Phong thủy vừa khen nhà thoáng vừa chê gió lùa thẳng, và vật lý cho thấy hai lời này không mâu thuẫn: nhà cần không khí lưu thông đều để thải nhiệt, ẩm, khí bẩn, nhưng một luồng gió mạnh chạy thẳng từ cửa trước ra cửa sau lại gây lạnh, bụi và khó chịu. Cái ông cha ta gọi là "khí tụ" gần với trạng thái gió đi chậm, len khắp các phòng; "khí tán" gần với gió lùa xuyên một mạch.
Bài này đi qua những gì vật lý không khí và kiến trúc nhiệt đới biết về thông gió tự nhiên: gió làm mát cơ thể ra sao, thông gió xuyên phòng khác gió lùa ở đâu, vì sao giếng trời làm nhà mát nhờ hiệu ứng ống khói, gió mùa từng miền ảnh hưởng thế nào, và cách chỉnh luồng gió trong nhà bằng những thay đổi nhỏ.
Phong thủy nói gì về gió
Câu gốc thường được dẫn là "khí cưỡi gió thì tán, gặp nước thì dừng", từ đó có nguyên lý tàng phong tụ thủy: chọn chỗ che được gió. Với khu đất, điều đó nghĩa là có núi đồi, cây cối chắn gió lạnh phía sau. Với ngôi nhà, nó được hiểu thành nhiều quy tắc cụ thể: cửa chính không nên thẳng hàng với cửa sau, cửa sổ lớn không nên đối thẳng cửa chính, hành lang dài thẳng tắp cần có chỗ ngắt.
Nhưng phong thủy cũng không khen nhà kín bưng. Nhà không có cửa sổ, phòng bí, mùi ẩm lâu không tan đều bị coi là khí tù đọng. Lý tưởng được mô tả là khí "uốn lượn", vào nhà rồi chậm lại, đi qua các không gian trước khi ra. Hình ảnh này đúng với một trạng thái mà kỹ sư thông gió mong muốn: lưu lượng đủ để trao đổi không khí, vận tốc vừa phải ở vùng có người.
Đây là quan niệm truyền thống, mỗi trường phái diễn đạt hơi khác. Phần dưới đối chiếu nó với những gì có thể đo bằng phong tốc kế, nhiệt ẩm kế và máy đo CO2.
Ba việc mà dòng gió làm trong nhà
Thải nhiệt và làm mát cơ thể. Không khí chuyển động lấy nhiệt khỏi da và giúp mồ hôi bay hơi nhanh hơn. Vì thế cùng một nhiệt độ, ngồi chỗ có gió nhẹ thấy mát hơn chỗ không khí đứng yên vài độ. Ở khí hậu nóng ẩm như phần lớn nước ta, đây là cách làm mát rẻ nhất.
Thải hơi ẩm. Nấu ăn, tắm giặt, phơi đồ, thở đều tạo hơi nước. Nếu không khí không được thay, độ ẩm trong nhà tăng dần, bề mặt lạnh dễ đọng nước, góc khuất dễ mốc.
Thải khí bẩn và cấp khí sạch. Con người thở ra CO2; bếp gas sinh ra khí đốt cháy; sơn, keo, đồ gỗ công nghiệp mới có thể bay hơi hợp chất hữu cơ. Thông gió pha loãng những thứ này. Trong một căn nhà kín, nồng độ của chúng tăng lên theo thời gian ở.
Khi gió trở thành vấn đề. Gió quá mạnh làm bay giấy tờ, cuốn bụi, làm lạnh người khi ngủ, nhất là gió mùa đông bắc ở miền Bắc. Gió nóng khô buổi trưa hè ở một số vùng miền Trung lại mang nhiệt vào nhà. Vì vậy câu hỏi không phải "có gió hay không" mà là "gió nào, lúc nào, mạnh bao nhiêu, đi qua đâu".
Gió lùa thẳng và thông gió xuyên phòng khác nhau ở đâu
Hai khái niệm hay bị lẫn. Bảng dưới đây so sánh theo những tiêu chí có thể quan sát.
