Tỉ lệ dài – rộng là phép so chiều sâu của lô với chiều ngang mặt tiền; cùng một diện tích, lô vuông vức, lô dài hun hút và lô bè ngang dẫn tới ba kiểu nhà rất khác nhau về ánh sáng, gió và cách chia phòng. Phong thủy dân gian khen đất vuông vức là đất "trọn", dè dặt với đất quá dài hoặc quá nông, và những lời khen chê ấy có lý do thực tế đi kèm.
Bài này không bàn về đất méo hay khuyết góc; mọi lô ở đây đều là hình chữ nhật, chỉ khác nhau ở tỉ lệ. Bạn sẽ thấy tỉ lệ nào dễ làm nhà, tỉ lệ nào cần thêm giếng trời hay sân trong, và nên chọn lô theo tỉ lệ ra sao khi diện tích như nhau. Những nhận xét tốt xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao tỉ lệ quan trọng không kém diện tích
Ánh sáng tự nhiên chỉ đi vào nhà được một khoảng giới hạn tính từ cửa sổ. Một căn phòng càng sâu so với cửa thì phần cuối phòng càng tối. Vì vậy, nhà trên lô dài hun hút, nếu chỉ mở cửa ở hai đầu, sẽ có một đoạn giữa nhà thiếu sáng; còn nhà trên lô bè ngang, mọi phòng đều gần mặt tiền và sáng hơn.
Gió cũng vậy. Thông gió xuyên phòng cần lối vào và lối ra cách nhau không quá xa. Lô vuông vức cỡ lớn có thể gặp tình trạng trái ngược: giữa nhà quá xa mọi mặt ngoài, thành một vùng bí. Đây là lý do nhà truyền thống trên đất rộng thường có sân trong, còn nhà ống thường có giếng trời.
Trong phong thủy, những điều trên được nói bằng ngôn ngữ của khí: đất vuông vức thì khí tụ đều; đất quá dài thì khí đi một mạch, khó dừng; đất quá nông thì khí vào chưa kịp tụ đã gặp tường sau. Bạn không cần dùng ngôn ngữ ấy để hiểu vấn đề, nhưng biết nó giúp đọc lời khuyên của người làm nghề dễ hơn.
Ba nhóm tỉ lệ và cách đọc
Bảng dưới gom các tỉ lệ thường gặp ở nhà ở Việt Nam. Tỉ lệ ghi theo dạng chiều ngang : chiều sâu; các ví dụ đều là ví dụ giả định cho lô khoảng 100 mét vuông.
| Tỉ lệ ngang : sâu | Ví dụ giả định | Cách đọc theo quan niệm | Điểm cần chú ý khi thiết kế |
|---|---|---|---|
| Khoảng 1 : 1 đến 1 : 1,5 | 10 m x 10 m, 8 m x 12,5 m | Đất vuông vức, được khen là trọn, cân | Lô lớn cần sân trong để giữa nhà không bí |
| Khoảng 1 : 2 đến 1 : 3 | 6 m x 16,5 m, 5 m x 20 m | Dạng nhà phố quen thuộc, chấp nhận được | Cần một giếng trời giữa nhà khi xây kín |
| Khoảng 1 : 4 trở lên | 4 m x 25 m, 3,5 m x 28 m | Đất dài hun hút, bị chê là khí đi thẳng | Hai giếng trời trở lên, chia nhà thành nhiều khối |
| Ngang lớn hơn sâu | 14 m x 7 m, 20 m x 5 m | Đất bè ngang, nông, bị chê là khó tụ | Phòng xếp hàng ngang, cần lối đi riêng tư |
Các ngưỡng trên không phải quy ước của sách cổ, chỉ là cách chia để so sánh. Một lô 1 : 3 thiết kế tốt có thể dễ sống hơn một lô vuông vức thiết kế kém.
Đất vuông vức: được khen nhiều nhưng không phải không có việc phải làm
Vì sao được khen. Hình vuông là hình của hành Thổ trong cách xếp ngũ hành, gắn với sự vững vàng. Đặt lưới chín ô lên lô vuông thì ô nào cũng đầy đủ, không khuyết. Trong tập quán chọn đất, đất vuông vức là dáng dễ được gia đình đồng thuận nhất.
Lô nhỏ vuông vức rất dễ dùng. Lô cỡ 8 m x 10 m cho phép bố trí phòng khách, bếp, cầu thang trên một tầng mà phòng nào cũng có cửa sổ ra ngoài, nếu xung quanh có khoảng lùi hoặc nhà hàng xóm thấp.
