Phong thủy coi góc nhọn chĩa vào chỗ ngồi, xà ngang chạy ngang trên giường, khe hẹp giữa hai toà nhà là những dạng "sát khí"; tâm lý học thị giác cho thấy con người nhìn chung ưa đường cong hơn góc nhọn, và nhiều phản ứng khó chịu với hình nhọn, trần đè có thể đo được. Ngoài cảm giác, góc cạnh sắc còn là nguy cơ va đập thật, nhất là với trẻ nhỏ và người già.
Bài này gom những thí nghiệm đáng tin về sở thích đường cong, giải thích cảm giác bị đè dưới xà ngang và trần thấp, và nhìn hiện tượng "thiên trảm" giữa hai toà nhà dưới góc khí động học. Cuối bài là bảng các tình huống hay gặp kèm cách xử lý bằng thiết kế.
Các dạng "sát hình dạng" phong thủy hay nhắc
Các sách phong thủy và thầy phong thủy dùng nhiều tên gọi, có khi khác nhau giữa vùng. Những dạng phổ biến nhất liên quan đến hình khối gồm:
- Góc nhọn (tiêm giác sát): góc tường, góc tủ, cạnh bàn, góc mái nhà đối diện chĩa thẳng vào cửa, giường, chỗ ngồi.
- Xà ngang áp đỉnh: dầm bê tông hoặc xà gỗ lộ ra dưới trần, chạy ngang ngay trên giường, bàn làm việc, bàn ăn.
- Thiên trảm: khe hẹp, thẳng giữa hai toà nhà cao, nhìn từ nhà mình như một vết chém dọc trời.
- Cột, cây đâm cửa: cột điện, thân cây lớn mọc ngay trước cửa chính.
- Mái nhọn, đầu hồi chĩa vào: mái nhà bên cạnh, mái đình, tháp nhọn hướng thẳng về phía nhà.
Lý giải truyền thống là những hình dạng ấy phát ra một luồng khí sắc, đâm vào người hay nhà. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Khi đặt câu hỏi "có gì đo được ở đây không", ta có ba hướng để xem: phản ứng tâm lý với hình dạng, nguy cơ an toàn, và tác động của hình khối lên dòng gió.
Con người ưa đường cong hơn góc nhọn: các thí nghiệm
Năm 2006, hai nhà khoa học thần kinh Moshe Bar và Maital Neta công bố trên tạp chí Psychological Science một thí nghiệm đơn giản: cho người tham gia xem từng cặp hình ảnh đồ vật giống nhau về nội dung, chỉ khác ở chỗ một bản có đường viền cong mềm, một bản có góc cạnh sắc. Kết quả là người tham gia thích bản đường cong nhiều hơn. Năm sau, cùng nhóm báo cáo rằng hạch hạnh nhân, vùng não liên quan đến cảnh giác và cảm xúc, hoạt động mạnh hơn khi người xem nhìn đồ vật góc nhọn.
Giả thuyết các tác giả đưa ra là: góc nhọn gợi đến những thứ có thể gây đau, như gai, mũi dao, đá sắc, nên não bật một tín hiệu cảnh giác nhẹ, dù người xem không ý thức được. Đường cong không mang tín hiệu ấy.
Năm 2013, một nhóm do Oshin Vartanian dẫn đầu công bố trên tạp chí PNAS nghiên cứu về không gian kiến trúc: người tham gia xem ảnh nhiều căn phòng và đánh giá căn có đường nét cong là đẹp hơn căn toàn góc vuông. Thú vị là sở thích này không làm họ muốn rời khỏi căn phòng góc vuông nhiều hơn; nghĩa là ảnh hưởng nằm ở cảm nhận thẩm mỹ hơn là ở quyết định né tránh.
Cần đọc các kết quả này đúng mức: đây là đánh giá cảm nhận trong phòng thí nghiệm, qua hình ảnh trên màn hình, trong thời gian ngắn. Chúng cho biết xu hướng chung khi so hai lựa chọn, không cho biết sống lâu năm cạnh một góc tủ sẽ ảnh hưởng thế nào.
Những kết quả này gợi ra một cầu nối với lời kiêng góc nhọn của phong thủy: cái mà người xưa gọi là sát có thể bao gồm phản ứng cảnh giác rất nhỏ nhưng lặp đi lặp lại khi ta sống cạnh nhiều hình nhọn hướng về mình.
Bằng chứng mạnh đến đâu
Khá nhất quán. Sở thích chung với đường cong đã được nhiều nhóm nghiên cứu ghi nhận lại, với nhiều loại hình ảnh, từ đồ vật đến kiến trúc. Đây là một trong những phát hiện tương đối vững của mỹ học thực nghiệm.
