Thư phòng là phòng dành cho việc đọc sách, viết chữ, nghiên cứu của người có học trong văn hoá Hán – Việt; theo phong thủy, thư phòng nên nằm ở khu tĩnh, có ánh sáng dịu và ổn định, chỗ ngồi tựa vững, sách được giữ khô ráo. Phương Đông và Đông Nam hay được khen vì gắn với hành Mộc và sao văn; ở khí hậu Việt Nam, cửa sổ phía Bắc lại cho thứ ánh sáng đều mà người đọc sách ưa.
Bài đi từ hình ảnh thư phòng truyền thống, qua cách chọn vị trí và bố trí theo phong thủy, đến những vấn đề rất thật của một phòng sách ở Việt Nam: nồm ẩm, mối mọt, nắng chiều. Cuối bài là gợi ý dựng một thư phòng nhỏ trong nhà phố hay căn hộ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Thư phòng là gì: một không gian của chữ nghĩa
Chữ thư phòng nghĩa đen là phòng sách. Trong truyền thống Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng Nho học, thư phòng là nơi người có học đọc sách, viết chữ, ngâm thơ, tiếp bạn văn chương. Đồ dùng không thể thiếu là bộ văn phòng tứ bảo: bút, mực, giấy, nghiên. Từ đó sinh ra cả một thế giới đồ thư phòng như gác bút, ống bút, chặn giấy, hộp mực, được làm tinh xảo và trở thành đồ sưu tầm.
Ở Việt Nam, ít nhà có cả một phòng riêng gọi là thư phòng theo đúng mô hình đó. Phổ biến hơn là một góc đọc sách: chiếc án thư, tức bàn viết thấp và dài, kê ở gian bên của nhà ba gian, cạnh cửa sổ, với tráp đựng giấy bút. Chữ án thư ngày nay hay được dùng cho chiếc bàn dài đặt trước bàn thờ, nhưng nghĩa gốc của nó là bàn để sách.
Hình ảnh thầy đồ ngồi bên án thư, học trò ngồi chiếu dưới, là hình ảnh quen thuộc của lớp học chữ Nho làng quê. Trong những gia đình khoa bảng, khu đọc sách thường được đặt ở chỗ yên nhất của khuôn viên, xa cổng, xa chuồng trại. Tinh thần đó là nền của các lời khuyên phong thủy về thư phòng ngày nay.
Vị trí thư phòng: phương vị theo quan niệm và theo khí hậu
Bảng dưới đặt cạnh nhau lời khen chê theo quan niệm phong thủy phổ biến và những gì khí hậu, ánh nắng ở Việt Nam cho thấy. Khi hai cột đá nhau, gia đình tự cân nhắc.
| Phương | Quan niệm phong thủy | Thực tế ánh sáng, khí hậu | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Đông | Mộc, sinh trưởng, hợp chữ nghĩa | Nắng sáng, chiều mát | Hợp người đọc buổi chiều, tối |
| Đông Nam | Cung Tốn, nơi sao 4 Văn Xương đứng gốc trong Lạc thư | Nắng sáng, gió mùa hè thổi vào | Thường được khen cả hai phía |
| Bắc | Thủy, trí tuệ, sâu lắng | Ánh sáng tán đều, ít nắng trực tiếp; mùa đông miền Bắc gió lạnh | Hợp đọc sách cả ngày; cần che gió mùa |
| Nam | Hỏa, sáng sủa | Nắng nhiều nhưng đổi theo mùa | Cần rèm, mái hắt |
| Tây | Kim, thu liễm | Nắng chiều gắt, phòng nóng, sách dễ phai | Ít hợp nếu không chống nóng tốt |
| Giữa nhà, không cửa sổ | Trung cung, tĩnh nhưng tối | Bí, ẩm, phải dùng đèn cả ngày | Chỉ hợp nếu thông gió tốt |
Ở Việt Nam, thuộc bán cầu Bắc, cửa sổ hướng Bắc nhận ánh sáng gián tiếp từ bầu trời gần như cả ngày. Các xưởng vẽ, phòng đọc ở nhiều nước cũng ưa thứ ánh sáng này vì nó không tạo bóng gắt, không làm phai màu giấy.
Phương Văn Xương theo can năm sinh của người đọc chính cũng là một lựa chọn gia đình có thể cân nhắc, nếu tin. Khi phương được khen lại là phía nắng chiều hay phía đường ồn, nên ưu tiên sự yên và mát cho sách lẫn người đọc.
Bố trí bên trong thư phòng
Án thư tựa tường, nhìn ra cửa theo góc chéo. Đây là nguyên tắc tựa sơn, nhìn minh đường dùng chung cho mọi bàn làm việc. Người đọc lâu cần cảm giác vững phía sau.
