một thành phố, núi là dãy núi thật ở chân trời, nước là con sông lớn chảy qua, và "minh đường" là cả một vùng đồng bằng mở ra trước mặt. Cùng một bộ thuật ngữ, nhưng thước đo đổi từ mét sang cây số.
Khác biệt thứ hai là người quyết định. Nhà ở do một gia đình chọn, còn thành phố xưa do triều đình, quan lại và những người làm nghề địa lý bàn bạc. Việc chọn đất dựng kinh đô, đặt lỵ sở một tỉnh hay một huyện là việc lớn, gắn với phòng thủ, giao thông, nguồn nước, lương thực. Phần phong thủy trong các quyết định đó đan xen với tính toán quân sự và kinh tế, khó tách riêng.
Khác biệt thứ ba là phạm vi thay đổi. Một gia đình có thể đổi cửa, đổi bếp trong vài tuần. Một thành phố đã đặt trục, đặt sông, đặt cầu thì giữ hình dạng đó hàng trăm năm. Vì vậy phong thủy đô thị thiên về những thứ bền: địa hình, dòng chảy, hướng chính, chứ không bàn chuyện bày đặt chi tiết. Đây cũng là lý do người dân đô thị hôm nay đọc phong thủy đô thị chủ yếu để hiểu khu mình ở, không phải để "sửa" thành phố.
Bốn câu hỏi chính của phong thủy đô thị
Đặt thành ở đâu. Câu hỏi đầu tiên là chọn vùng đất: có núi che gió lạnh, có sông cấp nước và chở hàng, đất đủ cao để tránh lũ, có đồng bằng đủ rộng nuôi dân. Sách Quản Tử, thiên Thừa mã, được trích nhiều với ý: đặt đô không ở dưới chân núi lớn thì ở bên trên sông rộng; chỗ cao không gần nơi hạn mà đủ nước dùng, chỗ thấp không sát nước mà đỡ công đắp đê đào mương. Ý đó gần với địa lý thực dụng hơn là huyền bí.
Thành quay về hướng nào. Câu hỏi thứ hai là hướng chính. Nhiều kinh đô cổ ở vùng văn hoá chữ Hán quay mặt về phía Nam, lưng tựa phía Bắc, vừa theo quan niệm vua ngồi hướng Nam, vừa hợp khí hậu đón nắng, tránh gió lạnh. Có nơi lệch hướng để theo dòng sông hay ngọn núi làm tiền án.
Trục và lưới đường ra sao. Câu hỏi thứ ba là trục chính và cách chia ô. Thành cổ thường có một trục thẳng đi qua cổng chính, cung điện, rồi lan ra lưới đường vuông góc. Trục cho thành phố một trật tự dễ đọc, lưới đường cho việc chia đất và quản lý.
Chừa và giữ những gì. Câu hỏi thứ tư là giữ lại cái gì: ao hồ, gò đất, rừng cây, khúc sông. Trong cách nhìn phong thủy, đó là chỗ tụ khí, chỗ giữ long mạch. Trong cách nhìn hiện đại, đó là chỗ thoát nước, điều hoà nhiệt và không gian công cộng. Hai cách gọi khác nhau nhưng thường đi đến cùng một quyết định: đừng lấp hết.
Nguồn gốc trong sách cổ và trong lịch sử dựng thành
Ý tưởng tổ chức kinh thành theo một khuôn mẫu có từ rất sớm. Thiên Khảo công ký, sau được ghép vào sách Chu lễ, tả một kinh thành lý tưởng hình vuông, mỗi cạnh mở ba cửa, đường ngang dọc chia đều, và câu được nhắc nhiều nhất là "tả tổ hữu xã, diện triều hậu thị": bên trái đặt miếu thờ tổ tiên, bên phải đặt đàn thờ đất, phía trước là triều đình, phía sau là chợ. Đây là một khuôn mẫu lễ nghi, không phải bản vẽ của thành phố nào cụ thể.
Song song với khuôn mẫu lễ nghi là truyền thống xem thế đất, sau này gọi là kham dư hay địa lý, mà phái Loan đầu kế thừa. Truyền thống này đọc núi, sông, gò, đồi để tìm chỗ "tàng phong tụ thủy", tức chỗ kín gió, nước quần tụ. Khi chọn đất cho một kinh đô, hai truyền thống gặp nhau: khuôn mẫu cho trật tự bên trong, thế đất cho vị trí bên ngoài.
Ở Việt Nam, văn bản hay được dẫn nhất là Chiếu dời đô năm 1010, tả đất Đại La ở giữa trời đất, có thế rồng cuộn hổ ngồi, đúng ngôi Nam Bắc Đông Tây, tiện hướng nhìn sông tựa núi. Kinh thành Huế triều Nguyễn cũng thường được nhắc với sông Hương làm minh đường và núi Ngự Bình làm tiền án. Các phân tích chi tiết về từng kinh đô được dành cho chuyên mục kinh thành, lăng tẩm; ở đây chỉ cần thấy rằng việc dựng thành ở Việt Nam có dùng ngôn ngữ phong thủy, xen với lý do chính trị, quân sự và kinh tế.
