Những lời kiêng phổ biến khi bốc mộ gồm: không để nắng chiếu trực tiếp vào hài cốt, người có tuổi xung với người đã khuất đứng tránh lúc mở nắp áo quan, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ không ra mộ, không mang đồ ở mộ về nhà, và rửa tay chân, thay đồ trước khi vào nhà. Phần lớn những lời kiêng này đều có một lý do thực tế đi kèm: vệ sinh, sức khoẻ, an toàn khi làm đêm, hay giữ sự trang nghiêm.
Bài này đi qua từng lời kiêng, nêu cách giải thích của dân gian và lý do thực tế có thể thấy, rồi bàn cách giữ cho vừa phải: giữ những điều có ích, nhẹ nhàng với những điều chỉ thuần tín ngưỡng, và không để lời kiêng trở thành nỗi sợ. Mọi lời kiêng dưới đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao việc cải táng có nhiều lời kiêng
Cải táng là lúc người sống tiếp xúc gần nhất với người đã khuất sau nhiều năm. Trong tâm thức nhiều vùng, đó là ranh giới giữa hai cõi, nên con người dựng lên những quy tắc để giữ trật tự, giữ lòng kính trọng và giữ cho mình yên tâm. Lời kiêng là cách cộng đồng truyền lại kinh nghiệm ấy qua nhiều thế hệ.
Mặt khác, đây là một công việc thật sự nặng nhọc và có rủi ro: làm vào ban đêm, giữa trời lạnh, đào sâu, tiếp xúc với đất mục, nước đọng. Nhiều lời kiêng, khi xét kỹ, chính là lời nhắc an toàn được gói trong ngôn ngữ tín ngưỡng để người ta dễ nhớ và chịu làm theo.
Hiểu cả hai mặt giúp gia đình không rơi vào hai cực: hoặc giữ mọi lời kiêng một cách lo âu, hoặc gạt bỏ hết vì cho là mê tín. Cách hợp lý là giữ những điều bảo vệ sức khoẻ và sự trang nghiêm, còn những điều thuần tín ngưỡng thì giữ theo mức gia đình thấy yên lòng.
Cũng cần tỉnh táo với những lời đồn gắn lời kiêng với hậu quả nặng nề, kiểu "phạm điều này thì trong nhà có chuyện". Những lời như vậy thường lan ra sau khi một gia đình gặp chuyện không may, được kể lại như bằng chứng, nhưng không ai kể về hàng trăm gia đình khác cũng làm thế mà vẫn bình thường. Lời kiêng nên là lời nhắc làm cho chu đáo, không phải nguồn sợ hãi.
Bảng các lời kiêng thường gặp
Bảng dưới đặt lời kiêng, cách giải thích của dân gian và lý do thực tế cạnh nhau. Cách giải thích dân gian có nhiều dị bản; ở đây chỉ nêu ý phổ biến.
| Lời kiêng | Dân gian thường giải thích | Lý do thực tế có thể thấy |
|---|---|---|
| Không để nắng chiếu vào hài cốt | Người đã khuất thuộc cõi âm, kỵ ánh mặt trời | Làm đêm, có bạt che thì mát, kín đáo, xương không bị nắng làm nứt |
| Người tuổi xung đứng tránh lúc mở nắp | Tuổi xung dễ bị ảnh hưởng không tốt | Giảm số người chen ở miệng huyệt, giữ trật tự |
| Phụ nữ mang thai không ra mộ | Tránh điều không lành cho thai nhi | Làm đêm, trời lạnh, đi lại khó, mùi và cảnh tượng nặng nề |
| Trẻ nhỏ không đi theo | Trẻ yếu vía | Trẻ dễ sợ hãi, dễ ốm khi thức đêm ngoài trời, dễ ngã |
| Không mang đồ ở mộ về nhà | Tránh mang theo điều xấu | Đồ mục, đất mộ, vải liệm có thể mang theo vi khuẩn, nấm mốc |
| Rửa tay chân, thay đồ trước khi vào nhà | Tẩy uế sau việc tang | Vệ sinh cơ bản sau khi tiếp xúc đất mộ và nước đọng |
| Rắc vôi bột quanh huyệt | Trừ tà | Vôi bột có tính kiềm, giúp khử khuẩn, giảm mùi, làm khô nền |
Có thể thấy, phần lớn lời kiêng có một lý do thực tế đi kèm. Đây là lý do để giữ chúng, kể cả với người không đặt nặng chuyện tín ngưỡng.
