Muốn nhà mát mùa hè và kín gió mùa đông, mặt đón gió nên quay về phía gió mát thổi tới và mặt kín nên quay về phía gió khó chịu. Ở đồng bằng Bắc Bộ, gió mát mùa hè chủ yếu thổi từ đông nam, gió lạnh mùa đông từ đông bắc. Ở Bắc Trung Bộ, gió tây nam khô nóng mùa hè (gió Lào) là thứ cần chắn. Ở Nam Bộ, gió tây nam mang mưa trong mùa mưa, gió từ phía đông và đông nam chiếm ưu thế mùa khô.
Nhà không cần quay đúng hướng gió mới thông thoáng. Gió đến xiên một góc vừa phải, cộng với cửa thoát gió ở phía đối diện và giếng trời, vẫn tạo được dòng khí tốt. Ngược lại, nhà quay đúng hướng gió mà không có lối cho gió ra thì vẫn bí.
Bài này trình bày hướng gió chủ đạo theo mùa của từng miền, ở mức khái quát của khí hậu học phổ thông, rồi bàn cách áp vào việc chọn hướng nhà, đặt cửa, làm vách chắn. Gió địa phương có thể khác nhiều do núi, sông, biển và nhà cao xung quanh.
Hướng gió chủ đạo theo mùa ở ba miền
Bảng tổng hợp ở mức khái quát; thời gian mỗi mùa xê dịch theo năm và theo vùng. Tên dân gian của từng loại gió ghi kèm để dễ đối chiếu.
| Vùng | Mùa hè (khoảng tháng 5 – 10) | Mùa đông, mùa khô (khoảng tháng 11 – 4) | Ghi chú cho nhà ở |
|---|---|---|---|
| Đồng bằng Bắc Bộ | Gió đông nam từ vịnh Bắc Bộ, dân gian gọi gió nồm | Gió mùa đông bắc lạnh, cuối mùa có mưa phùn và nồm ẩm | Mở về đông nam, kín về đông bắc và bắc |
| Vùng núi phía Bắc | Gió theo thung lũng, có nơi chịu gió tây khô nóng | Gió mùa đông bắc lạnh hơn đồng bằng | Địa hình quyết định nhiều hơn hướng chung |
| Bắc Trung Bộ | Gió tây nam khô nóng vượt Trường Sơn, tức gió Lào | Gió đông bắc mang mưa cuối thu, đầu đông | Kín về tây và tây nam, chống hắt về đông bắc |
| Nam Trung Bộ ven biển | Gió biển ban ngày, mùa hè khá khô | Gió đông bắc mang mưa lớn mùa thu đông | Chống hắt mưa, chống bão về phía biển |
| Tây Nguyên | Gió tây nam mang mưa | Gió đông bắc khô, mùa khô rõ rệt | Chắn gió khô, giữ ẩm mùa khô |
| Nam Bộ | Gió tây nam mang mưa | Gió phía đông và đông nam; ở miền Tây gọi là gió chướng | Kín về tây nam chống hắt, mở về đông nam |
Đọc bảng cùng với hướng nắng: ở Bắc Bộ, hướng Đông Nam vừa có gió mát vừa tránh nắng chiều, đó là lý do hướng này được ưa chuộng. Ở Bắc Trung Bộ, hướng Tây Nam vừa nắng chiều vừa gió nóng, đó là hướng khó nhất.
Miền Bắc: đón gió nồm mùa hè, chắn gió bấc mùa đông
Ở đồng bằng Bắc Bộ, mùa hè nóng ẩm nhưng có gió đông nam thổi từ biển vào khá đều vào chiều và tối. Mặt nhà có cửa lớn quay về đông nam, kết hợp cửa sổ hoặc giếng trời ở phía sau, tạo được dòng gió xuyên nhà giúp giảm nóng đáng kể. Gió mùa đông bắc thì ngược lại, thổi lạnh và khô vào đầu mùa đông, có những đợt rét đậm. Mặt nhà quay về bắc, đông bắc nên ít cửa, cửa kín khít, có thể thêm sảnh đệm hoặc vách chắn.
Dân gian Bắc Bộ gọi gió mùa đông bắc là gió bấc, gió mùa hè đông nam là gió nồm. Câu "gió nồm" ở đây không cùng nghĩa với "trời nồm" là hiện tượng ẩm đọng nước cuối đông, dù hai thứ có liên quan: khi gió đông nam ấm ẩm quay lại sau một đợt lạnh, hơi ẩm gặp tường, sàn còn lạnh thì đọng nước. Nhà đón gió đông nam tốt sẽ đón cả hơi ẩm những ngày này.
Cách xử lý không phải đổi hướng nhà mà là điều khiển cửa: những ngày nồm, đóng kín cửa phía đông nam, chạy hút ẩm hoặc điều hoà ở chế độ làm khô; khi trời hanh trở lại thì mở cửa thông gió. Ngôi nhà có cửa đóng mở linh hoạt, kín khít khi cần, thường hữu ích hơn một ngôi nhà quay "đúng hướng" nhưng cửa hở.