Tủ sách dọc một hoặc hai mặt tường. Tủ cao đặt ở tường bên cạnh hoặc sau lưng có cánh kính là cách hay gặp. Sách nặng nên ở các ngăn dưới, vừa chắc vừa an toàn khi động đất nhẹ hay trẻ leo trèo.
Không để tủ sách cao lấn sát chỗ ngồi. Kệ sách treo ngay trên đầu người ngồi bị coi là áp đỉnh. Thực tế là nguy cơ rơi đồ.
Một chỗ ngồi đọc khác chỗ viết. Thư phòng truyền thống thường có thêm sập hay ghế tựa để đọc thư thả. Trong phòng nhỏ, một ghế bành cạnh cửa sổ là đủ.
Ít đồ trang trí, nhiều khoảng trống. Phong thủy chuộng thư phòng thanh tĩnh. Một bức tranh chữ hay tranh thuỷ mặc nhỏ, một chậu lan hay cây xanh nhỏ là đủ.
Ánh sáng và âm thanh trong thư phòng
Người đọc sách lâu cần hai thứ: ánh sáng đủ mà không gắt, và một nền âm thanh yên. Thư phòng xưa dựa vào cửa sổ giấy, rèm tre, đèn dầu; thư phòng nay có đèn điện, rèm vải, kính hộp. Nguyên tắc vẫn vậy. Ban ngày, ánh sáng nên vào từ bên cạnh chỗ ngồi, qua rèm mỏng để tán ra. Buổi tối, một đèn trần dịu cho cả phòng và một đèn đọc sách cho trang giấy, không để phòng tối om với một quầng sáng duy nhất.
Phong thủy chuộng thư phòng sáng mà không chói, ấm mà không bức. Màu tường sáng, gỗ tông ấm, sàn không bóng loáng là những lựa chọn hay gặp, vừa hợp quan niệm vừa giảm phản quang. Ánh nắng trực tiếp rọi vào tủ sách nhiều giờ làm gáy sách phai màu nhanh; rèm và mái hắt bảo vệ sách tốt hơn mọi lời khuyên khác.
Về âm thanh, thư phòng nên xa phía đường lớn, xa phòng có tivi, xa bếp. Tủ sách đầy sách tự nó là một lớp cách âm khá tốt khi đặt dọc bức tường giáp phòng ồn. Thảm dày, rèm vải nặng cũng giúp phòng bớt vang. Chuông gió, đồng hồ quả lắc tiếng to ít hợp với thư phòng, dù trong quan niệm chúng có ý nghĩa riêng; người đọc sách thường muốn một căn phòng mà âm thanh lớn nhất là tiếng lật trang.
Giữ sách qua mùa nồm và mối mọt
Thư phòng ở Việt Nam có một kẻ thù mà sách phong thủy cổ không bàn kỹ: độ ẩm. Miền Bắc có mùa nồm cuối xuân, khi không khí ẩm đọng nước trên tường, sàn và cả gáy sách. Miền Nam và miền Trung có mùa mưa dài. Giấy hút ẩm, bị ố vàng, bị nấm mốc, và thu hút mọt, gián, mối.
Phong thủy gọi phòng ẩm thấp, ít nắng là âm khí nặng. Đọc theo nghĩa vật lý, đó là phòng có độ ẩm cao, không khí kém lưu thông. Cách xử lý không cần vật phẩm: giữ phòng thông gió vào những ngày khô, đóng kín cửa vào những ngày nồm để hơi ẩm ngoài trời không tràn vào, dùng máy hút ẩm hoặc túi hút ẩm trong tủ, không kê tủ sách sát tường ngoài hay tường có đường ống nước.
Với sách quý, tủ có cánh kính và gói chống ẩm là đầu tư đáng làm. Kiểm tra định kỳ các góc tủ để phát hiện sớm dấu vết mối. Ở nhà đất, mối thường đi lên từ nền và chân tường, nên tủ sách gỗ đặt trên chân cao hoặc cách tường một khoảng nhỏ. Một thư phòng khô ráo, sách thơm mùi giấy chứ không hăng mùi mốc, là thư phòng "khí tốt" theo nghĩa ai cũng cảm nhận được.
Dựng thư phòng nhỏ trong nhà phố, căn hộ
Nhà phố hiện nay hiếm khi dành được một phòng lớn cho sách. Những chỗ hay được dùng là tầng tum, gác lửng, một phòng nhỏ sáu đến chín mét vuông ở tầng trên, hoặc một đầu hành lang có cửa sổ. Với căn hộ, có thể là phòng ngủ phụ, hay một góc phòng khách được ngăn bằng tủ sách hai mặt.
