Người ta tin phong thủy tài lộc không phải vì cả tin, mà vì tiền bạc là lĩnh vực đầy bất định, và phong thủy cho cảm giác có thể làm một điều gì đó với sự bất định ấy. Tâm lý học đã mô tả khá kỹ những cơ chế đứng sau cảm giác này: ảo giác kiểm soát, thiên kiến xác nhận, hiệu ứng Barnum, chi phí chìm. Chúng có ở mọi người, kể cả người tự nhận là duy lý.
Hiểu các cơ chế này không nhằm chế giễu niềm tin. Nó giúp bạn nhận ra lúc nào một lời khuyên phong thủy đang giúp bạn bình tĩnh và chăm chút nhà cửa, và lúc nào nó đang dẫn bạn tới những quyết định tiền bạc tệ hơn. Ranh giới giữa hai trạng thái đó thường mỏng hơn người ta nghĩ.
Tiền bạc là vùng bất định, và con người không chịu được bất định
Thu nhập của một người bán hàng, một nhân viên kinh doanh hay một chủ quán phụ thuộc vào rất nhiều thứ ngoài tầm tay: thời tiết, giá nguyên liệu, đối thủ mới mở bên cạnh, một chính sách thay đổi. Ngay cả người làm công ăn lương cũng có thể mất việc vì công ty tái cơ cấu. Càng nhiều yếu tố không kiểm soát được, nhu cầu tìm một thứ gì đó để bám vào càng lớn.
Phong thủy đáp đúng nhu cầu đó. Nó đưa ra những việc cụ thể, làm được ngay: dời bàn, đổi hướng cửa, dọn góc nhà, đặt chậu cây. Làm xong, người ta có cảm giác đã hành động. Cảm giác này có thật và có giá trị: nó làm giảm lo âu, giúp người ta ngủ ngon hơn, quay lại công việc với tâm thế tốt hơn.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi cảm giác đã hành động thay thế cho hành động thật. Một chủ quán dồn sức đổi bố cục theo lời thầy mà không xem lại giá bán và chất lượng món, là đang dùng phong thủy để né một việc khó hơn. Nhận ra ranh giới này là bước đầu tiên để tin một cách có chừng mực.
Năm cơ chế tâm lý đứng sau niềm tin tài lộc
Ảo giác kiểm soát. Năm 1975, nhà tâm lý học Ellen Langer công bố một loạt thí nghiệm cho thấy người ta đánh giá cơ hội của mình cao hơn khi được tự tay chọn, dù kết quả hoàn toàn ngẫu nhiên. Trong một thí nghiệm nổi tiếng, người tự chọn vé rút thăm đòi giá bán lại cao hơn hẳn người được phát vé. Đặt bàn theo hướng "hợp tuổi" tạo đúng cảm giác tự chọn đó.
Thiên kiến xác nhận. Người ta có xu hướng chú ý và nhớ những bằng chứng ủng hộ điều mình đã tin. Sau khi đổi hướng cửa, một tháng doanh thu tăng sẽ được nhớ rất rõ, ba tháng doanh thu đứng yên thì bị quên đi hoặc được giải thích bằng lý do khác. Những thí nghiệm của Peter Wason từ năm 1960 là một trong các nghiên cứu sớm về xu hướng tìm bằng chứng xác nhận.
Hiệu ứng Barnum. Năm 1949, Bertram Forer cho sinh viên đọc một bản "phân tích tính cách" mà thực ra ai cũng nhận bản giống nhau, và phần lớn thấy nó đúng với mình. Những lời xem phong thủy kiểu "nhà anh chị có lúc thuận lúc nghịch, tiền vào rồi lại ra" có cấu trúc tương tự: đúng với gần như mọi gia đình.
Lời tiên tri tự hoàn thành. Nhà xã hội học Robert K. Merton dùng khái niệm này năm 1948: một niềm tin, dù ban đầu sai, có thể khiến người ta hành động theo cách làm nó trở thành đúng. Chủ cửa hàng tin rằng mặt bằng mới "hợp", nên mở cửa sớm hơn, chăm khách hơn, và doanh thu tăng thật. Nguyên nhân là sự chăm chỉ, nhưng công lao được quy cho mặt bằng.
Chi phí chìm. Khi đã bỏ nhiều tiền cho một vật phẩm hoặc một lần sửa nhà theo phong thủy, người ta khó thừa nhận nó không có tác dụng, nên tiếp tục chi thêm để "kích" cho đủ. Hal Arkes và Catherine Blumer mô tả hiện tượng tiếp tục đầu tư vì đã lỡ đầu tư trong một nghiên cứu năm 1985.