Bắc Trung Bộ: gió Lào và mưa cuối năm
Gió Lào là tên dân gian cho gió tây nam khô nóng thổi vào Bắc Trung Bộ và một phần Tây Bắc trong các tháng đầu và giữa mùa hè. Luồng gió ẩm từ phía tây nam gặp dãy Trường Sơn, bị đẩy lên cao, mất hơi nước ở sườn bên kia, rồi đổ xuống đồng bằng phía đông thành khô và nóng. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng phơn. Những ngày gió Lào mạnh, nhiệt độ có thể rất cao, độ ẩm thấp, gió mang theo bụi.
Với nhà ở vùng này, mặt Tây và Tây Nam là mặt phải chắn kỹ nhất: ít cửa, cửa có lam hoặc cửa chớp, tường dày hoặc có lớp cách nhiệt, trồng cây lớn phía tây. Những ngày gió Lào, mở cửa phía tây chỉ đưa thêm khí nóng vào nhà; nên đóng lại và chỉ thông gió vào buổi tối hoặc sáng sớm khi gió dịu.
Cuối năm, gió đông bắc mang mưa lớn vào duyên hải miền Trung, có năm kèm bão và áp thấp nhiệt đới. Mặt nhà quay ra biển, thường là Đông hoặc Đông Bắc, cần mái hiên đủ sâu, cửa kín nước, ngưỡng cửa cao hơn sàn hiên. Như vậy ở Bắc Trung Bộ, ngôi nhà phải chống hai thứ ở hai phía khác nhau trong hai mùa khác nhau.
Nam Bộ: gió tây nam mùa mưa và gió chướng mùa khô
Nam Bộ không có mùa đông lạnh, nhưng có hai mùa gió khá rõ. Trong mùa mưa, khoảng từ tháng 5 đến tháng 10 hoặc 11, gió tây nam mang hơi ẩm và mưa rào, thường là mưa chiều kèm gió giật. Mặt nhà hướng Tây Nam vì vậy hứng mưa hắt nhiều nhất, tường dễ thấm, khung cửa gỗ dễ mục, sơn ngoài dễ bong.
Mùa khô, gió thổi chủ yếu từ phía đông và đông nam, ở đồng bằng sông Cửu Long dân gian gọi là gió chướng. Gió này khá đều, khô, giúp nhà mát nếu có cửa đón. Vì vậy ở Nam Bộ, mặt nhà mở về đông nam có lợi cả về gió mùa khô lẫn tránh nắng chiều.
Một đặc điểm của Nam Bộ là nóng quanh năm, nên thông gió tự nhiên có giá trị cả mười hai tháng. Những ngôi nhà truyền thống miền Tây với hàng hiên rộng, cửa nhiều cánh, mái cao, vách thưa phản ánh đúng nhu cầu này. Nhà phố hiện đại kín bốn mặt, chỉ dựa vào điều hoà, đánh mất lợi thế ấy; giếng trời, cửa sổ mặt sau và ô thoáng phía trên cửa giúp lấy lại một phần.
Đón gió không cần quay đúng hướng gió
Gió cần cả lối vào lẫn lối ra. Một căn phòng chỉ có một cửa sổ đón gió sẽ thông gió kém dù quay đúng hướng gió. Gió chỉ đi xuyên khi có lối thoát ở phía đối diện hoặc phía trên. Vì vậy cửa sau, cửa sổ mặt sau, giếng trời quan trọng ngang với cửa đón gió.
Gió xiên vẫn thông gió tốt. Nhiều tài liệu về thông gió tự nhiên cho thấy gió đến xiên một góc vừa phải so với mặt nhà vẫn thông gió tốt, có khi phân bố trong phòng đều hơn gió thổi thẳng. Không cần xoay nhà để mặt tiền vuông góc với hướng gió.
Hiệu ứng ống khói giúp khi lặng gió. Khí nóng nhẹ hơn bốc lên cao. Giếng trời, cầu thang thông tầng có cửa thoát ở trên mái sẽ hút khí nóng ra và kéo khí mát vào từ cửa dưới, kể cả khi ngoài trời lặng gió. Đây là cách thông gió quan trọng với nhà ống sâu.
Nhà xung quanh thay đổi gió. Ở đô thị, gió thực tế quanh nhà bị toà nhà cao, ngõ hẹp, đường lớn làm đổi hướng và tốc độ. Hướng gió chung của vùng chỉ là điểm khởi đầu; quan sát rèm, lá cây quanh nhà vào vài buổi chiều mùa hè cho bạn biết gió thật thổi từ đâu.
Áp hướng gió vào nhà phố và căn hộ
Với nhà phố và căn hộ, bạn hiếm khi chọn được hướng, nhưng vẫn bố trí được cửa và các khoảng thông để tận dụng gió. Một trình tự gợi ý:
- Xác định hướng gió mát chủ đạo của vùng trong mùa nóng và hướng gió khó chịu, theo bảng ở trên và quan sát thực tế.