| Tiêu chí | Gió lùa thẳng ("khí tán") | Thông gió xuyên phòng ("khí tụ") |
|---|---|---|
| Bố trí cửa | Cửa vào, cửa ra thẳng hàng, không vật cản | Cửa vào, cửa ra ở hai phía nhưng lệch nhau hoặc có vật chuyển hướng |
| Đường đi của gió | Một dải hẹp, chỗ gió mạnh chỗ lặng | Toả rộng hơn, quét qua nhiều góc phòng |
| Vận tốc ở chỗ ngồi | Có lúc rất mạnh, dễ lạnh, bay đồ | Vừa phải, đều hơn |
| Góc chết | Nhiều góc không khí gần như đứng yên | Ít góc chết hơn |
| Bụi, mùi từ ngoài | Cuốn thẳng vào sâu trong nhà | Bị chậm lại, lắng bớt ở khu vực đệm |
| Cách chỉnh | Bình phong, kệ, rèm, đổi chiều mở cánh | Giữ nguyên, chỉ thêm cửa thoát trên cao nếu cần |
Điều đáng chú ý là thông gió xuyên phòng vẫn cần hai phía có lỗ mở. Một phòng chỉ có cửa sổ ở một mặt thì dù cửa to, không khí trao đổi kém hơn hẳn phòng có cửa ở hai mặt. Lời khuyên phong thủy "chắn gió lùa" vì thế nên được làm bằng cách chuyển hướng hoặc làm chậm dòng gió, không phải bít hẳn cửa sau.
Hiệu ứng ống khói: vì sao giếng trời làm nhà mát
Không khí nóng nhẹ hơn không khí mát nên có xu hướng bốc lên. Trong một không gian cao có lỗ mở ở dưới thấp và trên cao, không khí nóng thoát ra phía trên, kéo không khí mát hơn vào từ phía dưới. Đó là hiệu ứng ống khói, hoạt động cả khi bên ngoài không có gió.
Nhà ống Việt Nam có giếng trời hoặc thông tầng chạy suốt chiều cao, trên đỉnh có cửa chớp hoặc ô thoáng, là một ống khói tự nhiên. Khi các phòng mở cửa thông ra giếng trời, không khí đi từ mặt tiền, qua phòng, rồi lên trên. Hiệu ứng càng mạnh khi chênh lệch nhiệt độ lớn và chiều cao giếng lớn. Giếng trời bịt kín phía trên bằng kính để chống mưa thì mất gần hết tác dụng này và có thể biến thành bẫy nhiệt.
Ở góc phong thủy, giếng trời được khen vì "đưa khí vào giữa nhà", "lấy dương cho trung cung". Cũng có quan niệm chê giếng trời đặt ở chính giữa vì "trung cung bị thủng". Hai cách nhìn này cùng tồn tại; về vật lý, vị trí giếng trời nên tính theo luồng gió, hướng nắng và chỗ cần sáng, rồi mới cân nhắc phần quan niệm.
Một lưu ý an toàn: ống khói tự nhiên dẫn không khí, nhưng cũng dẫn khói khi có cháy. Nhà có giếng trời, thông tầng cần tính đến phòng cháy, lối thoát nạn theo quy định; phong thủy không thay thế được phần này.
Gió theo mùa ở ba miền và cách nhà xưa ứng xử
Miền Bắc. Mùa đông có gió mùa đông bắc lạnh, đầu mùa thường khô, cuối mùa ẩm và có mưa phùn. Mùa hè gió hướng nam, đông nam mát hơn. Nhà truyền thống quay hướng nam, lưng che kín phía bắc, cũng là cách đón gió hè và tránh gió lạnh mùa đông. Câu "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam" phản ánh kinh nghiệm này.
Bắc Trung Bộ. Đầu mùa hè có những đợt gió tây khô nóng mà người dân quen gọi là gió Lào. Nhà ở vùng này thường hạn chế cửa lớn phía tây, trồng cây chắn, làm tường dày hơn. Mở cửa đón gió vào lúc có gió tây khô nóng chỉ làm nhà nóng thêm.
Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Ít rét, nóng quanh năm, có mùa mưa và mùa khô rõ. Gió mùa tây nam mang mưa vào mùa hạ; mùa khô có gió từ hướng đông, đông bắc mà nhiều nơi gọi là gió chướng. Nhà vùng này cần thông gió suốt năm, mái vươn rộng, hiên sâu để vừa che mưa vừa giữ gió.
Đô thị. Nhà cao tầng làm dòng gió đổi hướng, tạo luồng xoáy ở chân toà nhà và khe giữa hai khối. Hướng gió thực tế ở một căn nhà phố có khi khác hẳn hướng gió mùa chung, nên cần quan sát tại chỗ.
Phòng ngủ đóng kín cửa và chuyện CO2
Một chỗ phong thủy và khoa học gặp nhau rất rõ là phòng ngủ. Phong thủy khuyên phòng ngủ yên, kín đáo, không gió lùa vào giường; nhưng phòng ngủ đóng kín cửa, bật điều hoà suốt đêm lại là nơi không khí ít được thay nhất trong nhà.