Sức thuyết phục của ẩn dụ: tiền như nước, nhà như cơ thể
Một lý do khác khiến lời khuyên tài lộc dễ đi vào lòng người là chúng được nói bằng ẩn dụ quen thuộc. Tiền là nước nên phải có chỗ chứa, không được rỉ; cửa là miệng nên phải sạch và thông; góc tối là chỗ khí đọng như máu ứ. Những hình ảnh này không cần giải thích, ai nghe cũng hiểu ngay và thấy hợp lý.
Các nhà ngôn ngữ học nhận thức từ lâu đã chỉ ra rằng con người hiểu những điều trừu tượng thông qua những điều cụ thể của thân thể và môi trường. Tiền bạc là khái niệm trừu tượng, nên được gắn với dòng nước, cái kho, cái túi. Khi phong thủy nói "nước chảy tuột thì của không giữ", nó dùng đúng cơ chế đó, và vì vậy nghe rất "đúng".
Ẩn dụ có ích khi nó dẫn tới hành động hợp lý, như sửa vòi nước rỉ hay dọn lối vào. Nó dễ dẫn sai khi bị đẩy quá xa, ví dụ tin rằng thoát nước bồn rửa ra phía trước nhà là "đổ tiền ra đường" rồi đục lại cả hệ thống ống. Khi gặp một lời khuyên, bạn có thể tự hỏi: bỏ ẩn dụ đi thì lời khuyên này còn lý do gì không.
Bồ câu của Skinner và những nghi thức nhỏ trong nhà
Năm 1948, nhà tâm lý học hành vi B. F. Skinner cho thức ăn rơi vào lồng bồ câu theo những khoảng thời gian cố định, bất kể chim làm gì. Một thời gian sau, nhiều con hình thành những động tác lặp lại như xoay vòng hay gật đầu, như thể chính động tác đó gọi thức ăn ra. Skinner gọi đó là hành vi "mê tín" của bồ câu. Cách diễn giải thí nghiệm này về sau còn được bàn thêm, nhưng nó minh hoạ rõ việc sinh vật dễ gắn kết quả ngẫu nhiên với hành động trùng thời điểm.
Nhiều nghi thức tài lộc trong nhà có cơ chế giống vậy: một lần đặt chậu cây ở góc chéo cửa rồi trúng một hợp đồng lớn, từ đó chậu cây trở thành "cây lộc". Không có gì sai khi giữ chậu cây ấy, nó vẫn đẹp và vẫn làm góc phòng dễ chịu. Chỉ cần nhớ rằng mối liên hệ ấy được tạo ra bởi trí nhớ của chính mình.
Một số nghiên cứu tâm lý gần đây cũng gợi ý rằng thực hiện một nghi thức nhỏ trước việc quan trọng có thể giúp giảm căng thẳng, dù người làm biết nghi thức ấy không có tác dụng trực tiếp. Điều này giải thích vì sao thắp nén hương, lau bàn thờ, mở cửa đón sáng mỗi sớm lại giúp nhiều chủ cửa hàng bắt đầu ngày làm việc với tâm thế vững vàng hơn. Giá trị nằm ở sự bình tâm, không nằm ở việc nghi thức tác động lên dòng tiền.
Khi niềm tin giúp ích và khi nó bắt đầu gây hại
Bảng dưới không chia "tin" và "không tin", mà chia theo hệ quả của niềm tin lên quyết định và túi tiền của bạn.
| Biểu hiện | Đang giúp ích | Đang gây hại |
|---|---|---|
| Chi tiêu | Chi nhỏ, trong khả năng, cho việc vốn cũng cần làm | Vay mượn, cắt khoản thiết yếu để mua vật phẩm hoặc sửa nhà |
| Quyết định làm ăn | Dùng phong thủy để chọn giữa hai phương án đã đủ tốt | Bỏ qua số liệu, hợp đồng, ý kiến chuyên môn vì "thầy bảo" |
| Cảm xúc | Thấy bình tâm hơn, chủ động hơn | Lo sợ, ám ảnh hướng xấu, mất ngủ vì "phạm" |
| Quan hệ gia đình | Cả nhà cùng dọn dẹp, sắp xếp | Cãi vã, đổ lỗi cho tuổi của một thành viên |
| Khi kết quả không như mong | Xem lại cách làm ăn, coi phong thủy là phụ | Tìm thầy khác, mua thêm đồ để "hoá giải" |
Nếu thấy mình hoặc người thân có nhiều biểu hiện ở cột thứ ba, có lẽ đã tới lúc tạm dừng mọi khoản chi cho phong thủy và nói chuyện thẳng với gia đình. Trường hợp lo âu kéo dài ảnh hưởng giấc ngủ và công việc, nên tìm tới chuyên gia tâm lý.
