Khi nhà ở và xưởng sản xuất chung một khu đất, nguyên tắc mà cả phong thủy lẫn an toàn cùng nhấn mạnh là tách khu ở (tĩnh) khỏi khu làm (động): lối vào riêng, có vùng đệm ở giữa, khu ngủ xa nguồn ồn, bụi, lửa, và luồng hàng hoá không đi xuyên qua nhà. Phong thủy gọi đó là phân động tĩnh, giữ cho khí của ngôi nhà không bị khí của xưởng lấn át. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng lý do thực tế đứng sau thì ai sống trong làng nghề cũng hiểu.
Mô hình này rất phổ biến ở Việt Nam: làng gỗ, làng gốm, làng dệt, xưởng may gia công, xưởng cơ khí nhỏ sau nhà, tiệm sửa xe có gác ở phía trên. Bài này nói về các kiểu bố trí hay gặp, cách tách khu, lối đi, chống ồn bụi, an toàn cháy, và chuyện thủ tục khi mở rộng xưởng trên đất ở.
Vì sao nhà ở và xưởng cần được tách
Phong thủy coi ngôi nhà là nơi nghỉ ngơi, tích tụ, nuôi dưỡng; còn xưởng là nơi vận động, tiêu hao, có lửa, có máy. Khi hai thứ đặt sát nhau mà không có ranh giới, người xem thường nói khí của nhà bị "động" quá, người trong nhà khó yên. Lời khuyên là phân rõ: khu ở một phía, khu làm một phía, có chỗ chuyển tiếp ở giữa.
Nhìn từ đời sống, lý do còn cụ thể hơn. Tiếng máy cưa, máy mài, máy dệt đi vào tận phòng ngủ. Bụi gỗ, bụi đá, mùi sơn, mùi keo bám vào quần áo, đồ ăn, chăn màn. Trẻ nhỏ chạy chơi lẫn vào khu máy móc. Vật liệu dễ cháy chất sát tường nhà. Đã có không ít vụ cháy ở các xưởng gia đình mà người trong nhà gặp nạn vì lối thoát duy nhất đi qua khu xưởng.
Còn một lý do nữa ít được nói: sức khoẻ của người già và trẻ nhỏ, những người ở nhà nhiều nhất trong ngày. Họ hít bụi, nghe tiếng ồn suốt giờ làm của xưởng, trong khi thợ chỉ ở đó tám tiếng. Tách khu ở khỏi khu làm vì vậy trước hết là bảo vệ những người yếu nhất trong nhà.
Vì thế, khi bàn phong thủy cho nhà có xưởng, phần quan trọng nhất không phải hướng hay cung mà là sự tách bạch. Một ngôi nhà có hướng "đẹp" mà xưởng chiếm cả tầng trệt, gia đình ngủ ngay trên kho sơn thì chẳng trường phái nào khen.
Các kiểu bố trí nhà ở và xưởng hay gặp
Bảng dưới gom bốn kiểu bố trí thường thấy, kèm nhận xét theo quan niệm và theo thực tế.
| Kiểu bố trí | Quan niệm hay nghe | Ưu điểm | Rủi ro cần xử lý |
|---|---|---|---|
| Nhà phía trước, xưởng phía sau | Nhà đón minh đường, xưởng làm chỗ tựa; thường được chấp nhận | Mặt tiền đẹp, khách vào nhà không qua xưởng | Hàng phải đi qua nhà nếu không có lối hông |
| Xưởng phía trước, nhà phía sau | Khí vào xưởng trước rồi mới tới nhà, có người ngại | Tiện nhập xuất hàng ra đường | Người nhà đi qua xưởng mỗi ngày, lối thoát nạn của nhà phụ thuộc xưởng |
| Xưởng tầng trệt, nhà ở trên | Người ở trên khu động, có người ngại "ngủ trên lửa" | Tiết kiệm đất | Cháy dưới tầng trệt lan lên trên rất nhanh; cần lối thoát riêng |
| Nhà và xưởng hai khối riêng có sân giữa | Động tĩnh phân rõ, được đánh giá tốt | Ít ồn, ít bụi, an toàn hơn | Tốn đất, cần lối đi có mái che |
Kiểu xưởng tầng trệt, nhà ở trên là kiểu cần cân nhắc kỹ nhất. Nếu không tránh được, hãy coi lối thoát nạn riêng cho tầng ở, sàn ngăn cháy và thiết bị báo khói là việc phải làm trước mọi việc trang trí hay bài trí.