Lô lớn vuông vức cần khoảng thở ở giữa. Lô 15 m x 15 m xây kín sẽ có phần giữa nhà xa mọi mặt ngoài. Nhà truyền thống giải bài toán này bằng sân trong; nhà hiện đại có thể dùng giếng trời hoặc khối nhà chữ U, chữ L ôm sân.
Đừng trả giá cao chỉ vì vuông. Đất vuông vức thường được rao giá cao hơn. Nên so theo vị trí, mặt tiền, pháp lý trước; dáng vuông là điểm cộng, không phải lý do để bỏ qua các yếu tố quan trọng hơn.
Đất dài hun hút: chia nhịp để nhà không thành đường hầm
Lô có chiều sâu gấp bốn lần chiều ngang trở lên rất hay gặp ở các phố cũ. Lời chê "khí đi một mạch" của dân gian ứng với cảm giác thật khi bước vào một căn nhà dài và tối. Vài cách chia nhịp:
- Chia nhà thành hai hoặc ba khối, giữa các khối là giếng trời hoặc sân nhỏ. Mỗi khối có ánh sáng ở hai đầu.
- Đặt cầu thang cạnh giếng trời để ánh sáng rơi xuống nhiều tầng một lúc.
- Không xếp tất cả cửa thẳng hàng từ trước ra sau; một cửa lệch hoặc một vách lửng làm chậm luồng gió mạnh và tạo khoảng riêng tư. Phong thủy gọi đây là tránh "xuyên đường", kiến trúc gọi là phân lớp không gian.
- Đưa bếp và phòng sinh hoạt chung vào khối giữa, nơi có giếng trời; phòng ngủ ở các khối có cửa sổ ra ngoài.
- Chọn vật liệu sáng màu cho tường và sàn ở đoạn giữa nhà để phản xạ ánh sáng sâu hơn.
Phần thiết kế nhà ống chi tiết thuộc danh mục loại nhà của trang. Ở đây chỉ cần nhớ: tỉ lệ càng dài, số khoảng thở trong nhà càng phải nhiều.
Đất bè ngang: lợi thế mặt tiền và chuyện riêng tư
Đất bè ngang, chiều ngang lớn hơn chiều sâu, thường gặp ở nông thôn, ven đường liên xã, hoặc khi một lô sâu bị cắt bớt vì mở đường. Phong thủy dân gian chê đất nông vì "khí vào chưa kịp tụ đã chạm lưng", và một số người còn ngại nhà quá gần đường. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Về thực tế, đất bè ngang có những lợi thế lớn: mọi phòng đều có thể mở cửa ra mặt trước hoặc mặt sau, ánh sáng và gió dồi dào, mặt tiền dài thuận cho kinh doanh. Nhà truyền thống ở nhiều vùng nông thôn chính là nhà dài dàn hàng ngang với hiên trước, rất hợp với dáng đất này.
Điều cần tính là riêng tư và tiếng ồn. Khi chiều sâu ngắn, phòng ngủ khó lùi xa đường. Có thể đặt phòng ngủ ở phía sau hoặc trên tầng, làm hiên và hàng cây làm lớp đệm phía trước, chọn cửa sổ phòng ngủ quay ra phía hông hoặc phía sau. Một lối đi dọc nhà ở phía sau giúp các phòng không phải đi xuyên qua nhau.
Tỉ lệ lô gặp hướng nắng và gió mùa
Tỉ lệ dài rộng chỉ cho biết một nửa câu chuyện; nửa còn lại là mặt dài của lô quay về hướng nào. Một lô bè ngang có mặt dài quay về hướng Nam ở miền Bắc nhận được nắng ấm mùa đông và gió mát mùa hè trên cả chiều dài nhà, rất dễ sống. Cũng lô ấy nếu mặt dài quay về hướng Tây thì cả mặt nhà hứng nắng chiều, phải đầu tư nhiều cho lam che, cây xanh và mái hiên.
Với lô dài hun hút, mặt tiền hẹp nên nắng ở mặt tiền ít ảnh hưởng, nhưng hai cạnh bên dài lại là nơi quyết định. Nếu hai bên đã có nhà xây kín, mọi nguồn sáng phải đến từ trên xuống qua giếng trời. Nếu một bên còn đất trống, đừng vội mở cửa sổ lớn ra phía ấy, vì sớm muộn sẽ có công trình khác xây sát lên.
Phong thủy dân gian có những câu quen như "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng Nam". Câu ấy, đặt cạnh khí hậu miền Bắc, là kinh nghiệm đón gió nồm và tránh gió bấc. Khi đọc tỉ lệ lô, hãy đọc cùng với hướng; hai yếu tố đi chung mới cho bức tranh đầy đủ về một căn nhà tương lai.