Cách giữ phần có ích của phong thủy tài lộc
Không cần chọn giữa tin tuyệt đối và bác bỏ hoàn toàn. Có một số cách dùng giúp bạn giữ được lợi ích tâm lý mà không trả giá quá đắt:
- Đặt ngân sách cố định cho mọi thứ liên quan tới phong thủy trong năm, như cách bạn đặt ngân sách cho du lịch hay quà Tết, và không vượt.
- Ưu tiên lời khuyên có lợi ích độc lập: làm sáng, làm sạch, sửa hỏng, sắp xếp. Những việc đó có ích dù quan niệm đúng hay sai.
- Khi đổi bố trí, ghi lại ngày đổi và các con số kinh doanh trước sau trong vài tháng, nhìn cả tháng tốt lẫn tháng xấu.
- Cảnh giác với mọi lời xem gắn liền với một sản phẩm hoặc dịch vụ trả tiền ngay trong buổi xem.
- Không để phong thủy là lý do duy nhất cho quyết định lớn như vay tiền, mua nhà, bỏ việc. Dùng nó như một yếu tố phụ, sau khi đã tính toán.
Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng ở Thành phố Hồ Chí Minh đặt ngân sách phong thủy mỗi năm bằng tiền một bữa ăn gia đình. Họ dùng khoản đó cho hoa tươi ngày rằm và một lần dọn nhà cuối năm. Niềm tin của họ không mất đi, chỉ không còn đe doạ túi tiền.
Tôn trọng niềm tin của người khác mà vẫn nói thật
Trong gia đình Việt, chuyện phong thủy thường do người lớn tuổi quyết. Khi bố mẹ muốn mời thầy xem lại cửa hàng của con, phản ứng gay gắt thường làm câu chuyện căng hơn. Cách mềm hơn là hỏi: thầy sẽ xem những gì, thầy dựa vào phái nào, và tổng chi phí là bao nhiêu, rồi cùng thống nhất một mức chi.
Ngược lại, nếu bạn là người tin, cũng nên hiểu rằng người thân hoài nghi không phải đang coi thường mình. Họ thường lo cho túi tiền chung. Đặt niềm tin vào một khuôn khổ có ngân sách, có ghi chép, có giới hạn là cách để hai bên cùng yên tâm.
Phong thủy, nhìn dưới góc tâm lý học, là một ngôn ngữ để người ta nói về hy vọng và lo âu liên quan đến tiền bạc. Khi được dùng như ngôn ngữ ấy, nó giúp con người gần nhau hơn. Khi bị dùng như một lời hứa, nó thường kết thúc bằng thất vọng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Câu hỏi thường gặp
Người có học vấn cao có ít tin phong thủy hơn không?
Không hẳn. Các cơ chế như ảo giác kiểm soát hay thiên kiến xác nhận có ở mọi người, bất kể trình độ. Người có học vấn có thể tin theo cách khác, ví dụ tìm lời giải thích khoa học cho phong thủy, nhưng nhu cầu kiểm soát sự bất định là chung.
Tin phong thủy có làm việc kinh doanh tốt hơn không?
Có thể gián tiếp, qua tâm thế. Người tin rằng mặt bằng hợp với mình thường làm việc chăm chỉ và lạc quan hơn, điều đó ảnh hưởng tới khách. Nhưng đó là tác động của thái độ, không phải của hướng cửa, và nó không bù được cho một mô hình kinh doanh yếu.
Làm sao biết một lần sửa nhà theo phong thủy có hiệu quả?
Rất khó tách riêng, vì cùng lúc có nhiều yếu tố thay đổi như mùa, thị trường, sức khoẻ của bạn. Cách gần đúng là ghi số liệu trước và sau ít nhất vài tháng, so với cùng kỳ năm trước, và thành thật với cả những tháng không tốt.
Hiệu ứng Barnum thể hiện thế nào trong buổi xem phong thủy?
Đó là những nhận xét chung chung mà gia đình nào cũng thấy đúng, như nhà có lúc hục hặc, tiền làm ra không giữ được lâu, có người hay đau vặt. Khi nghe những câu như vậy, bạn nên hỏi tiếp người xem dựa vào đâu trong ngôi nhà để nói thế.
Đã chi nhiều tiền cho vật phẩm rồi thì nên làm gì?
Chấp nhận khoản đó đã chi và dừng chi thêm để bù. Vật phẩm đẹp thì cứ giữ làm đồ trang trí. Quyết định tiếp theo nên dựa trên việc nó có giúp ích từ giờ trở đi hay không, chứ không dựa trên số tiền đã bỏ ra trước đó.
Có nên khuyên người thân bỏ hẳn phong thủy không?
Thường không cần và không hiệu quả. Niềm tin gắn với văn hoá và cảm xúc, khó bỏ bằng lý lẽ. Cách tốt hơn là cùng người thân đặt giới hạn chi tiêu, ưu tiên việc có lợi thật, và luôn bàn bạc trước khi làm việc lớn.