Không tuyệt đối. Mức độ ưa thích thay đổi theo văn hoá, chuyên môn và bối cảnh. Một số nghiên cứu thấy người học thiết kế đánh giá khác người thường; đồ vật góc cạnh vẫn được ưa trong những bối cảnh cần cảm giác mạnh mẽ, chính xác.
Chưa có nghiên cứu nối thẳng đến hệ quả lớn. Chưa có nghiên cứu nào cho thấy sống trong nhà nhiều góc nhọn làm giảm sức khoẻ hay vận may. Những gì có cơ sở là cảm nhận dễ chịu hơn, và nguy cơ va đập thấp hơn khi góc được bo tròn.
Cách đọc lời khuyên phong thủy. Phần "tránh góc nhọn hướng vào chỗ ngồi, chỗ nằm" thuộc mức có cơ sở gián tiếp. Phần "góc nhọn gây tai hoạ cho gia chủ" thuộc mức chưa kiểm chứng và không nên dùng để doạ người khác.
Phần an toàn: góc cạnh và người trong nhà
Có một lý do rất thực tế để bo tròn góc cạnh mà không cần đến tâm lý học: góc bàn kính, cạnh kệ, góc tủ đầu giường ngang tầm đầu trẻ nhỏ là nguyên nhân quen thuộc của những vết bầm, vết rách trên trán. Người già đi lại ban đêm, mắt kém, cũng hay va vào góc giường, cạnh bàn.
Những quy tắc đơn giản trong thiết kế nội thất an toàn gồm: chọn bàn có góc bo, đặc biệt bàn thấp ở phòng khách; dán miếng bọc góc ở nhà có trẻ đang tập đi; tránh đặt kệ có góc nhọn ở lối đi hẹp, đầu cầu thang; không để góc tủ chĩa vào chỗ người hay đứng dậy từ giường. Những việc này trùng gần như hoàn toàn với lời khuyên phong thủy về góc nhọn trong nhà.
Ở ngoài nhà, cột điện, cây lớn, góc tường rào sắc ngay trước cửa cũng là chướng ngại cho xe ra vào, đặc biệt ban đêm. Khi phong thủy khuyên dời cửa, trồng bụi cây mềm che góc nhọn, phần lợi về an toàn và tầm nhìn là thật, bất kể mức tin vào phần khí.
Xà ngang và trần thấp: cảm giác bị đè
Phong thủy kiêng xà ngang chạy trên giường, bàn làm việc, bàn ăn vì cho rằng nó "đè" lên người phía dưới. Về cảm nhận, đây là một trong những lời khuyên dễ đồng cảm nhất: nằm nhìn lên một khối dầm to ngay trên mặt nhiều người thấy nặng nề, nhất là khi trần thấp.
Một số nghiên cứu tâm lý về chiều cao trần, như nghiên cứu năm 2007 của Joan Meyers-Levy và Rui Zhu, gợi ý rằng trần cao gợi cảm giác tự do, cởi mở, còn trần thấp gợi cảm giác gò bó, và điều đó có thể ảnh hưởng cách con người xử lý thông tin. Kết quả này được bàn nhiều trong thiết kế, dù không phải nghiên cứu nào cũng lặp lại được ở mức như nhau. Xà ngang lộ ra cục bộ hạ thấp trần ở đúng chỗ đó, và mắt nhận ra ngay.
Giải pháp kiến trúc thường gặp là làm trần thạch cao phẳng che dầm, hoặc dời giường, bàn sang vị trí không nằm dưới dầm. Với nhà gỗ truyền thống có xà đẹp, nhiều người chọn để lộ xà như điểm nhấn và chỉ tránh đặt giường ngay dưới. Lưu ý không đục, khoan, cắt dầm để "xử lý xà", vì dầm là bộ phận chịu lực.
Khe hẹp giữa hai toà nhà: "thiên trảm" nhìn từ khí động học
Khi gió thổi tới một cụm nhà cao, dòng không khí bị ép đi qua những khe hẹp giữa các khối nhà và có thể tăng tốc ở đó, giống như nước chảy nhanh hơn khi lòng sông thu hẹp. Ở chân các toà nhà cao, gió còn bị đẩy xuống và xoáy lại. Người đi bộ ở đô thị nhiều nhà cao tầng hay gặp những góc phố gió giật mạnh bất thường; các dự án lớn ở nhiều nước được yêu cầu đánh giá gió ở mặt đất trong quá trình thiết kế.
