Theo quan niệm phong thủy, phòng ngủ là khu "tĩnh", thiên về âm, nên khi ngủ được ưa tối và yên; nếu cần đèn, chỉ nên là một nguồn sáng rất nhỏ, ánh ấm, đặt thấp và không chiếu vào giường. Lời khuyên này trùng khớp với hiểu biết hiện nay về giấc ngủ: bóng tối giúp cơ thể tiết melatonin, còn ánh sáng ban đêm, kể cả ánh sáng yếu, có thể làm giấc ngủ nông hơn.
Bài này giải thích vì sao hai cách nhìn gặp nhau, trường hợp nào vẫn nên có đèn ngủ (trẻ nhỏ sợ tối, người già hay dậy đêm, người chăm em bé), đặt đèn ngủ ở đâu, độ sáng và màu nào, và cách chọn đèn đầu giường cho việc đọc sách trước khi ngủ. Phần "âm dương" là quan niệm để tham khảo; phần giấc ngủ dựa trên những điều đã được giới y học thừa nhận rộng rãi, nhưng không thay lời khuyên của bác sĩ khi bạn mất ngủ kéo dài.
Phòng ngủ "thiên âm" trong quan niệm phong thủy
Phong thủy chia không gian trong nhà thành động và tĩnh. Phòng khách, bếp, lối đi là khu động, cần dương khí, tức ánh sáng, hoạt động, âm thanh. Phòng ngủ là khu tĩnh, cần âm khí: yên, tối vừa phải, ấm áp. Một phòng ngủ "quá dương", nghĩa là quá sáng, quá nhiều màu nóng, nhiều thiết bị phát sáng, bị coi là khó cho người nằm nghỉ.
Đèn là nguồn dương rõ nhất trong phòng ngủ. Vì vậy những lời dặn quen thuộc là: đèn trần phòng ngủ nên dịu, không chọn đèn chùm lớn rực rỡ; đèn không treo ngay trên giường; khi đi ngủ thì tắt đèn chính. Một số tài liệu phong thủy phổ thông còn khuyên tránh để các thiết bị có đèn báo nhấp nháy quanh đầu giường. Đây là quan niệm, nhưng như phần dưới cho thấy, nó có điểm tựa thực tế khá chắc.
Cũng cần nói rõ: không có trường phái nào cho rằng ngủ bật đèn gây ra "hạn" hay chuyện xui rủi. Lời khuyên của phong thủy ở đây thuần túy là về sự nghỉ ngơi, và nên được hiểu ở mức đó.
Điều đã biết về ánh sáng ban đêm và giấc ngủ
Cơ thể người có đồng hồ sinh học khoảng một ngày, được điều chỉnh chủ yếu bằng ánh sáng. Khi trời tối, tuyến tùng tăng tiết melatonin, hormone báo hiệu cơ thể chuẩn bị ngủ. Ánh sáng chiếu vào mắt vào buổi tối và ban đêm làm giảm lượng melatonin này, đặc biệt là ánh sáng có nhiều thành phần xanh như đèn trắng lạnh hay màn hình điện thoại.
Một số nghiên cứu quan sát cho thấy ngủ trong phòng có ánh sáng, chẳng hạn bật tivi hay đèn trần, liên quan đến giấc ngủ kém sâu và thức giấc nhiều hơn. Mức độ ảnh hưởng khác nhau tuỳ người, và các nhà nghiên cứu vẫn đang làm rõ thêm, nhưng khuyến nghị chung của giới chuyên môn về giấc ngủ khá thống nhất: phòng ngủ nên tối, yên tĩnh và mát.
Điều này giải thích vì sao "phòng ngủ thiên âm" của phong thủy và "vệ sinh giấc ngủ" của y học dẫn tới cùng một lời khuyên. Khác nhau là cách giải thích: một bên nói về khí, một bên nói về hormone. Với người đọc, phần quan trọng là việc cần làm thì giống nhau.
Nếu bạn mất ngủ kéo dài, ngáy to kèm ngưng thở, hay buồn ngủ ban ngày bất thường, đó là chuyện cần gặp bác sĩ; không có cách bố trí đèn nào thay được việc khám.
Khi nào vẫn nên có đèn ngủ
Trẻ nhỏ sợ tối. Nỗi sợ bóng tối khá phổ biến ở trẻ mẫu giáo và đầu tiểu học. Một đèn ngủ rất dịu, ánh ấm, đặt thấp ở góc phòng giúp trẻ yên tâm mà không làm phòng sáng. Khi trẻ quen, có thể giảm dần độ sáng hoặc hẹn giờ tắt.
Người lớn tuổi hay dậy đêm. Đường từ giường tới nhà vệ sinh cần thấy được. Đèn chân tường bật bằng cảm biến, hoặc một đèn ngủ rất thấp ở lối đi, giúp giảm nguy cơ vấp ngã mà không chiếu vào mặt người ngủ.
