Trong phong thủy đô thị, tháp là thứ "núi nhân tạo": khi hình thế tự nhiên thiếu một ngọn núi ở vị trí mong muốn, người xưa có khi dựng tháp để bổ khuyết, phổ biến nhất là tháp văn phong, dựng với mong muốn khuyến khích việc học hành, thi cử của một vùng. Ở Việt Nam, tháp Bút bên hồ Hoàn Kiếm là ví dụ quen thuộc của tháp mang ý nghĩa văn học.
Thành phố hiện đại có rất nhiều công trình cao: tháp truyền hình, toà tháp văn phòng, khách sạn chọc trời. Người dân hay hỏi những công trình đó "tốt" hay "xấu" cho khu xung quanh. Bài này giải thích ý nghĩa của tháp trong phong thủy cổ, các ví dụ ở Việt Nam, rồi cách đọc tháp và nhà cao tầng hôm nay một cách tỉnh táo. Nhận định tốt xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Tháp văn phong: núi nhân tạo cho việc học
Trong phong thủy, một ngọn núi nhọn, thanh, đứng ở phương vị nhất định được gọi là văn phong hay bút phong, được coi là điềm tốt cho văn học, thi cử. Khi một vùng không có ngọn núi như vậy, người ta dựng một ngọn tháp nhiều tầng để thay. Ở Trung Hoa, đặc biệt từ thời Minh, Thanh, nhiều huyện, làng dựng tháp kiểu này, thường gọi là văn phong tháp hay văn xương tháp.
Vị trí tháp thường được chọn theo phương vị mà trường phái cho là ứng với văn vận, hay ở chỗ thủy khẩu để "khoá" dòng nước chảy ra khỏi vùng. Hình dáng tháp thường thon, nhiều tầng, đỉnh nhọn như ngòi bút. Nhiều tháp không có công năng sử dụng gì khác ngoài vai trò biểu tượng và cảnh quan.
Nhìn từ góc xã hội, việc dựng tháp văn phong thể hiện mong muốn chung của cộng đồng: con em học hành đỗ đạt. Tháp là một cam kết công khai, một lời nhắc ngày ngày cho việc khuyến học. Tác dụng thực tế, nếu có, đến từ tinh thần khuyến học ấy chứ không phải từ hình khối viên gạch. Đây là cách đọc tỉnh táo cho mọi công trình mang ý nghĩa cầu mong.
Một số điểm nhấn cao quen thuộc ở Việt Nam
Tháp Bút và Đài Nghiên bên hồ Hoàn Kiếm. Trên gò Độc Tôn trước cửa đền Ngọc Sơn có tháp Bút, đỉnh như ngòi bút hướng lên trời, và Đài Nghiên hình nửa quả đào, gắn với tên tuổi Nguyễn Văn Siêu ở thế kỷ 19 theo các tài liệu phổ biến. Bộ ba bút, nghiên và mặt hồ như giấy là một biểu tượng văn học rõ ràng, đặt giữa lòng thành phố.
Cột cờ trong kinh thành. Cột cờ Hà Nội và Kỳ Đài Huế đều có từ thời Nguyễn. Ngoài chức năng quân sự như quan sát, treo cờ hiệu, chúng là điểm cao nhất trong khu vực lúc dựng, nhìn thấy từ xa, đánh dấu trung tâm quyền lực. Trong ngôn ngữ phong thủy, đó là điểm nhấn định vị trục thành.
Tháp chùa trên gò, trên đồi. Nhiều ngôi chùa có tháp nhiều tầng đặt trên gò cao, cạnh sông hay ven hồ. Tháp vừa là nơi thờ, vừa là mốc định hướng cho người đi đường, đi thuyền. Ở các tỉnh ven biển miền Trung, nhiều đền tháp Chăm cũng đứng trên đồi gần sông, nhìn ra xa.
Tháp nước, tháp chuông thời cận đại. Ở một số đô thị, tháp nước và tháp chuông nhà thờ từng là công trình cao nhất phố, trở thành dấu mốc quen thuộc của cư dân. Chúng không được dựng theo phong thủy, nhưng người dân đã gắn chúng vào cách định hướng và ký ức chung của khu phố.
Toà tháp hiện đại: núi tựa hay mũi nhọn
Khi một toà tháp cao vài chục tầng mọc lên giữa khu dân cư thấp tầng, câu hỏi phong thủy hay gặp là: nó là núi tựa hay là sát khí. Theo phái Loan đầu, một khối cao đặc, vững, đứng phía sau và cách một khoảng hợp lý có thể được coi là núi tựa. Ngược lại, một toà tháp nhọn, góc cạnh chĩa thẳng vào mặt tiền, đứng quá gần phía trước, thường bị coi là áp lực hay góc nhọn chĩa vào. Phân tích chi tiết cho từng nhà nằm ở chuyên mục hình thế; ở đây bàn ở cấp khu vực.
