Hướng của một con đường quyết định hướng mặt tiền của cả dãy nhà hai bên, nên trong phong thủy đô thị, chọn hướng đường gần như là chọn hướng nhà cho hàng trăm hộ một lúc. Phong thủy ưa đường uốn lượn mềm, nghi ngại đường thẳng tắp và dài; quy hoạch hiện đại lại thường dùng lưới ô cờ vì dễ chia đất, dễ đi lại.
Đặt hai cách nhìn này cạnh khoa học vi khí hậu đô thị, ta thấy nhiều điểm gặp nhau bất ngờ: hướng đường ảnh hưởng nắng chiếu vào mặt tiền, gió lùa qua phố và nhiệt độ cảm nhận trên vỉa hè. Bài này giải thích quan niệm phong thủy về hình dạng và hướng đường, rồi đối chiếu với nắng, gió ở các vùng Việt Nam, để người dân hiểu vì sao dãy phố này mát, dãy phố kia nóng. Nhận định tốt xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Phong thủy nói gì về đường thẳng và đường cong
Trong thủy pháp, đường xá được đọc như dòng nước. Dòng nước uốn khúc, chảy chậm được coi là hữu tình, giữ khí; dòng nước thẳng, chảy xiết bị coi là vô tình, khí đi mất. Áp vào đường phố, con đường cong mềm ôm theo dãy nhà được khen là "ngọc đới", con đường thẳng tắp dài vài cây số bị chê là "khí tán", nhất là với những nhà ở cuối đường.
Lý giải thực tế cho quan niệm này khá rõ. Đường thẳng, dài khuyến khích xe chạy nhanh; đường cong làm xe giảm tốc, người đi bộ an toàn hơn. Đường cong còn tạo ra những góc nhìn thay đổi, cảnh không bị lộ hết một lúc, khiến việc đi bộ thú vị hơn. Nhiều khu phố cổ ở Việt Nam và châu Á mọc theo bờ sông, bờ hồ, địa hình, nên đường cong tự nhiên, ít khi thẳng.
Phong thủy cũng nghi ngại những dạng đường đặc biệt: đường đâm thẳng vào nhà, ngã ba hình chữ T mà nhà nằm ở đầu chữ, đường cong quay lưng lại với nhà như lưỡi liềm. Mỗi dạng có điểm tựa thực tế là dòng xe, tầm nhìn và tiếng ồn. Các bài về nhà ở vị trí đặc biệt bàn chi tiết từng trường hợp; bài này nhìn ở cấp cả mạng lưới đường.
Lưới ô cờ: vì sao quy hoạch hay dùng và phong thủy hay chê
Lưới ô cờ có từ rất sớm. Nhiều thành phố cổ ở phương Đông lẫn phương Tây dùng lưới đường vuông góc. Kinh đô Trường An đời Đường chia thành các phường vuông vức, và kinh đô Heian của Nhật được dựng theo khuôn này. Lưới ô cờ không phải phát minh hiện đại.
Lý do quy hoạch. Lưới ô cờ dễ chia lô, dễ đánh số nhà, dễ làm hạ tầng ngầm, dễ định hướng cho người lạ, và có nhiều tuyến thay thế khi một đoạn tắc. Với khu đất bằng phẳng, đây là cách tổ chức hiệu quả.
Lý do phong thủy chê. Người làm phong thủy cho rằng lưới đều tăm tắp làm khí chạy thẳng, khó tụ, mọi ngã tư đều là chỗ giao xung. Họ cũng cho rằng nhà ở góc ô cờ chịu hai dòng khí từ hai phía.
Chỗ gặp nhau. Cả phong thủy lẫn quy hoạch hiện đại đều thấy lưới đều quá dài, quá rộng làm phố đơn điệu, xe chạy nhanh. Nhiều khu đô thị mới vì vậy xen lưới ô cờ với đường cong, công viên, quảng trường nhỏ để phá nhịp. Đây là một trường hợp hai cách nhìn đi đến cùng một giải pháp.
