Kinh thành Huế được bao bọc và xuyên qua bởi nhiều lớp nước: sông Hương ở mặt trước, hào Hộ Thành Hà quanh tường thành, sông đào Ngự Hà cắt ngang lòng thành từ Tây sang Đông, cùng hàng chục hồ lớn nhỏ như hồ Tịnh Tâm, hồ Học Hải, hồ Thái Dịch. Theo phong thủy, nước là minh đường và là nơi khí tụ; theo kỹ thuật đô thị, đó là hệ thống giao thông, phòng thủ và thoát nước của một kinh đô nằm ở vùng hay ngập lụt.
Bài viết về hướng thành, tiền án Ngự Bình và sông Hương đã có ở mục phong thủy trong văn hoá Việt. Bài này đi sâu vào phần nước bên trong và quanh thành, thứ thường bị du khách bỏ qua nhưng cho thấy rõ nhất cách người xưa kết hợp quan niệm và nhu cầu thực tế.
Các lớp nước nhìn từ ngoài vào trong
Nếu đi từ phía Nam vào, lớp nước đầu tiên là sông Hương, chảy ngang trước mặt kinh thành. Trong cách đọc phong thủy phổ biến, đây là minh đường lớn, nằm giữa thành và núi Ngự Bình làm án. Lớp thứ hai là hào nước chạy dọc chân tường thành, gọi chung là Hộ Thành Hà, nghĩa là sông bảo vệ thành.
Qua cổng thành vào trong, bạn sẽ gặp lớp thứ ba là các hồ trong kinh thành và dòng Ngự Hà chảy ngang phía Bắc Hoàng thành. Tiếp tục vào Hoàng thành, lớp thứ tư là hào bao quanh Hoàng thành và hồ Thái Dịch trước điện Thái Hoà, nơi có cây cầu đá dẫn thẳng vào điện.
Cách sắp xếp nhiều lớp nước lồng nhau như vậy phù hợp với quan niệm trong quy hoạch kinh đô phương Đông: nước bao quanh thì khí được giữ lại, lớp trong cùng là nơi tôn quý nhất. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, mỗi lớp nước là một vành đai phòng thủ và một tuyến thoát nước, giúp kinh thành vừa khó bị tiếp cận vừa không bị úng khi mưa to.
Hộ Thành Hà: hào nước quanh thành
Hộ Thành Hà là hệ thống hào bao quanh kinh thành, được đào cùng thời với việc xây thành từ đầu thế kỷ XIX. Ở một số đoạn, hào nối với các dòng sông tự nhiên chảy gần thành, tạo thành một vòng nước liên tục. Đất đào hào được dùng để đắp nền và lũy, đúng cách làm quen thuộc của kỹ thuật xây thành thời đó.
Về phòng thủ, hào nước làm chậm bước tiến của quân tấn công, buộc họ phải vượt nước dưới tầm bắn từ tường thành. Về thủy lợi, hào là nơi tiếp nhận nước mưa từ trong thành chảy ra qua các cống, rồi dẫn ra sông. Theo phong thủy, vòng nước ôm quanh thành được hiểu là thủy bao, giữ khí cho cả khu kinh đô.
Ngày nay một số đoạn hào đã bị thu hẹp, bồi lắng hoặc có nhà dân lấn chiếm theo thời gian, và đã có những đợt nạo vét, chỉnh trang. Khi đi dạo quanh tường thành, bạn vẫn có thể nhận ra dấu vết của vòng hào, nhất là ở những đoạn còn mặt nước rộng và bờ kè gạch cũ.
Nếu muốn cảm nhận rõ vai trò của hào, bạn có thể đi bộ dọc mặt Bắc hoặc mặt Tây của tường thành vào buổi chiều. Ở đó tường gạch, pháo đài nhô ra và mặt hào phía trước hiện thành một khung cảnh liền mạch, cho thấy tường và nước được thiết kế như một hệ thống, không phải hai hạng mục rời nhau.
Ngự Hà: dòng sông đào cắt ngang lòng kinh thành
Ngự Hà là dòng sông đào chạy cắt ngang kinh thành theo hướng Tây – Đông, ở phía Bắc Hoàng thành. Theo các tài liệu phổ biến, công việc đào bắt đầu từ thời Gia Long và hoàn tất dưới thời Minh Mạng, khi dòng sông được đặt tên là Ngự Hà. Hai đầu Ngự Hà thông với hệ thống hào bên ngoài qua các cống thủy quan ở tường thành phía Tây và phía Đông.
