Thế quái là cách lập tinh bàn Huyền không bằng bộ sao thay thế, dùng khi hướng nhà không nằm gọn giữa một sơn mà lệch về phía sơn bên cạnh quá một ngưỡng nhất định, gọi là kiêm hướng. Thay vì đưa thẳng số của vận bàn vào ô giữa, người ta tra bảng thay thế theo sơn: có số giữ nguyên, có số đổi sang sao khác, và tinh bàn có thể thay đổi đáng kể.
Cách lập tinh bàn thông thường được gọi là hạ quái. Bài này giải thích khi nào các sách chuyển sang thế quái, bảng thay thế theo khẩu quyết thường được dẫn, các bước tính, kèm ví dụ giả định nhà vận 9. Đây là phần nâng cao, các dòng truyền có chỗ khác nhau về ngưỡng và cách xử lý; mọi đánh giá cát hung là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Kiêm hướng là gì và vì sao sinh ra thế quái
Mỗi sơn trên la kinh rộng 15 độ. Nhà có hướng nằm quanh tâm của sơn được gọi là chính hướng; nhà có hướng lệch về một phía, gần mép sơn bên cạnh, được gọi là kiêm hướng, nghĩa là "kiêm" thêm một phần của sơn kế bên. Ví dụ nhà hướng Tốn kiêm Tỵ là nhà vẫn thuộc sơn Tốn nhưng lệch về phía Tỵ.
Theo lập luận của phái, khi hướng nhà lệch xa tâm sơn thì khí của nhà không còn "thuần" của một sơn, nên dùng con số của vận bàn một cách trực tiếp là chưa đủ. Bộ sao thay thế được đặt ra để phản ánh phần pha trộn đó. Đây là lý thuyết nội bộ của trường phái, không có cách nào đo kiểm bằng dụng cụ vật lý.
Ngưỡng để chuyển sang thế quái không thống nhất. Cách phổ biến chia mỗi sơn thành vùng giữa dùng hạ quái và hai dải sát mép dùng thế quái; độ rộng của vùng giữa được các sách ghi khác nhau, thường quanh khoảng vài độ mỗi phía tính từ tâm sơn. Sát hẳn ranh giới hai sơn lại là vùng không vong, nơi nhiều sách khuyên tránh hoặc không lập bàn. Vì vậy, trước khi bàn thế quái, việc cần nhất là có số đo đáng tin, đo lại ở nhiều điểm.
Bảng thay thế theo khẩu quyết thường được dẫn
Khẩu quyết thế quái hay được trích trong sách Huyền không xếp 24 sơn vào năm nhóm, mỗi nhóm ứng với một sao thay thế. Bảng dưới chép theo dạng phổ biến; một số dòng truyền có biến thể.
| Sao thay thế | Số | Các sơn thuộc nhóm |
|---|---|---|
| Tham Lang | 1 | Tý, Quý, Giáp, Thân |
| Cự Môn | 2 | Nhâm, Mão, Ất, Mùi, Khôn |
| Vũ Khúc | 6 | Càn, Hợi, Thìn, Tốn, Tỵ, Tuất |
| Phá Quân | 7 | Dậu, Tân, Sửu, Cấn, Bính |
| Hữu Bật | 9 | Dần, Ngọ, Canh, Đinh |
Để ý rằng bảng chỉ có năm sao: 1, 2, 6, 7, 9. Các số 3, 4, 5, 8 không xuất hiện làm sao thay thế. Vì vậy khi tra, nhiều số của vận bàn bị đổi sang một số khác, nhưng cũng có những trường hợp số tra ra trùng với số gốc và tinh bàn không đổi gì. Người mới nên tự đếm lại để chắc mình chép đủ 24 sơn trước khi dùng.
Các bước lập tinh bàn thế quái
Quy trình gần giống lập tinh bàn thông thường, chỉ thêm một bước tra bảng trước khi đưa số vào ô giữa.
- Dựng vận bàn như thường: số vận vào giữa, phi thuận.
- Lấy số vận bàn ở cung toạ (cho sơn tinh) và ở cung hướng (cho hướng tinh).
- Với mỗi số, tìm cung gốc của số đó trong Lạc thư, rồi chọn trong cung ấy sơn cùng nguyên long với sơn nhà, giống như khi xét thuận nghịch.
- Tra sơn vừa chọn trong bảng thay thế để được số mới. Số mới này mới là số đưa vào ô giữa.
- Chiều phi xét theo âm dương của sơn đã tra ở bước 3, như cách thông thường.