Không khí ngoài trời hiện có nồng độ CO2 vào khoảng hơn 400 phần triệu. Trong phòng kín có hai người ngủ, con số này có thể tăng lên nhiều lần qua đêm, tuỳ thể tích phòng và độ kín. CO2 ở mức trong nhà thông thường không phải chất độc cấp tính, nhưng nồng độ cao là dấu hiệu không khí ít được thay; nhiều người thấy bí, nặng đầu khi thức dậy. Điều hoà treo tường chỉ làm mát và lọc bụi không khí trong phòng, phần lớn không đưa khí trời vào.
Cách xử lý đơn giản là hé một khe cửa sổ, để cửa phòng mở hé sang không gian có thông gió, hoặc lắp quạt cấp khí tươi nhỏ. Một máy đo CO2 gia dụng giúp bạn thấy ngay hiệu quả của từng cách. Gió lùa thẳng vào giường thì vẫn nên tránh: đặt khe hở ở vị trí xa đầu giường, hoặc dùng rèm làm chậm dòng gió.
Chỉnh luồng gió trong nhà bằng những thay đổi nhỏ
Thứ tự dưới đây đi từ việc không tốn tiền đến việc cần thợ. Mỗi bước nên quan sát vài ngày ở các thời điểm khác nhau trước khi làm bước tiếp theo.
- Quan sát: cầm một mảnh khăn giấy hoặc nén hương đã tắt còn khói nhẹ ở các vị trí để thấy hướng và độ mạnh của dòng khí.
- Mở cửa ở hai phía đối diện của nhà, kể cả cửa sổ nhỏ phía sau, để tạo đường vào và ra cho gió.
- Nếu gió đi thẳng một mạch từ trước ra sau, đặt kệ thoáng, bình phong hoặc rèm ở khoảng giữa để chuyển hướng, không chắn kín.
- Mở hoặc làm thêm ô thoáng ở trên cao gần trần, nhất là ở giếng trời, cầu thang, để không khí nóng có lối thoát.
- Với phòng chỉ có cửa một phía, dùng quạt đặt hướng ra ngoài ở cửa sổ để hút khí bẩn, cửa phòng mở để khí mới vào.
- Bếp và nhà vệ sinh dùng quạt hút thải thẳng ra ngoài, không thải vào giếng trời chung mà các phòng khác đang lấy gió.
- Khi sửa nhà, bàn với kiến trúc sư về vị trí cửa theo hướng gió thực tế, chiều mở cánh cửa sổ và lam chắn nắng để gió vào mà nắng không vào.
Câu hỏi thường gặp
Cửa chính thẳng cửa sau có nhất thiết phải sửa không?
Không nhất thiết. Nếu gió thực tế không mạnh, nhà không bị bụi và lạnh, bạn có thể giữ nguyên để có thông gió tốt. Khi gió quá mạnh, chỉ cần một vật chuyển hướng ở giữa như kệ thoáng hay bình phong. Kiêng cửa thẳng hàng là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nhà mở cửa nhiều có làm bụi nhiều hơn không?
Ở mặt đường đông xe, mở cửa tầng trệt suốt ngày đúng là đưa nhiều bụi vào. Cách cân bằng là mở cửa ở tầng cao, phía sau, vào giờ ít xe; dùng lưới chống bụi; và vẫn đảm bảo có lúc thay khí trong ngày.
Thông gió tự nhiên có thay được điều hoà không?
Ở nhiều thời điểm trong năm, nhất là sáng sớm và tối, thông gió tự nhiên và quạt đủ làm mát. Những ngày nóng ẩm cao điểm thì điều hoà vẫn cần. Kết hợp hai cách, mở cửa khi trời mát và đóng khi bật điều hoà, giúp tiết kiệm điện và giữ không khí trong lành.
Ngủ trước quạt hoặc trong gió có hại không?
Gió thổi thẳng lâu vào người khi ngủ khiến nhiều người khô họng, mỏi cơ, lạnh khi nhiệt độ hạ về sáng. Nên để quạt ở chế độ quay, hướng vào tường hoặc chân, hẹn giờ tắt. Đây cũng là lý do phong thủy khuyên giường không đón gió lùa trực tiếp.
Máy đo CO2 gia dụng có đáng mua không?
Với nhà ở nhiều người, phòng ngủ đóng kín hoặc phòng làm việc nhỏ, máy đo CO2 giúp nhận biết khi nào cần mở cửa hay bật quạt cấp khí. Nên chọn loại dùng cảm biến hồng ngoại, vì loại giá rẻ dùng cảm biến ước lượng thường cho số không đáng tin.
Mùa nồm có nên mở cửa cho thoáng không?
Không nên mở cửa đón không khí nồm ẩm vào nhà, vì hơi nước sẽ ngưng tụ trên sàn, tường còn lạnh. Những ngày đó nên đóng cửa, dùng máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô, và mở cửa trở lại khi có gió khô.