Phần lớn vật phẩm phong thủy ngày nay có gốc từ những đồ vật cổ mang chức năng nghi lễ hoặc lời chúc, như gương đồng, tượng thú canh mộ, tiền đồng, đồ sứ vẽ hoạ tiết cát tường, rồi dần được gom lại dưới cái tên "vật phẩm phong thủy" khi thị trường hình thành ở nửa sau thế kỷ 20. Nói cách khác, bản thân các biểu tượng rất cũ, còn khái niệm một ngành hàng vật phẩm thì khá mới.
Bài này lần theo vài dòng chính: đồ ngọc và đồ đồng thời cổ, thú trấn mộ và tượng đá lăng tẩm, hệ biểu tượng cát tường thời Minh – Thanh, cây la kinh, những đồ vật trấn trạch trong làng Việt, và cách thị trường hiện đại đóng gói chúng thành hàng hoá. Các mốc thời gian dưới đây là mốc khoảng, theo những gì được giới nghiên cứu nhắc phổ biến; chỗ nào là giai thoại sẽ ghi rõ.
Trước khi có chữ vật phẩm: đồ ngọc và đồ đồng mang ý nghĩa
Ở lưu vực Trường Giang, các di chỉ thuộc văn hoá Lương Chử, cách nay khoảng hơn bốn nghìn năm, đã có nhiều đồ ngọc như ngọc bích hình đĩa tròn và ngọc tông hình khối vuông lỗ tròn. Giới khảo cổ thường cho rằng chúng có vai trò nghi lễ và biểu thị địa vị, dù ý nghĩa chính xác vẫn còn bàn cãi. Điều đáng chú ý là ngay từ rất sớm, con người đã chọn một chất liệu quý, tạo hình có chủ ý và gán cho đồ vật một ý nghĩa vượt ra ngoài công năng.
Sang thời đồ đồng, các đỉnh, chuông, bình đúc hoa văn thú vật được dùng trong tế lễ. Đây chưa phải là "vật phẩm phong thủy" theo nghĩa hôm nay, vì chúng phục vụ nghi lễ cung đình và tôn miếu, không phải để bày trong nhà dân cầu tài lộc. Nhưng chúng đặt nền cho hai thói quen sẽ đi theo vật phẩm về sau: tin rằng hình tượng mang sức mạnh biểu trưng, và tin rằng chất liệu quý làm tăng giá trị của biểu tượng.
Với người đọc hôm nay, đoạn lịch sử này nhắc một điều: vật phẩm không sinh ra cùng phong thủy. Phong thủy là hệ quan niệm về đất và nhà, còn đồ vật biểu tượng có lịch sử riêng, lâu đời hơn và rộng hơn, rồi mới gặp nhau.
Gương đồng và tượng thú canh mộ: đồ vật để giữ yên
Gương đồng xuất hiện ở Trung Hoa từ khá sớm và phổ biến rộng thời Hán. Mặt sau gương thường đúc hoa văn tứ thần, mây, hình học và chữ chúc. Trong văn học và truyện kể các đời sau, gương được gắn với khả năng soi rõ yêu ma, và quan niệm "gương xua điều xấu" từ đó đi vào dân gian. Chiếc gương bát quái treo trên cửa nhà ngày nay là hậu duệ xa của quan niệm này, chỉ là chất liệu đã đổi sang kính và nhựa.
Một dòng khác là tượng thú canh mộ. Các mộ thời Chiến Quốc ở vùng nước Sở cũ đã có tượng thú trấn mộ bằng gỗ sơn mài, mang sừng hươu, mặt dữ. Về sau, trước các lăng mộ thời Nam triều ở vùng Nam Kinh có những tượng thú đá lớn có cánh, thường được gọi là thiên lộc, tịch tà. Nhiều tác giả cho rằng hình tượng tỳ hưu được bày bán hôm nay có liên hệ với dòng tượng này, dù tên gọi và câu chuyện "chỉ ăn không thải" là lớp giai thoại được thêm vào muộn hơn nhiều.
Hai dòng đồ vật này có chung một ý: dùng hình tượng để giữ cho một không gian, dù là nhà ở hay mộ phần, được yên. Đó cũng là gốc của nhóm vật phẩm "trấn trạch" ngày nay.
Tiền đồng, hồ lô và hệ biểu tượng cát tường thời Minh – Thanh
Đồng tiền lỗ vuông lưu hành hơn hai nghìn năm ở Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng như Việt Nam. Bên cạnh tiền tiêu thật, người ta còn đúc những đồng tiền không dùng để mua bán, khắc chữ chúc hoặc hình tượng, thường gọi là tiền bùa hay hoa tiền, để đeo, treo hoặc tặng nhau. Đồng tiền xâu chỉ đỏ treo trong nhà hôm nay nối tiếp tập quán ấy. Bộ "tiền Ngũ Đế" phổ biến hiện nay gồm tiền của năm đời vua nhà Thanh là Thuận Trị, Khang Hy, Ung Chính, Càn Long và Gia Khánh, được chọn vì quan niệm đó là thời thịnh trị.