Ở cấp thành phố, toà tháp hiện đại là điểm nhấn đô thị. Nhà quy hoạch Kevin Lynch trong cuốn The Image of the City (1960) xếp điểm nhấn (landmark) vào năm yếu tố giúp người dân hình dung thành phố, cùng với tuyến đường, biên, khu vực và nút. Một điểm nhấn tốt giúp định hướng, tạo bản sắc. Một điểm nhấn đặt sai chỗ có thể che tầm nhìn ra sông, núi, làm mất cảnh quan đã có.
Như vậy, cả phong thủy lẫn quy hoạch đều quan tâm vị trí, tỉ lệ và quan hệ của công trình cao với cảnh quan xung quanh. Khác biệt là phong thủy diễn đạt bằng ngôn ngữ khí và cát hung, còn quy hoạch dùng tầm nhìn, bóng đổ, gió, mật độ và hạ tầng.
Tác động có thật của nhà cao tầng lên khu xung quanh
Dưới đây là các tác động mà một công trình cao gây ra cho khu lân cận, đặt cạnh cách gọi trong phong thủy. Đây là căn cứ tốt hơn để đánh giá thay vì chỉ nói "tốt" hay "xấu".
| Tác động | Mô tả thực tế | Cách gọi trong phong thủy |
|---|---|---|
| Bóng đổ | Che nắng các nhà phía Bắc và phía sau theo giờ trong ngày, mùa đông bóng dài hơn | Âm khí nặng, thiếu dương |
| Gió hẻm, gió xoáy chân nhà | Gió bị khối cao ép xuống, tăng tốc ở chân và khe giữa toà | Thiên trảm, phong sát |
| Phản chiếu nắng từ kính | Mặt kính hắt nắng chói vào nhà đối diện | Quang sát |
| Tăng mật độ người, xe | Giờ cao điểm đông hơn, áp lực chỗ đỗ, hạ tầng | Khí động mạnh lên |
| Che tầm nhìn | Chắn hướng nhìn ra sông, núi, công viên | Mất minh đường, mất án sơn |
| Tạo mốc định hướng | Dễ nhận ra khu vực từ xa | Có núi làm chủ, khu vực có điểm tựa |
Bảng cho thấy các khái niệm phong thủy về toà nhà cao thường đang mô tả những tác động vi khí hậu và thị giác có thể đo được. Khi tranh luận về một dự án cao tầng, bạn có thể dựa trên các tác động này để góp ý qua kênh lấy ý kiến cộng đồng chính thức.
Cách tự đánh giá một toà tháp mới gần nhà
Nếu khu bạn sắp có hoặc vừa có một công trình cao, có thể làm theo trình tự sau để hiểu tác động, trước khi nghĩ tới bất cứ cách "hoá giải" nào.
- Xác định toà tháp ở hướng nào so với nhà: trước, sau, trái, phải, và khoảng cách thật tính bằng mét.
- Quan sát bóng đổ vào sáng sớm, giữa trưa và chiều muộn, nhất là trong mùa đông khi mặt trời thấp. Ghi lại số giờ nắng nhà bạn còn nhận được.
- Để ý gió: chân toà nhà và lối đi cạnh đó có gió giật mạnh bất thường vào những ngày gió lớn không.
- Để ý ánh nắng phản chiếu: vào buổi chiều, mặt kính có hắt nắng chói vào phòng nào của nhà bạn không.
- Ghi lại thay đổi về giao thông: số xe, chỗ đỗ, giờ ùn tắc trên đường dẫn vào nhà.
- Từ đó chọn cách xử lý tương ứng: rèm, phim cách nhiệt, cây chắn gió, bố trí lại phòng ngủ, thay vì vật phẩm treo lên.
Trình tự này không cần la bàn hay thầy. Nó giúp bạn biết toà tháp đang ảnh hưởng tới mình ở điểm nào, và mỗi điểm đều có cách xử lý cụ thể.
Quan niệm về tháp và việc cầu học hành hôm nay
Đến nay, nhiều gia đình vẫn đặt tháp văn xương nhỏ trên bàn học của con, coi như phiên bản thu nhỏ của tháp văn phong. Đây là tập quán văn hoá, nhắc con chú tâm học hành. Không có căn cứ cho thấy vật này làm tăng điểm số, và cũng không nên tạo áp lực cho trẻ bằng các vật cầu mong.
Với công trình công cộng, ý tưởng dựng một biểu tượng khuyến học ở trung tâm làng, phường vẫn có giá trị cộng đồng: một văn chỉ, một nhà văn hoá có thư viện, một khoảng sân cho trẻ đọc sách. Ở cấp đô thị, điều này được thể hiện qua trường học, thư viện, bảo tàng đặt ở những vị trí dễ tiếp cận trên trục chính. Có thể coi đó là "tháp văn phong" của thời hiện đại, xét về ý nghĩa.