Hướng đường và hướng mặt tiền hai bên ở Việt Nam
Hướng đường quyết định hướng mặt tiền của hai dãy nhà. Bảng dưới tóm tắt điều kiện nắng, gió thường gặp với từng hướng đường ở nước ta. Đây là xu hướng chung, mỗi vùng có khác biệt.
| Hướng đường | Mặt tiền hai bên | Nắng | Gió và ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đông – Tây | Quay Bắc và quay Nam | Mặt tiền ít bị nắng xiên buổi chiều; dãy quay Nam nhận nắng mùa đông | Ở Bắc Bộ, dãy quay Nam đón gió Đông Nam mùa hè tốt hơn |
| Bắc – Nam | Quay Đông và quay Tây | Dãy quay Tây chịu nắng chiều gắt, dãy quay Đông nhận nắng sáng | Cần lam, cây che cho dãy quay Tây |
| Chéo Đông Bắc – Tây Nam | Quay Đông Nam và Tây Bắc | Nắng chia đều hơn giữa hai dãy | Dãy Đông Nam đón gió mát mùa hè ở nhiều vùng |
| Chéo Đông Nam – Tây Bắc | Quay Đông Bắc và Tây Nam | Dãy Tây Nam chịu nắng chiều | Ở Bắc Bộ, dãy Đông Bắc hứng gió lạnh mùa đông |
Bảng cho thấy cùng một con phố, hai dãy nhà hai bên có điều kiện rất khác nhau. Phong thủy hay so hướng nhà với tuổi chủ nhà; thực tế, chọn dãy nào trên cùng một con đường đôi khi quan trọng hơn chọn phố nào. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn nắng, gió thì đo được.
Gió qua phố: tỉ lệ đường và chiều cao nhà
Một con phố được bao hai bên bởi dãy nhà liền nhau hoạt động giống như một cái khe. Khi chiều cao nhà lớn hơn nhiều so với bề rộng đường, gió khó xuống tới mặt phố, khí nóng và khói xe bị giữ lại. Khi đường rộng so với chiều cao nhà, gió và nắng xuống dễ hơn. Những người nghiên cứu vi khí hậu đô thị dùng tỉ lệ cao trên rộng này để đánh giá độ thông thoáng của phố.
Hướng đường so với gió chủ đạo cũng quan trọng. Con phố chạy song song với hướng gió mát mùa hè sẽ thành hành lang gió, thông thoáng hơn. Con phố chạy vuông góc với hướng gió thì gió bị chặn bởi dãy nhà đầu tiên. Nhiều hướng dẫn thiết kế đô thị cho vùng nóng ẩm gợi ý đặt các tuyến đường chính lệch một góc vừa phải so với gió chủ đạo, để vừa có gió lùa vào phố vừa có gió chạm mặt tiền nhà.
Phong thủy diễn tả điều này bằng ngôn ngữ khí: phố chật, nhà cao kẹp hai bên là khí bí; phố hẹp mà thẳng dài là phong sát, gió lùa mạnh. Hai cách nói gặp nhau ở chỗ cả hai đều muốn phố có gió vừa phải, không bí, không lùa giật.
Với người dân, điều này giải thích vì sao hai con phố song song cách nhau vài trăm mét lại có cảm giác rất khác vào trưa hè. Phố rộng có hàng cây, hướng đón gió thì dịu; phố hẹp kẹp giữa nhà cao, mặt đường hấp nắng cả ngày thì oi. Khi đi xem nhà, đi bộ một vòng các phố lân cận vào giờ nóng nhất là cách kiểm nhanh mà không cần dụng cụ.
Đọc hướng đường khi chọn nhà phố
Khi đi xem nhà trong một khu phố, có thể dùng trình tự dưới đây để đánh giá hướng đường, kết hợp quan niệm phong thủy với điều kiện thực tế.
- Xác định hướng con đường bằng la bàn điện thoại hoặc ảnh vệ tinh, ghi lại nhà nằm ở dãy nào: dãy quay hướng nào.
- Ước lượng chiều cao các nhà đối diện so với bề rộng đường, để biết mặt tiền có bị che nắng, che gió không.
- Đứng ở mặt tiền vào khoảng ba, bốn giờ chiều để xem nắng chiều có chiếu thẳng vào không.
- Hỏi người dân về gió mùa hè và mùa đông trong phố: phố có mát, có bí, có gió lùa lạnh không.
- Nhìn hình dạng đoạn đường trước nhà: thẳng, cong ôm vào, cong quay lưng, có ngã ba đâm thẳng vào nhà không.
- Ghi nhận tốc độ xe: đường thẳng dài thường xe chạy nhanh hơn, cần lưu ý an toàn cho trẻ nhỏ khi ra vào cửa.
Với nhà phố, những thông tin này giúp quyết định cách thiết kế mặt tiền: dãy quay Tây cần lam che, dãy quay Đông Bắc ở miền Bắc cần cửa kín gió mùa đông, phố bí cần giếng trời để hút gió. Đó là những cách "hoá giải" có hiệu quả đo được.
Những khu phố được khen và lý do thật phía sau
Phố uốn theo sông, theo hồ. Những con phố chạy dọc bờ sông, bờ hồ thường được phong thủy khen vì "nước ôm". Lý do thực tế là một bên phố là khoảng mở, nhiều gió, nhiều ánh sáng, và cảnh nhìn đẹp.