Thời Minh và Thanh, hệ hoạ tiết cát tường phát triển rất mạnh trên đồ sứ, đồ thêu, chạm gỗ, đồ đồng gia dụng. Dơi, hươu, cá, hồ lô, đào, lựu, mẫu đơn được ghép thành những câu chúc bằng hình, dựa nhiều vào lối đọc đồng âm. Phần lớn biểu tượng có trên vật phẩm hôm nay, từ quả hồ lô tới đôi cá chép, đều đã có mặt trong kho hoạ tiết này từ trước khi ai gọi chúng là vật phẩm phong thủy.
Nói cách khác, nhiều món mà thị trường gọi là "vật phẩm" thật ra là đồ mỹ nghệ cát tường được gán thêm vai trò phong thủy. Hiểu điều đó giúp bạn nhìn chúng như di sản mỹ thuật, có giá trị riêng mà không cần lời hứa nào.
La kinh: từ công cụ đo hướng thành đồ trưng bày
La kinh là trường hợp ngược lại: nó là công cụ làm việc thật của thầy địa lý trước khi trở thành vật bày. Sách Luận hành của Vương Sung thời Đông Hán thường được dẫn khi nói về "tư nam", một dụng cụ chỉ hướng hình chiếc thìa đặt trên mặt phẳng, dù giới nghiên cứu vẫn tranh luận dụng cụ ấy hoạt động thế nào. Đến đời Tống, Thẩm Quát trong Mộng khê bút đàm đã mô tả kim nam châm chỉ hướng, và la bàn kim dần thay cho các dạng cũ.
Từ la bàn, các thầy phong thủy phát triển la kinh với nhiều vòng tròn đồng tâm ghi bát quái, hai mươi bốn sơn hướng và các hệ số của từng trường phái. Một chiếc la kinh gỗ khắc tay tinh xảo đã là đồ quý từ lâu, nên việc nó được bày trong tủ kính như đồ trưng bày là điều dễ hiểu.
Ngày nay nhiều người mua la kinh để bày chứ không để đo. Điều đó không sai, nhưng nên biết một chiếc la kinh trang trí bằng nhựa in vòng chữ và một chiếc la kinh dùng được để đo hướng là hai món khác nhau về độ chính xác của kim và cách chế tác. Phần đo hướng được bàn kỹ ở chuyên mục la bàn, la kinh của site.
Ở Việt Nam: những đồ vật trấn trạch quen thuộc
Người Việt tiếp nhận nhiều biểu tượng Hán, nhưng cũng có những đồ vật mang dấu ấn riêng trong nhà ở và làng xã. Dưới đây là các món quen thuộc nhất, nhìn như tập quán văn hoá.
- Chó đá: đặt trước cổng nhà, đầu ngõ, đầu làng ở nhiều vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, được tin là canh giữ. Chó đá thường tạc mộc mạc, khác hẳn sư tử đá kiểu cung đình.
- Hổ phù: mặt thú lớn đắp trên cổng, đầu hồi, bờ nóc đình chùa, nhà thờ họ. Đây là hoạ tiết kiến trúc hơn là vật phẩm bày, nhưng mang cùng ý trấn giữ.
- Gương nhỏ và vật treo trên cửa: nhiều nhà xưa treo gương nhỏ, nhành xương rồng hoặc vật nhọn trên cửa với ý ngăn điều xấu. Tập quán khác nhau theo vùng và đang thưa dần ở đô thị.
- Tranh Tết dân gian: tranh gà, lợn, cá chép, vinh hoa phú quý của các dòng tranh làng nghề được dán dịp Tết với lời chúc năm mới. Đây là "vật phẩm theo mùa" sớm nhất của người Việt.
- Đồ đồng gia truyền: mâm đồng, nồi đồng, đỉnh đồng được giữ qua nhiều đời như của để dành và vật kỷ niệm, về sau mới mang thêm nghĩa phong thủy.
Điểm chung của các món này là gắn chặt với kiến trúc và sinh hoạt làng xã, không phải hàng hoá mua theo "mệnh". Đó là một nét khác đáng giữ khi nhìn lại vật phẩm bằng con mắt Việt.