Những người được khuyên không trực tiếp có mặt
Phụ nữ mang thai. Đây là lời kiêng phổ biến nhất. Bên cạnh quan niệm, lý do thực tế rất rõ: thức đêm, trời lạnh, đi lại giữa các ngôi mộ tối và trơn, cảnh tượng có thể gây xúc động mạnh. Người mang thai có thể góp phần bằng việc lo ở nhà, chuẩn bị đồ, đón con cháu về.
Trẻ nhỏ. Trẻ dễ sợ hãi, có thể bị ám ảnh bởi những gì thấy trong đêm. Trẻ cũng dễ cảm lạnh, dễ ngã. Nên để trẻ ở nhà với người lớn, sau này kể cho trẻ nghe về ông bà bằng những câu chuyện nhẹ nhàng.
Người già yếu, người đang ốm. Không có lời kiêng riêng ở nhiều nơi, nhưng về sức khoẻ, đây là nhóm nên được ưu tiên ở nhà hoặc chỉ ra mộ một lúc ngắn vào cuối buổi khi trời đã sáng.
Người tuổi xung với người đã khuất. Thường vẫn có mặt nhưng đứng xa lúc mở nắp áo quan, sau đó có thể đến gần. Cách làm mềm này giúp người đó vẫn tham gia mà gia đình cũng yên lòng.
Người dễ xúc động, đang có tang mới. Việc cải táng có thể khơi lại nỗi đau. Người vừa mất người thân khác, người đang trải qua giai đoạn khó khăn có thể cân nhắc không đứng gần huyệt.
Lời kiêng về ánh nắng và giờ làm
Lời kiêng "không để nắng chiếu vào hài cốt" là lý do chính khiến cải táng ở Bắc Bộ thường làm từ nửa đêm về sáng. Theo quan niệm, hài cốt thuộc về cõi âm, ánh mặt trời là dương, hai thứ không nên gặp nhau. Ở nhiều nơi, dù làm ban đêm, người ta vẫn căng bạt hoặc che ô trên miệng huyệt.
Về thực tế, làm đêm có nhiều cái lợi: trời mát, đỡ mùi, nghĩa trang vắng người qua lại, công việc kín đáo, giữ được sự riêng tư của gia đình. Che bạt còn giúp tránh sương, tránh mưa phùn, giữ cho đèn không bị gió. Xương đã rửa nếu phơi nắng gắt có thể khô quá nhanh và nứt.
Ở những nghĩa trang có giờ mở cửa ban ngày, nhiều gia đình làm sáng sớm, dựng bạt kín. Đây là cách điều chỉnh hợp lý: giữ được ý của lời kiêng, vừa tuân theo quy định của nơi quản lý. Không có lý do để lo lắng nếu buộc phải làm ban ngày.
Làm đêm cũng kéo theo những rủi ro cần tính: đường đi tối, mộ san sát dễ vấp, huyệt sâu dễ trượt chân, trời lạnh dễ cảm. Vì vậy, bên cạnh lời kiêng về ánh nắng, gia đình nên chuẩn bị đèn đủ sáng, áo ấm, ủng chống trơn và phân người dẫn đường cho người lớn tuổi.
Lời kiêng sau khi xong việc
Dân gian có nhiều lời dặn cho lúc trở về: rửa mặt, rửa tay chân bằng nước lá bưởi, lá thơm trước khi vào nhà; có nơi đốt một đống lửa nhỏ ở cổng để người về bước qua; quần áo mặc đi cải táng thì giặt riêng hoặc bỏ đi; không mang bất cứ thứ gì ở mộ về nhà. Những việc này mang ý nghĩa "tẩy" sau việc tang theo quan niệm.
Ở góc vệ sinh, những lời dặn này rất đáng giữ. Đất mộ, vải liệm mục, nước đọng có thể chứa vi khuẩn và nấm mốc. Rửa tay bằng xà phòng, thay đồ, giặt riêng quần áo là thói quen tốt. Nước lá thơm không thay được xà phòng, nhưng có thể dùng thêm cho dễ chịu.
Có nơi kiêng ghé qua nhà người khác ngay sau khi đi cải táng về. Lời kiêng này xuất phát từ ý tôn trọng hàng xóm, không muốn mang chuyện tang đến nhà người ta. Về thực tế, sau một đêm thức trắng, về nhà mình nghỉ ngơi trước cũng là hợp lý.