Kiểu nhà phía trước, xưởng phía sau tuy được chấp nhận rộng rãi nhưng chỉ thật sự ổn khi có lối hông cho hàng hoá. Nếu đất hẹp không mở được lối hông, nhiều gia đình chọn chia giờ: nhập xuất hàng vào một khung giờ cố định, trong khung giờ đó phòng khách được dọn trống và trẻ nhỏ không chơi ở lối đi. Cách này không lý tưởng nhưng giảm được va chạm hằng ngày.
Lối đi: tách người nhà, khách và hàng hoá
Lối hàng riêng, không xuyên qua nhà. Một lối hông hay lối sau cho xe chở hàng, xe kéo nguyên liệu. Phong thủy ngại "khí xưởng" đi qua giữa nhà; thực tế là bụi, bùn và va chạm.
Lối người nhà riêng, không phải đi qua khu máy. Trẻ con, người già ra vào hằng ngày không đi ngang máy móc đang chạy. Đây là chuyện an toàn trước tiên.
Khách của xưởng tiếp ở một khu riêng. Một phòng nhỏ hay một góc gần cổng để tiếp khách hàng, thợ, tài xế, không để họ đi vào phòng khách gia đình hay ngược lại.
Có vùng đệm giữa nhà và xưởng. Một khoảng sân, dãy kho, nhà vệ sinh hay bếp có thể làm vùng đệm. Phong thủy gọi đây là chỗ chuyển khí; thực tế nó cản bớt ồn, bụi và lửa.
Cửa giữa nhà và xưởng đóng được, chậm cháy nếu có thể. Khi xưởng làm việc, cửa này nên đóng; khi có sự cố, nó ngăn khói lan vào nhà.
Tiếng ồn, bụi, mùi: giữ cho khu ở được yên
Phân động tĩnh trên bản vẽ chưa đủ; tiếng ồn và bụi vẫn tìm đường đi. Những cách làm thực tế:
- Phòng ngủ đặt ở phía xa xưởng nhất, ưu tiên tầng trên của khối nhà ở, không chung tường với khu máy.
- Tường giữa nhà và xưởng xây đặc, không dùng vách tôn; cửa sổ phòng ngủ không nhìn thẳng vào xưởng.
- Máy ồn nhất đặt ở phía xa nhà, kê đệm chống rung, có thể làm phòng máy riêng.
- Khu sơn, phun, chà nhám có quạt hút xả ra phía không có cửa sổ nhà mình và nhà hàng xóm.
- Quy định giờ chạy máy, tránh giờ nghỉ trưa và ban đêm, cũng là cách giữ hoà khí với hàng xóm.
- Thay quần áo làm việc trước khi vào nhà, có chỗ rửa tay chân giữa xưởng và nhà.
Theo quan niệm dân gian, nhà yên thì người yên. Với nhà có xưởng, sự yên đó đến từ những việc rất cụ thể như trên, không phải từ vật phẩm hay bùa trấn.
An toàn cháy: phần không thể thương lượng
Xưởng gia đình thường chứa gỗ, vải, sơn, keo, xăng dầu, bình gas, dây điện kéo tạm. Chỉ cần một tia lửa từ máy hàn, một ổ điện quá tải hay một mẩu thuốc lá là có thể bắt cháy. Khi xưởng liền với nhà ở, thời gian để người trong nhà thoát ra rất ngắn.
Những việc nên làm, theo hướng dẫn chung về phòng cháy cho nhà ở kết hợp sản xuất kinh doanh: tách hệ thống điện của xưởng khỏi điện sinh hoạt, có aptomat riêng; không chứa chất dễ cháy ở lối thoát; lắp đầu báo khói ở khu xưởng và khu ở; có bình chữa cháy ở cả hai khu; mỗi tầng ở có lối thoát thứ hai như ban công thoát hiểm, cửa sổ có thể mở từ bên trong, không bịt kín bằng khung sắt cố định. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian, nên tham khảo cơ quan phòng cháy địa phương.
Phong thủy cũng nói về lửa, gọi là hoả, và khuyên đừng để hoả quá vượng ở trung tâm nhà. Có thể hiểu lời khuyên đó theo nghĩa đen: đừng để nguồn lửa ở giữa nơi người ở. Đây là chỗ quan niệm cổ và an toàn hiện đại gặp nhau hoàn toàn.
Ví dụ giả định: xưởng mộc sau nhà ở một làng nghề
Ví dụ giả định: một gia đình ở làng nghề gỗ thuộc Bắc Ninh có mảnh đất sâu, nhà hai tầng phía trước, xưởng mộc phía sau. Lối duy nhất từ đường vào xưởng là xuyên qua phòng khách và bếp. Mỗi lần nhập gỗ, cả nhà phải dọn bàn ghế để thợ khiêng qua; bụi gỗ phủ lên mâm cơm; tiếng máy bào vọng lên phòng ngủ tầng hai. Người ông trong nhà vẫn nói "nhà mình bị xưởng đè", theo cách hiểu phong thủy của thế hệ trước.