Thế kỷ 20 đến nay: vật phẩm thành một ngành hàng
Từ nửa sau thế kỷ 20, vật phẩm chuyển từ đồ gia truyền, đồ mỹ nghệ sang hàng hoá sản xuất hàng loạt. Bảng dưới tóm các mốc theo cách nói khoảng, đủ để hình dung dòng chảy.
| Giai đoạn (khoảng) | Nơi | Điều diễn ra |
|---|---|---|
| Nửa sau thế kỷ 20 | Hồng Kông, Đài Loan, Singapore, Malaysia | Phong thủy gắn với giới kinh doanh, cửa hàng vật phẩm và sách phổ thông xuất hiện nhiều |
| Thập niên 1980–1990 | Bắc Mỹ, châu Âu | Phái Hắc mạo và các sách "feng shui" tiếng Anh phổ biến lối dùng đồ vật như quả cầu pha lê, chuông gió để điều chỉnh không gian |
| Thập niên 1990–2000 | Đô thị Việt Nam | Cửa hàng vật phẩm, đá, tượng đồng mở nhiều ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và các thành phố lớn |
| Thập niên 2010 đến nay | Thương mại điện tử | Bán qua sàn, mạng xã hội, livestream; vật phẩm sản xuất hàng loạt, giá trải rộng, lời mô tả công dụng nhiều hơn mô tả chất liệu |
Giai đoạn gần đây là lúc người mua cần tỉnh táo nhất: hàng nhiều, ảnh đẹp, lời hứa mạnh, trong khi thông tin chất liệu và nguồn gốc lại ít. Biết lịch sử giúp bạn hiểu rằng một biểu tượng cổ không cần đến lời quảng cáo mới có giá trị.
Điều lịch sử cho thấy khi bạn chọn vật phẩm
Lần theo các dòng trên, có thể rút ra ba điều. Thứ nhất, biểu tượng có tuổi đời rất dài và giá trị văn hoá thật, nên một món vật phẩm làm kỹ, đúng hoạ tiết là một đồ mỹ nghệ đáng trân trọng. Thứ hai, vai trò "phong thủy" của nhiều món là lớp nghĩa được gán thêm về sau, có khi rất gần đây. Thứ ba, các câu chuyện kèm theo vật phẩm, như tỳ hưu chỉ ăn không thải hay cóc ba chân của tiên nhân, là giai thoại dân gian, nên được kể như giai thoại.
Với người mua, điều này có nghĩa là bạn có thể chọn vật phẩm như chọn một món đồ mang lịch sử: hỏi hoạ tiết ấy có từ bao giờ, làm theo lối nào, chất liệu gì. Một con tỳ hưu đá tạc theo dáng tượng đá cổ, một đôi cá chép đúc đồng theo hoạ tiết truyền thống sẽ cho bạn nhiều điều để kể với khách hơn là một lời hứa tài lộc.
Và nếu bạn thích phần lịch sử hơn phần ý nghĩa phong thủy, điều đó hoàn toàn chính đáng. Nhiều nhà sưu tầm giữ gương đồng, tiền cổ, tượng đá chỉ vì yêu đồ xưa. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn giá trị mỹ thuật thì ai cũng thấy được.
Câu hỏi thường gặp
Vật phẩm phong thủy có từ bao giờ?
Các đồ vật mang ý nghĩa biểu tượng có từ hàng nghìn năm trước, như ngọc nghi lễ, gương đồng, tượng thú canh mộ. Nhưng việc gom chúng thành một ngành hàng gọi là vật phẩm phong thủy, bán theo mệnh và mong muốn, chủ yếu hình thành từ nửa sau thế kỷ 20.
Tỳ hưu có nguồn gốc từ đâu?
Nhiều tác giả liên hệ tỳ hưu với các tượng thú đá có cánh trước lăng mộ thời Nam triều, thường gọi là thiên lộc, tịch tà. Câu chuyện tỳ hưu chỉ ăn không thải nên giữ được của là giai thoại dân gian xuất hiện muộn, không thấy trong các nguồn cổ.
Tiền Ngũ Đế là tiền của những vị vua nào?
Bộ tiền Ngũ Đế phổ biến hiện nay gồm tiền đồng của năm đời vua nhà Thanh là Thuận Trị, Khang Hy, Ung Chính, Càn Long và Gia Khánh. Phần lớn tiền bán trên thị trường là tiền đúc mới theo mẫu, không phải tiền cổ thật, và nên được ghi rõ như vậy.
Chó đá trước cổng có phải là vật phẩm phong thủy không?
Chó đá là đồ trấn trạch truyền thống của làng quê Việt, được đặt ở cổng nhà, đầu ngõ với ý canh giữ. Theo nghĩa rộng có thể xếp vào vật phẩm, nhưng nó gắn với tập quán làng xã nhiều hơn với các trường phái phong thủy viết trong sách.
Đồ cổ có phải là vật phẩm phong thủy tốt hơn đồ mới không?
Không có cơ sở để nói đồ cổ "mạnh" hơn. Đồ cổ có giá trị lịch sử và sưu tầm, nhưng kèm theo rủi ro hàng giả và các quy định về cổ vật. Nếu chỉ cần ý nghĩa biểu tượng, một món đồ mới làm đúng hoạ tiết là đủ.