- Xem mặt nào của nhà gần với hướng gió mát nhất: mặt tiền, mặt sau hay giếng trời. Mặt đó nên có cửa lớn mở được.
- Đặt lối gió ra ở phía đối diện hoặc ở trên cao: cửa sổ mặt sau, ô thoáng trên giếng trời, cửa mái cầu thang.
- Giữ đường gió thông suốt bên trong: tránh vách kín chắn ngang giữa nhà, dùng vách lửng, cửa có ô thoáng phía trên.
- Với căn hộ một mặt thoáng, mở cửa ban công và cửa ra hành lang có ô thoáng nếu được phép, hoặc dùng quạt hút để tạo dòng khí.
- Mặt quay về gió khó chịu: giảm cửa mở cố định, ưu tiên cửa kín khít, thêm lớp đệm như lô gia, rèm dày, cây.
Một ngôi nhà bố trí theo trình tự này thường mát hơn rõ rệt dù mặt tiền không quay về hướng lý tưởng, vì thứ quyết định thông gió là đường đi của gió trong nhà chứ không chỉ là hướng cửa chính.
Chắn gió lạnh, gió nóng mà không bít nhà
Khi mặt nhà buộc phải quay về phía gió khó chịu, có nhiều cách chắn mà vẫn giữ ánh sáng và lối đi:
- Sảnh đệm hoặc hai lớp cửa ở lối vào phía gió lạnh, để gió không lùa thẳng vào phòng khách mỗi lần mở cửa.
- Hàng cây có tán dày hoặc hàng rào cây ở phía gió bấc, gió Lào; cây vừa chắn gió vừa giảm bụi và nắng.
- Tường hoặc vách lệch đặt trước cửa, tạo lối đi gấp khúc mà gió phải đổi hướng.
- Cửa kính kín khít với gioăng tốt ở mặt phía bắc, đông bắc cho nhà miền Bắc; cửa chớp và lam ở mặt tây cho nhà miền Trung.
- Ô thoáng có thể đóng mở thay vì để hở cố định, nhất là ở nhà miền Bắc, để mùa đông đóng lại được.
- Ở vùng ven biển, mái và cửa cần neo chắc, cửa kính đủ dày; đây là chuyện an toàn trước bão chứ không chỉ là tiện nghi.
Trong quan niệm phong thủy, "tàng phong" tức giữ cho gió không lùa thốc là một nguyên lý gốc. Các cách chắn trên đây chính là phiên bản kiến trúc của nguyên lý đó, và kiểm chứng được bằng cảm nhận hằng ngày. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần chắn gió thì có lợi rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Gió nồm và trời nồm có phải là một không?
Không hoàn toàn. Gió nồm là gió đông nam mùa hè ở Bắc Bộ, thường mát. Trời nồm là hiện tượng ẩm đọng nước trên tường, sàn cuối đông, đầu xuân, xảy ra khi khí ấm ẩm gặp bề mặt còn lạnh. Hai thứ liên quan vì đều do không khí từ biển, nhưng khác nhau về mùa và cảm giác.
Nhà hướng Bắc ở Hà Nội có bị gió lạnh nhiều không?
Mặt hướng Bắc và Đông Bắc hứng gió mùa đông bắc nhiều hơn các mặt khác. Nếu cửa kín khít, có sảnh đệm hoặc rèm dày, phần lớn gió lạnh được chặn. Mùa hè, mặt này lại khá mát vì ít nắng.
Có nên mở cửa những ngày gió Lào không?
Thường không nên mở cửa phía tây và tây nam vào giữa ngày khi gió Lào thổi mạnh, vì gió mang khí nóng và bụi. Nên đóng cửa, che nắng, và thông gió vào sáng sớm hoặc tối muộn khi gió dịu và nhiệt độ giảm.
Nhà ống không có cửa sau thì đón gió thế nào?
Có thể dùng giếng trời hoặc ô thoáng trên mái làm lối thoát cho khí nóng, tạo hiệu ứng ống khói kéo gió vào từ cửa trước. Cầu thang thông tầng có cửa sổ trên cùng cũng giúp. Nếu được, mở thêm cửa sổ nhỏ ở tường sau cũng cải thiện đáng kể.
Làm sao biết gió thật quanh nhà thổi từ đâu?
Quan sát rèm cửa, lá cây, khói bếp vào vài buổi chiều và tối trong mỗi mùa. Có thể buộc một dải ruy băng nhẹ ở ban công và ghi lại hướng bay. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy hướng gió chủ đạo thực tế, thường khác với hướng chung của vùng.
Gió có liên quan gì đến hướng nhà trong phong thủy?
Trong quan niệm phong thủy, khí được ví như gió, gặp nước thì dừng, nên nhà tốt là nhà kín gió lùa nhưng vẫn thông thoáng. Lời khuyên này trùng khá nhiều với thông gió tự nhiên. Phần quy ước hướng tốt xấu theo từng trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.