- Phi cả hai lớp, ghép với vận bàn, rồi so với tinh bàn hạ quái để thấy chỗ khác.
Trường hợp số của vận bàn ở cung toạ hoặc cung hướng là 5, các sách xử lý không giống nhau, vì cung giữa không có sơn để tra. Đây là chỗ bạn nên ghi rõ quy ước mình dùng, hoặc hỏi lại người dựng bàn họ đã chọn cách nào.
Ví dụ giả định: nhà Càn sơn Tốn hướng vận 9 kiêm hướng
Ví dụ giả định: một căn nhà ở Quảng Ninh, lưng quay về Tây Bắc, mặt nhìn về Đông Nam, đo được khoảng 141 độ, tức vẫn thuộc sơn Tốn nhưng lệch hẳn về phía Tỵ. Gia đình dọn vào năm 2026, lấy vận 9. Nếu lập bình thường (hạ quái), ô giữa ghi sơn tinh 1, vận tinh 9, hướng tinh 8; ô Tây Bắc ghi 9, 1, 9, tức song tinh đáo toạ.
Nếu người dựng bàn coi đây là kiêm hướng và dùng thế quái: với sơn tinh, số 1 có cung gốc Khảm, sơn thiên nguyên của Khảm là Tý, tra bảng ra Tham Lang, tức vẫn là 1, nên lớp sơn tinh không đổi. Với hướng tinh, số 8 có cung gốc Cấn, sơn thiên nguyên của Cấn là Cấn, tra bảng ra Phá Quân, tức số 7. Cấn mang dương nên số 7 phi thuận.
Kết quả ô giữa thành 1, 9, 7. Phi lớp hướng tinh từ 7 thuận, số 9 rơi vào cung Tây chứ không còn ở Tây Bắc. Ô Tây Bắc giờ ghi sơn tinh 9, vận tinh 1, hướng tinh 8. Nói cách khác, cùng một ngôi nhà, chỉ vì cách xử lý kiêm hướng mà hướng tinh đương vận chuyển từ lưng nhà sang cạnh nhà, và cục song tinh đáo toạ không còn nữa.
Ở một ví dụ khác, nhà Mão sơn Dậu hướng vận 9 dù kiêm vẫn cho tinh bàn y như hạ quái, vì cả hai số tra ra đều trùng số gốc. Hai ví dụ cho thấy thế quái không phải lúc nào cũng làm đổi bàn, nhưng khi đổi thì có thể đổi những ô quan trọng nhất.
Đặt hai bàn cạnh nhau: hạ quái và thế quái của cùng một nhà
Bảng dưới ghi đủ chín ô của nhà Càn sơn Tốn hướng vận 9 trong ví dụ giả định, mỗi ô theo thứ tự sơn tinh – vận tinh – hướng tinh. Lớp sơn tinh và vận tinh giữ nguyên; chỉ lớp hướng tinh lùi đi một số ở mọi ô.
| Cung | Hạ quái | Thế quái | Thay đổi đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Đông Nam (hướng) | 2 8 7 | 2 8 6 | Hướng tinh ở mặt nhà từ 7 thành 6 |
| Nam | 6 4 3 | 6 4 2 | |
| Tây Nam | 4 6 5 | 4 6 4 | |
| Đông | 3 7 6 | 3 7 5 | |
| Giữa | 1 9 8 | 1 9 7 | Ô giữa đổi, dấu hiệu nhận ra ngay hai bàn khác nhau |
| Tây | 8 2 1 | 8 2 9 | Hướng tinh 9 đương vận chuyển về đây |
| Đông Bắc | 7 3 2 | 7 3 1 | |
| Bắc | 5 5 4 | 5 5 3 | |
| Tây Bắc (toạ) | 9 1 9 | 9 1 8 | Hết song tinh đáo toạ, chỉ còn sơn tinh 9 |
Đặt hai bàn cạnh nhau giúp thấy rõ phạm vi ảnh hưởng: không phải mọi thứ đều đảo lộn, nhưng các ô then chốt như toạ, hướng và ô giữa đều đổi. Với người theo phái, câu hỏi tiếp theo sẽ là phía Tây của căn nhà đang dùng vào việc gì, có cửa sổ hay lối mở nào không. Với người đọc bình thường, bảng này là lý do đủ để luôn hỏi "bàn này lập bằng hạ quái hay thế quái" trước khi nghe phân tích.
Những tranh luận quanh thế quái
Ngưỡng dùng thế quái. Mỗi dòng truyền vạch ranh giới khác nhau giữa vùng hạ quái và vùng thế quái. Có người dùng thế quái ngay khi lệch vài độ, có người chỉ dùng khi rất sát mép sơn. Hai thầy cùng phái có thể cho hai bàn khác nhau chỉ vì điểm này.