Khi có điều kiện sửa, gia đình làm ba việc. Thứ nhất, mở một lối hông dọc ranh đất, đủ cho xe ba gác chở gỗ đi thẳng vào xưởng mà không qua nhà. Thứ hai, xây một bức tường gạch đặc giữa nhà và xưởng, thay cánh cửa gỗ cũ bằng cửa có thể đóng kín khi xưởng chạy máy. Thứ ba, dời máy bào và máy cưa vào sâu cuối xưởng, gần chỗ hút bụi, còn khu đầu xưởng giáp nhà chỉ làm việc lắp ráp, đánh bóng tay.
Không ai phải tốn tiền mua vật trấn. Nhà bớt bụi, bớt ồn, lối thoát của gia đình không còn đi qua khu chứa gỗ. Người ông nói giờ nhà và xưởng "mỗi bên một khí", còn con cháu thì nói đơn giản là giờ ăn cơm không còn phải dọn bụi. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng việc cần làm thì cả nhà cùng đồng ý.
Mở rộng xưởng trên đất ở: chuyện thủ tục
Nhiều gia đình bắt đầu bằng vài máy móc trong sân, rồi xưởng lớn dần, lấn sang cả phần đất vườn. Tới một lúc, xưởng không còn là "làm thêm tại nhà" nữa. Khi đó cần xem lại mục đích sử dụng đất, giấy phép xây dựng cho phần công trình mới, đăng ký kinh doanh, các yêu cầu về môi trường và phòng cháy tương ứng với quy mô và ngành nghề. Những quy định này thay đổi theo từng thời kỳ và từng địa phương, nên cần hỏi cơ quan chức năng nơi bạn ở.
Phong thủy không thay được những thủ tục này. Một xưởng xây trái phép có thể bị buộc tháo dỡ dù bố trí hợp lý tới đâu. Ngược lại, khi đã quyết định mở rộng, đó cũng là dịp tốt để sắp lại khu đất theo nguyên tắc tách khu ở và khu làm: dời xưởng ra phía sau hoặc sang khối riêng, mở lối hàng riêng, xây tường ngăn cháy.
Với làng nghề có quy hoạch cụm sản xuất tập trung, dời xưởng ra khỏi khu dân cư vào cụm là hướng nhiều địa phương khuyến khích. Khi đó nhà ở trở lại đúng chức năng của nó, và mọi câu hỏi phong thủy về "khí xưởng lấn khí nhà" tự nhiên được giải quyết.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng đặt phía trước hay phía sau nhà thì tốt hơn?
Nhiều người xem ưu tiên nhà phía trước, xưởng phía sau để nhà đón minh đường và xưởng làm chỗ tựa. Về thực tế, quan trọng hơn là có lối hàng riêng không xuyên qua nhà. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ở trên xưởng có bị coi là xấu không?
Có quan niệm ngại ngủ trên khu nhiều máy móc, nhiều lửa. Lý do thực tế mạnh hơn: cháy ở tầng trệt lan lên rất nhanh. Nếu buộc phải ở trên, cần sàn ngăn cháy, đầu báo khói, lối thoát riêng không đi qua xưởng.
Có cần làm lễ khi mở xưởng tại nhà không?
Đó là tập quán tuỳ gia đình. Một số người làm lễ báo thổ công khi đặt máy lớn hay mở rộng xưởng. Nếu làm, theo cách gia đình và địa phương vẫn làm; không cần lễ to hay mời thầy.
Tiếng ồn xưởng làm hàng xóm phàn nàn thì xử lý ra sao?
Đặt máy ồn xa nhà hàng xóm, kê chống rung, làm phòng máy, quy định giờ chạy máy, nói chuyện trực tiếp với hàng xóm. Giữ hoà khí với xung quanh là điều cả phong thủy lẫn đời sống đều coi trọng.
Trẻ em sống trong nhà có xưởng cần lưu ý gì?
Lối đi của trẻ không qua khu máy, cửa giữa nhà và xưởng có khoá, hoá chất cất trên cao có khoá, dạy trẻ không vào xưởng khi máy chạy. Phòng ngủ trẻ xa nguồn ồn và bụi nhất có thể.
Xưởng gia đình có cần bàn thờ riêng không?
Nhiều gia đình thờ chung ở bàn thờ trong nhà, không lập riêng ở xưởng. Nếu lập, đặt ở chỗ sạch, xa vật liệu dễ cháy và máy rung, dùng đèn điện thay nến, chỉ thắp hương khi có người.