Chỗ gặp và chỗ khác giữa phong thủy đô thị và quy hoạch hiện đại
Bảng dưới đặt cạnh nhau các ý của phong thủy đô thị và cách quy hoạch hiện đại xử lý cùng vấn đề. Cột cuối là nhận xét về mức gặp nhau.
| Ý phong thủy | Quy hoạch hiện đại | Mức gặp nhau |
|---|---|---|
| Tựa núi, nhìn sông | Đánh giá địa hình, hướng gió, nguồn nước, nguy cơ lũ | Gặp nhiều ở mục đích, khác ở phương pháp |
| Giữ ao hồ, mặt nước | Hồ điều hoà, hành lang thoát nước, mặt nước công cộng | Gặp gần như trọn |
| Trục chính thẳng, trang trọng | Trục cảnh quan, trục giao thông chính | Gặp ở hình thức, khác ở ý nghĩa |
| Minh đường trước công trình lớn | Quảng trường, công viên trước công trình công cộng | Gặp nhiều |
| Hướng chính theo phương vị cát hung | Hướng theo nắng, gió, mạng giao thông | Khác, đôi khi trùng |
| Long mạch, huyệt | Không có khái niệm tương ứng | Không gặp, chỉ là quan niệm |
| Tránh sát khí từ đường đâm | An toàn giao thông, tổ chức nút giao | Gặp một phần |
Nhìn bảng sẽ thấy phần gặp nhau thường là phần có lý do vật chất: nước, gió, nắng, đi lại. Phần không gặp là phần thuần lý khí, như long mạch hay phương vị cát hung, mà quy hoạch hiện đại không dùng làm căn cứ.
Những khái niệm hay gặp khi đọc phong thủy đô thị
Khi đọc sách hay nghe người làm nghề bàn về một thành phố, bạn sẽ gặp lại các chữ của phong thủy nhà ở, nhưng ở tỉ lệ lớn hơn. Dưới đây là cách hiểu ngắn ở cấp đô thị:
- Tổ sơn, chủ sơn: dãy núi xa và ngọn núi gần làm chỗ tựa cho cả thành phố, thường ở phía sau theo hướng chính của thành.
- Tiền án: ngọn núi hay gò thấp phía trước, cách một khoảng, như cái bàn trước mặt; với Huế, nhiều tài liệu nhắc núi Ngự Bình.
- Minh đường: vùng đất hay mặt nước rộng mở ra trước thành, nơi theo quan niệm khí tụ lại; trong đô thị hiện đại hay được ví với quảng trường, công viên lớn.
- Thủy khẩu: chỗ sông chảy ra khỏi vùng đất; người xưa muốn chỗ này hẹp, có gò, cây, cầu hay đền miếu như cái khoá giữ nước.
- Long mạch: dải đất cao nối từ núi tổ đến chỗ đặt thành; đây là khái niệm thuần quan niệm, không có đối tượng đo đạc tương ứng.
- Trục: đường thẳng đi qua các công trình quan trọng, cho thành phố một xương sống dễ đọc.
Khi gặp một chữ lạ, cách an toàn là hỏi: chữ này đang mô tả cái gì ngoài thực địa, núi, sông, đường hay khoảng trống. Nếu trả lời được, bạn có thể đối chiếu với điều kiện thật. Nếu không, đó là phần niềm tin của trường phái.
Phong thủy đô thị có ích gì với người dân hôm nay
Người dân không quy hoạch thành phố, nhưng hằng ngày chọn khu để ở, để thuê mặt bằng, để mua đất. Cách đọc của phong thủy đô thị giúp nhìn khu vực theo tầng lớp: khu này nằm ở chỗ cao hay chỗ trũng của thành phố, gần sông ở đoạn nước đến hay đoạn nước đi, có hồ, có công viên làm khoảng thở hay chỉ toàn bê tông, nằm trên trục chính hay khuất sau. Những câu hỏi đó có câu trả lời vật chất: ngập hay không, ồn hay không, mát hay nóng.
Phong thủy đô thị cũng giúp hiểu vì sao một số khu phố cổ dễ chịu: đường uốn theo địa hình, hồ ao được giữ, công trình công cộng có khoảng sân trước. Hiểu được thì khi khu mình ở bị đề xuất lấp hồ, chặt cây, chắn hướng gió, bạn có thêm ngôn ngữ để góp ý trong các buổi lấy ý kiến cộng đồng về quy hoạch, theo kênh chính thức của chính quyền địa phương.