Có nên dùng thế quái hay không. Một số người hành nghề cho rằng thế quái là phần cốt lõi bị nhiều sách phổ thông bỏ qua; một số khác ít dùng, coi việc đo cho chính xác và chọn hướng gọn trong sơn là cách an toàn hơn khi xây mới.
Số 5 nhập giữa. Như đã nói, cách xử lý số 5 khi dùng thế quái không thống nhất, dẫn tới khác biệt ở chính những bàn hay được bàn tới như nhà hướng Nam, hướng Bắc vận 9.
Độ tin của số đo. Một la bàn điện thoại có sai số vài độ, một chiếc xe máy dựng gần cửa có thể làm lệch kim. Khi chênh lệch giữa hạ quái và thế quái chỉ tính bằng vài độ, sai số dụng cụ nhiều khi lớn hơn chính ngưỡng đang bàn.
Giữ tỉnh táo khi hai bàn khác nhau. Nếu ngôi nhà nằm đúng vùng mà các dòng tranh luận, cách hợp lý là ghi cả hai bàn, xem phần nào hai bàn cùng nói, và ưu tiên những điều chỉnh mà dù theo bàn nào cũng hợp lý về ánh sáng, thông gió, công năng.
Khi nào bạn thật sự cần quan tâm tới thế quái
Với phần lớn người đọc, thế quái là kiến thức để hiểu vì sao các tinh bàn khác nhau, hơn là thứ phải tự tính. Có vài tình huống nó đáng để ý.
- Khi xây nhà mới và còn chọn được hướng trong vài độ. Nhiều người theo phái chọn hướng nằm gọn trong vùng giữa sơn để tránh phải bàn thế quái, miễn không hy sinh ánh sáng, lối đi hay ranh giới đất.
- Khi hai phần mềm hay hai người cho hai tinh bàn khác nhau. Hỏi xem bên nào dùng thế quái; đây là nguyên nhân phổ biến thứ hai sau việc nhập sai vận.
- Khi số đo nằm sát mép sơn. Đo lại ở nhiều điểm, nhiều thời điểm, bằng hơn một dụng cụ, trước khi lập bàn.
- Khi ai đó dùng thế quái để biện minh cho việc phải sửa nhà tốn kém. Hãy hỏi họ ngưỡng nào, số đo nào, và vì sao điều chỉnh đề xuất cũng không hợp lý theo hạ quái.
Hiểu thế quái giúp bạn nhận ra rằng tinh bàn không phải một đáp án duy nhất trời định, mà là kết quả của một chuỗi lựa chọn kỹ thuật. Biết các lựa chọn đó, bạn hỏi được đúng câu và không bị cuốn vào những tranh cãi không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Thế quái và kiêm hướng có phải là một không?
Không hẳn. Kiêm hướng là mô tả vị trí của hướng nhà, lệch về phía sơn bên cạnh. Thế quái là phương pháp lập tinh bàn bằng sao thay thế mà nhiều sách dùng cho nhà kiêm hướng. Có nhà kiêm nhẹ vẫn được lập bằng hạ quái.
Thế quái có làm đổi lớp vận tinh không?
Không. Vận bàn phụ thuộc vận của nhà nên giữ nguyên. Chỉ sơn tinh và hướng tinh có thể đổi, vì số đưa vào ô giữa được tra qua bảng thay thế.
Vì sao bảng thay thế không có các số 3, 4, 5, 8?
Khẩu quyết chỉ gán năm sao Tham Lang, Cự Môn, Vũ Khúc, Phá Quân, Hữu Bật cho 24 sơn. Các sách giải thích lý do theo những cách khác nhau; với người học nhập môn, chỉ cần chép đúng bảng và tra cẩn thận.
Nhà đúng ranh giới hai sơn thì dùng hạ quái hay thế quái?
Vùng sát ranh giới thường được gọi là không vong, và nhiều sách khuyên tránh hướng này khi xây mới. Với nhà đã có, cách thận trọng là đo lại thật kỹ, ghi các khả năng và không vội kết luận chỉ từ một bàn.
Người mới có nên tự tính thế quái không?
Có thể tự tính để hiểu, vì quy trình chỉ thêm một bước tra bảng. Nhưng khi dùng kết quả để quyết định việc gì liên quan đến sửa nhà, nên đối chiếu với nhiều nguồn và luôn ưu tiên an toàn, ánh sáng, thông gió.