Phố có hàng cây lớn hai bên. Hàng cây làm phố mát hơn rõ rệt vào mùa hè, che bớt nắng chiếu vào mặt tiền. Phong thủy coi cây là sinh khí; khoa học xác nhận bóng cây và sự thoát hơi nước làm giảm nhiệt độ bề mặt.
Phố ngắn, có điểm dừng. Phố có quảng trường nhỏ, chợ, đình ở giữa hay ở cuối tạo nhịp nghỉ. Phong thủy gọi đó là khí có chỗ tụ; người đi bộ thì thấy phố có đích đến.
Phố không quá rộng, không quá hẹp. Phố vừa phải cho người đi bộ hai bên nhìn thấy nhau, xe chạy vừa phải. Phong thủy gọi là khí vừa, đô thị học gọi là quy mô con người. Cả hai cùng nhắm tới một con phố dễ sống.
Ba miền, ba bài toán đường phố
Ở Bắc Bộ, khí hậu có mùa đông lạnh với gió mùa Đông Bắc và mùa hè nóng ẩm với gió Đông Nam. Một con phố lý tưởng vừa đón gió mát mùa hè, vừa không thành hành lang lùa gió lạnh mùa đông. Các khu phố cổ với đường ngắn, gấp khúc, nhà sát nhau phần nào làm được điều này: gió vào được nhưng không lùa thẳng. Người làm phong thủy hay khen kiểu phố này là "khí quanh co".
Ở miền Trung, nắng gắt, gió Tây khô nóng vào đầu hè ở nhiều tỉnh, cùng mùa bão và mưa lớn cuối năm. Con phố ven sông, ven biển phải tính cả gió bão và nước dâng. Hướng đường song song bờ biển cho mặt tiền nhìn ra biển nhưng hứng gió mạnh; hướng đường vuông góc bờ biển mở hành lang gió vào sâu trong khu dân cư. Mỗi lựa chọn có cái được, cái mất.
Ở Nam Bộ, nóng quanh năm, mùa mưa có gió Tây Nam, mùa khô có gió từ phía Đông. Bài toán chính là che nắng và thông gió liên tục. Hàng cây lớn, mái hiên, vỉa hè có bóng mát quan trọng hơn hướng tuyệt đối của con đường. Nhiều con đường cũ ven kênh rạch mát nhờ mặt nước và cây. Quan niệm "nước ôm, cây che" ở đây có ý nghĩa thực tế rất rõ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở mặt đường thẳng dài có xấu không?
Theo quan niệm, đường thẳng dài làm khí đi nhanh, khó tụ, nhất là với nhà ở cuối đường. Thực tế, đường thẳng dài thường xe chạy nhanh, ồn hơn. Nếu nhà ở giữa đoạn đường và có khoảng lùi, cây xanh, cửa cách âm thì vẫn ở tốt. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Khu đô thị lưới ô cờ có hợp phong thủy không?
Nhiều người làm phong thủy chê lưới quá đều vì khí chạy thẳng, nhiều ngã tư. Tuy vậy, lưới ô cờ có nhiều lợi thế về đi lại và hạ tầng. Một khu lưới ô cờ có công viên, hồ, cây xanh, đường không quá rộng vẫn dễ chịu. Chọn nhà trong lưới nên xét dãy, hướng và khoảng cách tới ngã tư.
Cùng một con phố, nên chọn dãy nào?
Tuỳ hướng đường và vùng miền. Ở Việt Nam, dãy có mặt tiền quay Tây thường chịu nắng chiều gắt, cần che chắn nhiều hơn. Ở miền Bắc, dãy quay Bắc hay Đông Bắc hứng gió lạnh mùa đông. Bạn nên quan sát thực tế vào buổi chiều và hỏi người dân về gió.
Đường cong quay lưng lại với nhà nghĩa là gì?
Đó là khi nhà nằm ở phía ngoài khúc cong, đường như lưỡi liềm hướng về nhà. Phong thủy coi là phản cung. Thực tế, xe ở khúc cong ngoài có xu hướng văng ra phía đó, đèn pha quét vào nhà ban đêm. Có thể làm khoảng lùi, bồn cây, tường thấp và lưu ý an toàn khi ra vào.
Phố hẹp nhà cao hai bên có cách nào cho thoáng?
Với từng ngôi nhà, giếng trời, ô thoáng, cửa sổ ở phía sau giúp hút gió từ trên xuống và từ phía sau. Ở cấp phố, trồng cây, giữ khoảng trống ở đầu phố và hạn chế cơi nới ra mặt đường giúp phố thoáng hơn. Những việc ở cấp phố cần sự đồng thuận của cộng đồng và chính quyền.