Chức năng thực tế của Ngự Hà rất rõ: thuyền bè có thể chở lương thực, hàng hoá vào tận các kho trong kinh thành; nước mưa trong thành có lối thoát; mực nước các hồ bên trong được điều hoà. Một kinh thành rộng như Huế, nằm trên đất thấp, không thể chỉ trông vào hào bên ngoài để tiêu nước.
Theo phong thủy, một dòng nước chảy qua trong thành, uốn nhẹ, không thẳng tắp, được coi là đưa sinh khí vào. Đây là quan niệm. Cũng có người bàn về hướng chảy Tây sang Đông của Ngự Hà theo các thuyết khác nhau, nhưng những bàn luận ấy thuộc lớp diễn giải của người sau. Điều chắc chắn hơn là hướng chảy phụ thuộc địa hình và mực nước của hệ thống sông quanh thành.
Hồ Tịnh Tâm và những hồ trong kinh thành
Trong kinh thành Huế có rất nhiều hồ, phần lớn được hình thành khi đào đất đắp thành hoặc tận dụng các đoạn sông cũ. Nổi tiếng nhất là hồ Tịnh Tâm ở phía Bắc kinh thành. Theo tài liệu phổ biến, hồ có từ thời Gia Long, đến thời Minh Mạng được sửa sang thành một khu thượng uyển, đắp đảo, dựng lầu, trồng sen, đặt tên là Tịnh Tâm, nghĩa là lòng yên tĩnh.
Hồ Tịnh Tâm được chia thành nhiều phần bởi các đê, giữa hồ có đảo mang tên gợi đến các đảo tiên trong truyền thuyết phương Đông. Đây là cách làm vườn cung đình quen thuộc: dùng hồ, đảo, cầu, lầu để tạo một thế giới thu nhỏ. Sen hồ Tịnh Tâm từ lâu đã gắn với hình ảnh Huế trong thơ ca.
Bên cạnh hồ Tịnh Tâm là hồ Học Hải, giữa hồ từng có lầu dành cho việc đọc sách. Trong Hoàng thành, hồ Thái Dịch nằm ngay trước điện Thái Hoà, có cầu Trung Đạo bắc qua. Mỗi hồ có một vai trò khác nhau: hồ để tế lễ, hồ để thưởng ngoạn, hồ để điều tiết nước. Khi đọc theo phong thủy, nhiều người gom tất cả lại thành ý "nước tụ trong thành". Khi đọc theo đô thị học, chúng là những bể điều hoà khổng lồ. Hai cách đọc không loại trừ nhau, và người đi dạo quanh hồ hôm nay vẫn hưởng cả hai: cảnh đẹp lẫn không khí mát hơn hẳn những khu phố đã lấp hết mặt nước.
Mùa mưa lũ: hệ thủy đạo làm việc ra sao
Huế có mùa mưa tập trung vào những tháng cuối năm, có năm mưa rất lớn trong thời gian ngắn, nước từ thượng nguồn sông Hương đổ về cùng lúc với mưa tại chỗ. Kinh thành nằm trên dải đất thấp ven sông, nên việc tiêu nước luôn là bài toán sống còn, không riêng gì thời hiện đại.
Theo cách vận hành được mô tả trong các nghiên cứu về đô thị Huế xưa, nước mưa trong thành trước hết dồn vào các hồ, nơi giữ tạm một khối lượng lớn. Từ hồ, nước theo mương rãnh và Ngự Hà chảy ra hai đầu, qua cống ở tường thành ra hào, rồi từ hào thoát ra sông. Khi sông lên cao, các cống có thể hạn chế nước tràn ngược vào thành. Đó là một chuỗi chứa, dẫn, xả hoàn chỉnh.
Khi hiểu chuỗi này, bạn sẽ thấy vì sao người xưa giữ nhiều hồ đến vậy, và vì sao lấp hồ hay để Ngự Hà bồi lắng lại làm tình trạng ngập trong kinh thành nặng hơn. Lời dặn của phong thủy về việc giữ nước tụ, không lấp ao hồ bừa bãi ở đây trùng khớp với kinh nghiệm thủy lợi. Đây là một trong những chỗ quan niệm cổ và kỹ thuật hiện đại nói cùng một điều.