Điều phong thủy đô thị không làm được là phán vận may của từng nhà dựa trên hình thế cả thành phố. Một thành phố có thể có thế đất được ca ngợi mà vẫn có khu ngập, khu ồn, khu thiếu cây. Đọc hình thế lớn để hiểu bối cảnh, còn quyết định mua hay thuê vẫn dựa trên kiểm tra thực tế ở cấp lô đất và căn nhà.
Giới hạn và những điều nên tránh khi bàn phong thủy đô thị
Đừng đồng nhất câu chuyện kể với lý do thật. Nhiều thành phố có giai thoại về thầy địa lý chọn đất, yểm long mạch, trấn thủy quái. Đó là một phần văn hoá đáng biết, nhưng nên ghi là giai thoại. Lý do dời đô, đặt thành trong sử thường gồm chính trị, quân sự, giao thương, mà sách sử ghi rõ hơn.
Đừng dùng phong thủy để phán khu nào "đen", khu nào "đỏ". Nói một quận "phạm sát", một con đường "hút tài lộc" dễ thành tin đồn, ảnh hưởng giá nhà đất và cuộc sống người đang ở đó. Cách viết tỉnh táo là mô tả điều kiện: gần nút giao lớn nên ồn, nằm trũng nên dễ ngập.
Phong thủy không thay quy hoạch được duyệt. Mọi quyết định xây dựng, cơi nới, mở đường đều phải theo quy hoạch và giấy phép. Một lô đất "đẹp thế" mà nằm trong chỉ giới đường đỏ thì vẫn phải lùi. Khi kiểm quy hoạch, hãy hỏi cơ quan quản lý xây dựng địa phương và đọc văn bản hiện hành.
Đừng chi tiền cho những lời hứa trấn yểm. Không có "bùa" nào sửa được hình thế của một thành phố hay một khu phố. Ngân sách nên dành cho những việc đo được: chống ngập cho nhà, cách âm, trồng cây, che nắng.
Câu hỏi thường gặp
Phong thủy đô thị có phải là một trường phái riêng không?
Không hẳn. Phong thủy đô thị dùng chung nền tảng với phái Loan đầu và các phép đọc thế đất, chỉ khác ở tỉ lệ: đọc núi, sông, đồng bằng của cả vùng thay vì một lô đất. Phần khuôn mẫu lễ nghi như trục chính, tả tổ hữu xã lại đến từ truyền thống lễ chế, không thuộc riêng phái nào.
Quy hoạch đô thị ở Việt Nam hiện nay có dựa trên phong thủy không?
Quy hoạch đô thị hiện nay theo luật và quy chuẩn xây dựng, dựa trên dân số, giao thông, hạ tầng, môi trường. Phong thủy không phải căn cứ pháp lý. Tuy vậy, nhiều nguyên tắc như giữ mặt nước, tôn trọng địa hình, làm trục cảnh quan trùng với ý của phong thủy vì cùng xuất phát từ điều kiện tự nhiên.
Câu "tả tổ hữu xã, diện triều hậu thị" nghĩa là gì?
Đây là câu trong thiên Khảo công ký tả kinh thành lý tưởng: bên trái đặt miếu thờ tổ tiên nhà vua, bên phải đặt đàn thờ thần đất, phía trước là nơi thiết triều, phía sau là chợ. Đó là khuôn mẫu lễ nghi, mỗi kinh đô thực tế áp dụng một phần và điều chỉnh theo địa hình.
Sống ở thành phố có "thế đất đẹp" thì nhà mình có tốt hơn không?
Hình thế của cả thành phố chỉ là bối cảnh rất rộng. Điều kiện sống của một ngôi nhà phụ thuộc nhiều hơn vào lô đất, con đường, hàng xóm, ánh sáng, gió và chất lượng xây dựng. Theo quan niệm, thế lớn tốt là điểm cộng nền, nhưng mức tin tuỳ mỗi người và không thay được việc kiểm tra căn nhà cụ thể.
Muốn tìm hiểu phong thủy của một thành phố cụ thể thì đọc gì?
Bạn nên bắt đầu từ sách địa chí, sách sử địa phương và các nghiên cứu kiến trúc, quy hoạch đã công bố, rồi mới đến các bài phân tích phong thủy. Cách đọc này giúp tách phần có sử liệu với phần giai thoại, tránh tin những câu chuyện chỉ được kể lại mà không có nguồn.
Có nên dựa vào phong thủy đô thị để chọn quận, chọn khu mua nhà?
Có thể dùng như một lăng kính phụ: xem khu đó cao hay trũng, gần sông ở đâu, có hồ, công viên hay không, nằm gần nút giao lớn hay không. Những điều này đều kiểm được bằng thực địa và bản đồ ngập, tiếng ồn. Quyết định chính vẫn nên dựa vào pháp lý, quy hoạch, tiện ích và khả năng tài chính.