Điều nên tránh là mua bán các vật phẩm tháp với lời hứa đỗ đạt, thăng tiến. Nếu thích vật phẩm vì ý nghĩa văn hoá, hãy chọn đồ có ghi rõ chất liệu, đặt ở chỗ không vướng, và hiểu rằng việc học vẫn phụ thuộc vào thói quen, thầy cô và môi trường học.
Khi nào một công trình cao được coi là hợp cảnh
Tỉ lệ với khoảng trống quanh nó. Một toà tháp đứng giữa quảng trường, công viên hay bên mặt nước rộng có khoảng lùi để nhìn trọn, không đè lên nhà xung quanh. Phong thủy gọi đó là núi có minh đường; quy hoạch gọi là có không gian đệm.
Không chắn tầm nhìn quý của cả khu. Nếu một toà nhà cắt ngang tầm nhìn từ phố cổ ra sông, ra núi, nó lấy đi cảnh quan chung của nhiều người. Nhiều thành phố trên thế giới có quy định bảo vệ các hướng nhìn quan trọng vì lý do này.
Chân công trình mở cho người đi bộ. Tháp có tầng đế là sảnh, cửa hàng, lối đi có mái che làm khu xung quanh sống động hơn. Tháp có chân là tường kín, cổng gác dài thì tạo ra đoạn phố chết, ít người qua lại.
Hình khối không tạo góc nhọn chĩa vào nhà dân. Một khối có góc sắc chĩa thẳng vào cửa nhà thấp tầng gần đó thường bị phong thủy chê, và về cảm nhận cũng gây khó chịu. Kiến trúc sư có thể bo góc, lùi khối, xoay hướng để giảm cảm giác này.
Đánh giá gió và bóng đổ từ khi thiết kế. Công trình cao được thiết kế cẩn thận thường có nghiên cứu gió và bóng đổ cho khu lân cận. Đây là phần kỹ thuật tương ứng với lời khuyên "đừng để núi đè nhà" của phong thủy, và cũng là phần nên được công khai khi lấy ý kiến cư dân.
Câu hỏi thường gặp
Tháp văn phong và tháp văn xương khác nhau thế nào?
Hai tên gọi thường được dùng gần như thay thế nhau, cùng chỉ loại tháp dựng với mong muốn khuyến khích văn học, thi cử của một vùng. Văn xương là tên một sao được coi là chủ về văn học trong quan niệm cổ; văn phong nhấn vào hình ngọn núi nhọn như ngòi bút. Cách gọi tuỳ địa phương.
Nhà ở gần tháp truyền hình hay toà nhà chọc trời có sao không?
Theo quan niệm, khối cao quá gần phía trước có thể gây áp lực, đứng phía sau ở khoảng cách hợp lý thì được coi là chỗ tựa. Thực tế cần xét bóng đổ, gió, phản chiếu nắng và hành lang an toàn nếu là cột ăng ten. Mỗi điểm đều kiểm được và có cách xử lý cụ thể.
Tháp Bút ở hồ Hoàn Kiếm có ý nghĩa phong thủy gì?
Tháp Bút cùng Đài Nghiên tạo thành biểu tượng bút và nghiên, với mặt hồ được ví như trang giấy, thể hiện tinh thần trọng chữ nghĩa. Người ta hay giải thích theo ngôn ngữ phong thủy về văn phong, nhưng cách hiểu chắc chắn nhất là ý nghĩa văn hoá khuyến học mà người dựng muốn gửi gắm.
Có nên đặt tháp văn xương trên bàn học của con?
Đây là lựa chọn văn hoá của từng gia đình. Nếu đặt, hãy chọn món nhỏ, không sắc cạnh, không chiếm chỗ học. Đừng nói với trẻ rằng vật này giúp đỗ đạt, vì dễ tạo kỳ vọng sai. Ánh sáng tốt, bàn ghế đúng chiều cao và nếp học đều đặn có tác dụng rõ hơn.
Toà tháp mới che hết nắng nhà mình thì có quyền gì?
Quyền lợi về ánh sáng, khoảng cách công trình được quy định trong quy chuẩn xây dựng và quy hoạch được duyệt. Nếu thấy dự án có dấu hiệu sai phép, bạn có thể hỏi và phản ánh tới cơ quan quản lý xây dựng địa phương. Phong thủy không phải căn cứ pháp lý để khiếu nại.
Thành phố có nên dựng tháp để cải thiện phong thủy không?
Quy hoạch hiện đại không dựng công trình chỉ vì lý do phong thủy. Một công trình cao cần lý do công năng, kinh tế và phải đánh giá tác động cảnh quan, giao thông, môi trường. Nếu muốn có điểm nhấn văn hoá, các công trình như thư viện, bảo tàng, quảng trường đem lại giá trị dùng được cho cộng đồng.