Mỗi lớp nước: chức năng thực tế và cách đọc phong thủy
Bảng dưới đặt cạnh nhau hai cách hiểu cho từng thành phần chính. Phần phong thủy là cách đọc phổ biến, phần thực tế là chức năng được ghi nhận.
| Thành phần | Chức năng thực tế | Cách đọc phong thủy phổ biến |
|---|---|---|
| Sông Hương | Giao thông, cảnh quan, nguồn nước | Minh đường lớn giữa thành và án Ngự Bình |
| Hộ Thành Hà | Phòng thủ, tiêu nước từ trong thành ra | Thủy bao quanh thành, giữ khí |
| Ngự Hà | Chở hàng vào kho, thoát nước, điều hoà hồ | Dòng nước đưa khí vào lòng thành |
| Hồ Tịnh Tâm, Học Hải | Thượng uyển, thưởng ngoạn, chứa nước | Nước tụ, tạo không gian tĩnh |
| Hồ Thái Dịch | Nghi lễ, cảnh quan trước điện chính | Minh đường nhỏ trước nơi tôn quý nhất |
Bảng cho thấy mỗi thành phần đều có lý do thực tế đứng vững một mình, kể cả khi bỏ qua phong thủy. Lớp ý nghĩa phong thủy chồng lên trên, giúp người xưa lý giải và tôn vinh công trình theo thế giới quan của họ. Đọc cả hai lớp, bạn sẽ hiểu kinh thành đầy đủ hơn là chỉ đọc một.
Bài học về nước cho đô thị và nhà ở ngày nay
Nước cần lối thoát rõ ràng. Kinh thành Huế có hồ để chứa, sông đào để dẫn, cống để xả, hào để nhận. Khu dân cư hay ngôi nhà ngày nay cũng cần đủ ba khâu: nơi chứa tạm, đường dẫn và điểm xả. Thiếu một khâu là úng.
Mặt nước làm mát. Các hồ trong kinh thành giúp hạ nhiệt trong mùa hè oi bức của Huế. Một ao nhỏ, bể nước hay mảng xanh trong khu đất cũng có tác dụng tương tự ở quy mô gia đình.
Lấp hồ là mất chỗ chứa nước. Khi các hồ trong thành bị lấp dần để làm nhà, nước mưa không còn chỗ đọng tạm, đổ dồn ra đường. Đây là điều nhiều đô thị Việt Nam đã trải qua; sách phong thủy gọi nôm na là "lấp nước thì hỏng thế", còn kỹ sư đô thị gọi là mất diện tích điều tiết.
Phong thủy không thay được tính toán thủy lực. Dù xem phong thủy kỹ đến đâu, việc thoát nước một ngôi nhà hay khu đất vẫn phải tính theo cao độ, lưu lượng và quy chuẩn. Quan niệm phong thủy chỉ nên là lớp bổ sung sau khi phần kỹ thuật đã ổn.
Câu hỏi thường gặp
Ngự Hà ngày nay còn không?
Ngự Hà vẫn còn chảy trong kinh thành Huế, nhiều đoạn có bờ kè và cây xanh hai bên. Qua thời gian, dòng sông bị bồi lắng và thu hẹp ở một số đoạn, đã có các đợt nạo vét, chỉnh trang để giữ dòng chảy và cảnh quan.
Hồ Tịnh Tâm có thể vào tham quan không?
Hồ Tịnh Tâm nằm trong khu dân cư của kinh thành, bạn có thể đi dạo quanh bờ hồ. Một số công trình trên đảo đã không còn hoặc đang trong quá trình phục hồi, bạn nên theo dõi thông tin của đơn vị quản lý di tích.
Vì sao kinh thành Huế có nhiều hồ đến vậy?
Khi xây thành, người ta đào đất ở nhiều chỗ để đắp nền và lũy, các hố đào trở thành hồ. Ngoài ra, khu đất xây thành vốn có nhiều đoạn sông nhánh, đầm nhỏ được giữ lại. Các hồ vừa chứa nước, vừa làm cảnh, vừa phục vụ sinh hoạt.
Hộ Thành Hà và Ngự Hà khác nhau thế nào?
Hộ Thành Hà là hào chạy vòng bên ngoài tường thành, chủ yếu để phòng thủ và nhận nước thoát ra. Ngự Hà là sông đào chạy xuyên trong lòng kinh thành, chủ yếu để giao thông và điều hoà nước bên trong. Hai hệ thống nối với nhau qua các cống.
Theo phong thủy, nhà gần hồ trong kinh thành có tốt không?
Phong thủy thường đánh giá cao nhà nhìn ra mặt nước tĩnh, sạch. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Thực tế, nhà gần hồ mát, cảnh đẹp nhưng cần chú ý độ ẩm, muỗi và mực nước khi mùa lũ.
Có nên đào hồ trong vườn nhà theo kiểu kinh thành?
Một ao nhỏ trong vườn có thể làm mát và đẹp cảnh, nhưng cần tính an toàn cho trẻ nhỏ, chống thấm, chống muỗi và lối thoát nước khi mưa lớn. Quy mô và vị trí nên theo diện tích đất thực tế, không cần bắt chước kinh thành.