Nhà có trẻ sơ sinh. Người chăm em bé cần ánh sáng để thay tã, cho bú ban đêm. Đèn có điều chỉnh độ sáng, ánh ấm, đặt xa nôi, bật lên khi cần rồi tắt, tốt hơn để đèn trần sáng cả đêm.
Người ngủ một mình thấy bất an. Một số người ngủ yên hơn khi có chút ánh sáng. Đây là cảm nhận cá nhân, đáng tôn trọng; nên chọn nguồn sáng yếu nhất đủ để thấy yên tâm.
Phòng có bàn thờ hoặc đèn thờ. Một số gia đình đặt bàn thờ nhỏ trong phòng ngủ vì nhà chật. Đèn thờ điện để sáng qua đêm nên là loại ánh rất dịu, không quay về phía giường, và đảm bảo an toàn điện.
Đặt đèn ngủ ở đâu, sáng bao nhiêu
Bảng dưới gom các vị trí hay dùng, kèm quan niệm phong thủy và lý do thực tế. Nguyên tắc chung là ánh sáng không rơi thẳng vào mắt người nằm.
| Vị trí | Quan niệm phong thủy | Lý do thực tế | Đánh giá |
|---|---|---|---|
| Sát sàn, góc xa giường | Âm vẫn giữ, có chút dương ở góc | Ánh sáng không vào mắt người nằm | Nên dùng |
| Dọc lối giường – nhà vệ sinh | Dẫn khí, không có "góc chết" | Đi đêm an toàn | Nên dùng, tốt nhất có cảm biến |
| Trên tab đầu giường, chụp kín | Gần đầu, cần dịu | Dễ với tay bật tắt | Được nếu rất dịu, có chụp |
| Treo ngay trên đầu giường | Bị coi là "áp đỉnh" | Chói khi mở mắt, ngại rơi | Nên tránh |
| Đèn trần để chế độ ngủ | Dương từ trên đổ xuống cả phòng | Toàn phòng sáng nhẹ, khó tối hẳn | Hạn chế |
Về màu, đèn ngủ nên dùng ánh vàng ấm hoặc hổ phách, tránh trắng lạnh và xanh dương. Về độ sáng, một quy tắc đơn giản là đủ để nhìn thấy lối đi và đồ vật lớn, không đủ để đọc chữ. Nếu nằm trên giường mà đọc được chữ nhỏ dưới đèn ngủ, đèn ấy đang quá sáng cho mục đích ngủ.
Đèn đầu giường cho việc đọc sách
Đèn đầu giường khác đèn ngủ: nó dùng cho việc đọc sách, xem giấy tờ trước khi ngủ, nên cần sáng hơn và hướng vào trang sách. Phong thủy hay khuyên đặt đèn đầu giường thành cặp hai bên với giường đôi, vì sự cân đối hai bên được coi là tượng trưng cho hoà hợp vợ chồng. Đây là ý nghĩa biểu tượng; về thực tế, mỗi người một đèn riêng giúp người này đọc mà người kia vẫn ngủ được.
Đèn đọc nên có chụp hoặc cần chỉnh hướng, chiếu xuống trang sách chứ không tỏa khắp phòng. Đèn gắn tường có cần xoay là lựa chọn gọn cho phòng ngủ nhỏ, giải phóng mặt tab. Ánh sáng nên ở mức ấm đến trung tính; đọc dưới ánh quá ấm và yếu lâu có thể mỏi mắt, còn ánh quá lạnh lại không hợp giờ đi ngủ.
Công tắc là chi tiết hay bị quên khi thiết kế. Lý tưởng nhất là nằm trên giường với tay tắt được cả đèn đọc lẫn đèn trần, để khỏi phải đứng dậy đi ra cửa rồi mò về giường trong bóng tối. Nhiều gia đình bổ sung công tắc đảo chiều đầu giường khi sửa nhà; việc đi dây nên để thợ điện làm.
Với phòng ngủ nhỏ, kê giường sát tường, đèn đầu giường có thể thay bằng một dải đèn hắt dưới kệ đầu giường, chiếu xuống mặt nệm phía đầu. Ánh sáng này đủ để tìm đồ, đọc vài trang, lại không lọt vào mắt người nằm bên cạnh. Nên chọn loại có công tắc riêng và độ sáng thấp.
Làm phòng ngủ tối hơn mà không bất tiện
Nếu bạn muốn ngủ tối hẳn nhưng vẫn an toàn khi dậy đêm, có thể đi theo các bước sau:
- Tắt đèn trần khi lên giường; dùng đèn đầu giường cho việc đọc và tắt khi buồn ngủ.