Chọn lô theo tỉ lệ khi diện tích như nhau
Khi phải chọn giữa vài lô cùng diện tích mà khác tỉ lệ, trình tự dưới đây giúp so sánh công bằng.
- Ghi chiều ngang, chiều sâu từng lô và tính tỉ lệ.
- Xem hướng nắng của mặt tiền từng lô: lô bè ngang hướng Tây sẽ nhận nắng chiều trên cả mặt dài.
- Hỏi quy định khoảng lùi trước và sau: lô nông có thể mất phần lớn chiều sâu cho khoảng lùi.
- Phác thử mặt bằng tầng trệt cho từng lô với cùng số phòng, đếm số phòng có cửa sổ ra ngoài.
- So giá trên mỗi mét vuông sàn sử dụng được, không chỉ trên mỗi mét vuông đất.
Sau bước năm, lô nào hợp gia đình bạn thường lộ rõ. Đừng quên rằng tỉ lệ đẹp trên giấy có thể bị khoảng lùi và chỉ giới làm thay đổi hẳn: một lô vuông vức mười mét có khoảng lùi trước ba mét thì phần xây được lại thành lô bè ngang. Lời khen chê theo phong thủy có thể dùng làm tiêu chí phụ khi hai lô gần ngang nhau.
Ví dụ giả định: hai lô cùng 90 mét vuông
Ví dụ giả định: một gia đình bốn người phân vân giữa hai lô cùng 90 mét vuông trong một khu dân cư. Lô thứ nhất ngang 4,5 m, sâu 20 m, tỉ lệ khoảng 1 : 4,4, hai bên đã có nhà ba tầng. Lô thứ hai ngang 9 m, sâu 10 m, gần vuông vức, mặt tiền quay hướng Đông Nam, một bên là nhà cấp bốn, một bên là đất trống.
Phác mặt bằng cho thấy lô thứ nhất cần ít nhất hai giếng trời, tầng trệt chỉ có phòng khách và bếp, phòng ngủ dồn lên tầng, chi phí cầu thang và sàn cao vì phải xây nhiều tầng. Lô thứ hai chỉ cần hai tầng, tầng trệt có phòng khách, bếp, một phòng ngủ cho ông bà, các phòng đều có cửa sổ ra mặt trước hoặc mặt sau. Theo quan niệm dân gian, lô thứ hai cũng là dáng được khen hơn.
Nhưng lô thứ nhất nằm trên trục đường đông, gần chợ, hợp nếu gia đình định mở cửa hàng ở tầng trệt. Quyết định cuối cùng vì thế phụ thuộc nhu cầu: để ở yên tĩnh thì lô vuông có lợi rõ, để kết hợp buôn bán thì lô dài trên đường đông có thể đáng hơn. Tỉ lệ lô là dữ kiện quan trọng, nhưng là một dữ kiện trong nhiều dữ kiện.
Câu hỏi thường gặp
Tỉ lệ dài rộng nào là đẹp nhất theo phong thủy?
Dân gian thường khen đất vuông vức hoặc chữ nhật không quá dài, khoảng từ một bằng một đến một bằng hai. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thiết kế, tỉ lệ nào cũng làm được nhà tốt nếu bố trí đủ ánh sáng và gió.
Đất dài hun hút có nên mua không?
Có thể, nếu vị trí và giá hợp. Nhà trên đất dài cần chia khối và có giếng trời để đoạn giữa không tối. Nếu lô quá hẹp, dưới khoảng ba mét rưỡi, hãy phác mặt bằng thử để chắc chắn cầu thang và phòng vẫn đủ rộng.
Đất bè ngang có bị coi là xấu không?
Một số người chê đất nông vì cho rằng khí khó tụ. Thực tế đất bè ngang có nhiều ánh sáng, gió, mặt tiền dài thuận buôn bán. Điều cần lo là riêng tư và tiếng ồn, xử lý bằng hiên, cây xanh và cách đặt phòng ngủ.
Đất vuông vức có cần sân trong không?
Lô nhỏ vuông vức thường không cần. Lô lớn, từ khoảng mười mét mỗi cạnh trở lên, nếu xây kín thì phần giữa nhà xa mọi mặt ngoài, dễ tối và bí. Khi ấy sân trong hoặc giếng trời giúp đưa ánh sáng và gió vào giữa nhà.
Có quy định nào về chiều ngang tối thiểu của lô đất không?
Diện tích và kích thước tối thiểu khi tách thửa do từng tỉnh, thành quy định, khác nhau giữa đô thị và nông thôn. Muốn biết lô có đủ điều kiện tách hay xây dựng, hãy hỏi cơ quan quản lý đất đai và xây dựng tại địa phương.