Lời kiêng khác nhau theo vùng và theo nhà
Cùng là đồng bằng Bắc Bộ, làng này kiêng người tuổi xung nhìn vào huyệt, làng bên lại chỉ kiêng người ấy cầm vào tiểu. Có nơi kiêng nói chuyện to, cười đùa suốt buổi; có nơi chỉ kiêng lúc mở nắp. Có nơi đặt một bát gạo muối ở góc mộ, có nơi thả một nắm lúa, có nơi không đặt gì. Sự khác nhau này rất bình thường, vì phong tục được truyền miệng qua từng làng, từng người làm nghề.
Vì thế, khi gia đình có người đi làm ăn xa về hoặc con dâu, con rể từ vùng khác đến, rất dễ xảy ra chuyện mỗi người một ý, ai cũng cho rằng quê mình làm mới đúng. Cách xử lý êm nhất là theo tập quán nơi có mộ và theo người chủ trì, còn những khác biệt nhỏ thì không cần tranh cãi giữa buổi.
Nếu muốn giữ lại cách làm của gia đình cho đời sau, hãy nhờ người cao tuổi kể lại và ghi chép: kiêng gì, vì sao, làm thế nào. Một trang ghi chép như vậy có giá trị hơn nhiều so với việc mỗi lần cải táng lại đi hỏi khắp nơi rồi nhận về những câu trả lời trái ngược.
Giữ lời kiêng cho vừa phải
Lời kiêng chỉ có ích khi giúp gia đình làm việc chu đáo và yên tâm. Khi nó bắt đầu gây lo âu, tốn kém hay mâu thuẫn, đó là lúc cần nhìn lại. Vài nguyên tắc gợi ý:
- Ưu tiên những lời kiêng bảo vệ sức khoẻ và an toàn: người yếu ở nhà, vệ sinh sau khi làm, làm vào giờ mát, có che chắn.
- Với những lời kiêng thuần tín ngưỡng, giữ theo mức gia đình thấy yên lòng; không ép người khác phải tin.
- Không chi tiền cho những lễ "giải" mà người ngoài gợi ý khi thấy mộ có dấu hiệu lạ; tình trạng mộ có nguyên nhân từ đất và nước.
- Không đổ lỗi cho ai vì đã "phạm" điều kiêng khi gia đình có chuyện không may sau đó; mọi biến cố đều có nguyên nhân riêng của nó.
- Khi người lớn trong họ và người trẻ có cách nhìn khác nhau, tìm điểm chung: phần lớn lời kiêng đều có thể giữ ở mức nhẹ nhàng mà không ai thấy khó chịu.
- Ghi lại những lời kiêng gia đình đã giữ, để lần cải táng sau con cháu biết cách nhà mình làm.
Phong tục sống được qua nhiều thế hệ vì nó giúp người ta sống tốt hơn. Giữ nó theo tinh thần ấy là cách tôn trọng tổ tiên tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ đến tháng có được đi cải táng không?
Một số nơi có lời kiêng này, nhiều nơi không đặt nặng. Đây thuần là quan niệm địa phương, không có lý do vệ sinh nào ngăn cản. Người trong cuộc có thể tự quyết, gia đình nên tôn trọng lựa chọn của họ.
Có được khóc khi bốc mộ không?
Có nơi dặn không khóc to, không để nước mắt rơi vào hài cốt, coi đó là để người đã khuất yên lòng. Cảm xúc là tự nhiên; người xúc động có thể đứng lùi ra xa một chút, không ai trách cả.
Đi cải táng về có nên đi thăm người ốm, đi đám cưới ngay không?
Nhiều người kiêng ghé thăm người ốm, đi đám cưới ngay sau khi đi cải táng về. Ở góc thực tế, nghỉ ngơi một ngày, tắm rửa, thay đồ trước khi đi đâu cũng là hợp lý.
Rắc vôi bột có cần thiết không?
Vôi bột giúp khử khuẩn, giảm mùi và làm khô nền quanh huyệt, nên nhiều người làm nghề vẫn dùng. Cần dùng găng tay, tránh để vôi bay vào mắt.
Có cần xem tuổi người đào mộ không?
Một số nơi có xét, đa số không. Người làm nghề có kinh nghiệm thường có cách riêng để giữ lời kiêng nếu gia đình yêu cầu. Gia đình nên nói trước để hai bên thống nhất.
Làm sai một lời kiêng thì có cần làm lễ gì không?
Không có lễ bắt buộc. Nhiều nhà thắp hương ở bàn thờ gia tiên để tự nhủ mình đã làm hết lòng. Nên tránh những lời gợi ý làm lễ tốn kém để "giải" một điều kiêng đã lỡ.