Nhà nằm thẳng trước một khe hẹp như vậy có thể nhận luồng gió mạnh, mang bụi, mưa tạt, có khi làm bật cửa sổ trong ngày giông. Phong thủy gọi khe đó là thiên trảm và khuyên tránh đặt cửa chính thẳng khe; xét về khí động học, lời khuyên này có cơ sở ở những vị trí gió thực sự mạnh.
Cách kiểm đơn giản là quan sát trong mùa gió: cây trước nhà có bị gió quật một chiều không, cửa có hay bị gió đập không, rác lá có dồn về một phía không. Nếu có, vách chắn, cây bụi dày, cửa có khoá giữ, kính cường lực là những giải pháp thực tế. Nếu không, khe giữa hai toà nhà chủ yếu là vấn đề thẩm mỹ và cảm giác.
Tình huống hay gặp và cách xử lý bằng thiết kế
Bảng dưới đây gợi ý các cách xử lý ưu tiên an toàn và cảm giác dễ chịu. Mục cuối là chỗ cần cẩn trọng nhất, vì đụng đến kết cấu.
| Tình huống | Phong thủy gọi là | Xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Góc tủ, góc tường chĩa vào giường | Góc nhọn, tiêm giác | Xoay giường, đặt cây hoặc rèm che góc, bo góc tủ |
| Bàn kính góc vuông ở phòng khách | Góc nhọn trong nhà | Đổi bàn bo góc hoặc bàn tròn, bọc góc khi có trẻ |
| Góc mái nhà đối diện chĩa vào cửa | Góc nhọn ngoài nhà | Cây bụi, giàn leo, rèm, đổi hướng nhìn cửa sổ |
| Dầm bê tông chạy trên giường | Xà ngang áp đỉnh | Trần thạch cao che dầm hoặc dời giường |
| Khe hẹp giữa hai toà nhà trước cửa | Thiên trảm | Quan sát gió, làm vách chắn, cây bụi dày nếu gió mạnh |
| Cột điện ngay trước cửa | Cột đâm cửa | Đề nghị đơn vị quản lý xem xét, chừa lối xe, tăng chiếu sáng |
Mọi thay đổi đụng đến dầm, cột, tường chịu lực đều cần kỹ sư kết cấu và tuân thủ quy định sửa chữa nhà ở. Phong thủy không phải lý do để cắt dầm hay đục cột.
Câu hỏi thường gặp
Bàn tròn có thật sự tốt hơn bàn vuông không?
Bàn tròn không có góc nhọn nên an toàn hơn ở nhà có trẻ nhỏ, và theo các thí nghiệm, nhiều người thấy đường cong dễ chịu hơn. Bàn vuông, chữ nhật lại tận dụng diện tích tốt hơn, dễ kê sát tường. Chọn theo không gian và người dùng; bo góc là một giải pháp lưng chừng tốt.
Nhà nhiều góc vuông, kiến trúc tối giản có xấu theo phong thủy không?
Góc vuông của tường, phòng không bị coi là sát nếu không chĩa thẳng vào chỗ ngồi, chỗ nằm. Kiến trúc tối giản có thể làm mềm bằng rèm, thảm, cây, đồ nội thất bo tròn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Xà ngang trên bàn thờ có cần xử lý không?
Nhiều gia đình kiêng đặt bàn thờ dưới xà ngang vì quan niệm tôn kính. Về thực tế, khoảng trống phía trên bàn thờ thoáng giúp khói hương thoát tốt và dễ vệ sinh. Nếu không dời được, làm trần che dầm là cách phổ biến.
Có nên treo vật phẩm để hoá giải góc nhọn không?
Một số người treo vật phẩm theo quan niệm hoá giải; nếu bạn thích ý nghĩa biểu tượng thì không sao, nhưng nó không thay được việc che góc, bo góc, kê lại đồ. Nên ưu tiên giải pháp làm giảm cả nguy cơ va đập lẫn cảm giác khó chịu.
Thí nghiệm về đường cong có áp dụng cho người Việt không?
Các nghiên cứu được làm chủ yếu ở phương Tây, nhưng kết quả khá giống nhau ở nhiều nhóm người tham gia. Sở thích vẫn chịu ảnh hưởng văn hoá, nên cách tốt nhất là tự cảm nhận: ngồi thử ở hai chỗ, so xem chỗ nào thoải mái hơn.
Nhà ở cạnh toà nhà cao có lo gió mạnh không?
Tuỳ hướng gió, khoảng cách và hình khối toà nhà. Nhiều nhà cạnh toà cao không gặp vấn đề gì, một số vị trí lại gặp gió giật. Quan sát qua một mùa gió là cách đánh giá đơn giản nhất trước khi đầu tư che chắn.