Tầng tum có ưu điểm là yên nhất nhà, nhưng thường nóng vào buổi chiều vì nằm sát mái. Nếu dùng làm thư phòng, cần chống nóng mái, thông gió, và tránh để sách sát mảng tường hướng Tây. Gác lửng thì trần thấp, phong thủy gọi là áp đỉnh; nên dùng làm chỗ đọc ngồi bệt hoặc ngồi ghế thấp, không kê tủ cao.
Một lựa chọn được nhiều gia đình dùng là thư phòng chung: một bức tường sách ở phòng sinh hoạt chung tầng trên, một bàn dài cho cả nhà cùng đọc, cùng học. Theo phong thủy, đây là cách đưa "văn khí" vào khu sinh hoạt của gia đình; theo giáo dục, đây là cách để trẻ lớn lên giữa sách và thấy cha mẹ đọc sách mỗi ngày.
Bày gì trong thư phòng: đồ thư phòng và vật phẩm
Thư phòng truyền thống có những món đồ riêng, nhiều món vẫn được ưa chuộng như đồ bày và đồ sưu tầm. Gợi ý dưới đây xếp từ món dùng được đến món chủ yếu để ngắm.
- Đèn đọc sách tốt: món cần nhất, có chao che, ánh trung tính, đặt phía đối diện tay viết.
- Ống bút, gác bút, chặn giấy: đồ thư phòng cổ điển, vẫn dùng được hằng ngày. Gỗ, gốm, đá đều được.
- Nghiên mực, bút lông: hợp với người tập thư pháp; với người không viết thì là đồ bày gợi không khí.
- Tranh chữ, tranh thuỷ mặc: một bức là đủ, treo ở tường đối diện hoặc bên cạnh, không treo ngay trên đầu người ngồi.
- Vật phẩm mang ý nghĩa học vấn: tháp Văn Xương, bình bút, kỳ lân cõng sách là đồ bày được nhiều người chọn. Nếu muốn có một món, xem vật phẩm có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy và coi nó là đồ trang trí có ý nghĩa, không phải công cụ.
- Cây xanh nhỏ: lan, trúc nhỏ, cây thân mềm chịu bóng. Không đặt chậu sát tủ sách vì nước tưới làm ẩm sách.
Thư phòng đẹp nhất là thư phòng có người ngồi đọc. Nhiều đồ bày mà ít ai ngồi thì phòng chỉ còn là một phòng trưng bày.
Câu hỏi thường gặp
Thư phòng và phòng làm việc khác nhau thế nào?
Thư phòng thiên về đọc sách, viết chữ, suy nghĩ, thường yên tĩnh và ít thiết bị. Phòng làm việc hiện đại có máy tính, máy in, họp trực tuyến. Nhiều nhà gộp hai chức năng; khi đó nên tách một góc đọc sách riêng khỏi khu máy móc.
Thư phòng nên đặt ở tầng mấy trong nhà phố?
Phong thủy khuyên thư phòng ở khu tĩnh, nên tầng trên thường hợp hơn tầng trệt. Tầng tum yên nhất nhưng nóng; tầng giữa cân bằng hơn. Quan trọng là xa phố ồn, có cửa sổ và chống được nắng chiều.
Tủ sách đặt sau lưng chỗ ngồi có được không?
Được, nếu tủ chắc chắn, có cánh hoặc sách xếp gọn. Một số sách phong thủy chê tủ sách hở sau lưng vì nhiều cạnh, nhiều thứ lộn xộn. Tủ cánh kính hoặc cánh gỗ giải quyết được cả chuyện quan niệm lẫn bụi bẩn.
Làm sao giữ sách không bị mốc trong mùa nồm?
Đóng cửa phòng vào ngày nồm, mở cửa thông gió ngày khô. Dùng máy hút ẩm hoặc túi hút ẩm trong tủ, không kê tủ sát tường ngoài. Sách quý nên để tủ kính kín. Kiểm tra định kỳ các góc tủ để phát hiện sớm mối mọt.
Có nên đặt bể cá trong thư phòng không?
Theo quan niệm, nước trợ trí tuệ, nhưng bể cá làm tăng độ ẩm, có tiếng máy bơm và cần chăm sóc. Với phòng có nhiều sách, nên tránh. Nếu thích, đặt bể nhỏ ở phòng khác hoặc cách xa tủ sách.
Thư phòng có cần đặt theo phương Văn Xương không?
Không bắt buộc. Phương Văn Xương theo can năm sinh hay theo phi tinh là quan niệm của từng trường phái, mức tin tuỳ mỗi người. Ánh sáng, độ yên tĩnh và độ khô của phòng ảnh hưởng nhiều hơn tới việc đọc sách hằng ngày.