- Lắp rèm cản sáng nếu ánh đèn đường hay đèn nhà đối diện lọt vào; đây thường là nguồn sáng ban đêm lớn nhất của phòng ngủ đô thị.
- Che hoặc quay đi các đèn báo của tivi, máy lọc không khí, sạc điện thoại, điều hoà nếu chúng chiếu về phía giường.
- Để điện thoại úp mặt xuống hoặc ngoài tầm mắt, bật chế độ không làm phiền.
- Lắp đèn cảm biến thấp dọc lối đi tới nhà vệ sinh thay cho đèn ngủ sáng suốt đêm.
- Thử một tuần, ghi lại cảm nhận buổi sáng: dậy có tỉnh hơn, đêm có ít thức giấc hơn không.
Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng quen để tivi tự tắt sau một giờ và bật đèn ngủ trắng cả đêm cho con nhỏ. Họ chuyển sang đèn ngủ vàng rất dịu đặt sát sàn ở góc phòng, bỏ thói quen xem tivi trên giường. Sau vài tuần, cả nhà thấy dễ vào giấc hơn. Đây là trải nghiệm minh hoạ, không phải kết quả nghiên cứu.
Những ngộ nhận hay gặp
Chung quanh chuyện bật hay tắt đèn khi ngủ có không ít lời truyền miệng:
- "Ngủ tắt đèn hết sẽ bị âm khí xâm nhập." Không có trường phái chính thống nào nói vậy; phong thủy chuộng phòng ngủ tối và yên.
- "Đèn ngủ màu đỏ giúp vợ chồng hoà hợp." Màu đỏ trong ngũ hành thuộc Hỏa, mang tính dương mạnh; dùng làm đèn ngủ cả đêm không hợp ý "thiên âm" của phòng ngủ. Đây là liên tưởng màu sắc, không phải nguyên tắc.
- "Trẻ phải ngủ tắt đèn ngay từ đầu mới mạnh mẽ." Ép trẻ sợ tối ngủ trong bóng tối hoàn toàn có thể khiến trẻ khó ngủ hơn. Giảm dần từng bước thường nhẹ nhàng hơn.
- "Đèn LED ngủ không ảnh hưởng gì vì công suất nhỏ." Công suất nhỏ nhưng nếu ánh trắng xanh và chiếu thẳng vào mặt, vẫn có thể gây khó ngủ với người nhạy cảm.
Cách đọc tỉnh táo là hỏi: lời khuyên này có lý do thực tế nào không, và gia đình mình có thấy khác biệt khi thử không.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ bật đèn có hại không?
Với phần lớn người, ánh sáng trong phòng khi ngủ làm giấc ngủ kém sâu hơn, nhất là ánh trắng lạnh. Mức độ khác nhau tuỳ người. Nếu cần chút ánh sáng, nên chọn đèn rất dịu, ánh ấm, đặt thấp và không chiếu vào mặt.
Đèn ngủ nên màu vàng hay màu đỏ?
Ánh vàng ấm hoặc hổ phách thường được khuyên dùng vì ít ảnh hưởng tới nhịp ngủ. Đèn đỏ cũng ít thành phần xanh, nhưng một số người thấy khó chịu với màu đỏ; theo phong thủy, đỏ mang tính dương mạnh nên không thật hợp phòng ngủ.
Có nên đặt đèn ngủ trên tab đầu giường không?
Được nếu đèn rất dịu và có chụp che, ánh sáng không rơi thẳng vào mắt. Vị trí tốt hơn là sát sàn ở góc xa giường hoặc dọc lối đi, để người nằm không nhìn thấy nguồn sáng.
Trẻ sợ tối thì cai đèn ngủ thế nào?
Bắt đầu với đèn rất dịu ở góc phòng, sau đó giảm dần độ sáng hoặc dùng hẹn giờ tắt sau khi trẻ ngủ. Kết hợp trò chuyện, đọc truyện trước giờ ngủ. Nếu trẻ sợ hãi kéo dài, ảnh hưởng sinh hoạt, nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi.
Phòng ngủ có cửa sổ ra đường sáng đèn thì làm sao?
Rèm cản sáng là cách hiệu quả nhất. Nếu thuê nhà không lắp được thanh rèm, có thể dùng rèm dán, phim mờ hoặc mặt nạ ngủ. Theo quan niệm phong thủy, ánh sáng gắt từ bên ngoài chiếu vào phòng ngủ cũng được xem là nên chắn bớt.
Đèn đầu giường nên một chiếc hay hai chiếc?
Giường đôi thường dùng hai đèn hai bên, vừa cân đối theo quan niệm vừa giúp mỗi người đọc riêng. Giường đơn kê sát tường chỉ cần một đèn phía ngoài. Quan trọng là đèn chiếu vào trang sách, có công tắc trong tầm tay.