Để người ngồi xe lăn đi lại được trong nhà, ba thứ phải sửa trước là: cửa đủ rộng, chỗ chênh cao được thay bằng dốc thoải, và mỗi phòng có khoảng trống đủ để quay xe. Nhà ở Việt Nam hay có cửa phòng hẹp, bậc tam cấp trước nhà, nền phòng chênh nhau, nên sửa ba thứ này thường quyết định người ngồi xe lăn tự đi được hay phải có người bế.
Với gia đình coi trọng phong thủy, sửa cửa và làm dốc còn đụng tới hai quan niệm: kích thước cửa theo thước Lỗ Ban, và quan niệm không để lối đi lao thẳng vào cửa chính. Bài này chỉ cách chọn kích thước vừa đủ cho xe lăn vừa rơi vào cung tốt theo quy ước, và cách đặt dốc vừa thoải vừa không thẳng vào cửa. Thước Lỗ Ban là quy ước dân gian, mức tin tuỳ mỗi người; kích thước cho xe lăn là yêu cầu sử dụng thật.
Xe lăn cần bao nhiêu chỗ: con số nên biết trước khi gọi thợ
Xe lăn tay thông dụng ở nước ta có bề ngang thường vào khoảng 60–70 cm, xe lăn điện và xe có tay đẩy rộng hơn. Khi người ngồi tự đẩy bánh, khuỷu tay và bàn tay còn chìa ra hai bên, nên lối đi cần rộng hơn bề ngang xe vài chục phân. Cách chắc nhất là đo chính chiếc xe gia đình đang dùng, đo cả khi người ngồi đặt tay lên vành bánh.
Các hướng dẫn về thiết kế tiếp cận cho người khuyết tật trên thế giới thường dùng vài mốc: cửa lọt lòng khoảng 80–90 cm trở lên, lối đi khoảng 90 cm trở lên, và một vòng tròn trống đường kính khoảng 150 cm để xe quay đầu trọn vòng. Ở Việt Nam, Bộ Xây dựng có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về công trình bảo đảm người khuyết tật tiếp cận sử dụng (QCVN 10); quy chuẩn này áp chủ yếu cho công trình công cộng, nhà riêng không bắt buộc, nhưng là tài liệu tham chiếu tốt. Nên tra bản hiện hành trước khi thiết kế.
Những mốc trên là để hình dung. Nhà ống hẹp không phải lúc nào cũng đạt đủ; khi thiếu chỗ, ưu tiên đủ rộng ở đường chính (cửa ra vào, cửa phòng ngủ, cửa nhà vệ sinh) và đủ chỗ quay xe ở phòng ngủ và nhà vệ sinh, những phòng người ngồi xe lăn phải xoay trở nhiều nhất.
Chọn chiều rộng cửa vừa cho xe lăn vừa theo thước Lỗ Ban
Với cửa đi, quy ước dân gian dùng hàng 52,2 cm, đo lọt lòng. Các khoảng rơi vào cung tốt quanh vùng kích thước cửa phòng là khoảng 71,8–84,8 cm và 97,9–110,9 cm; khoảng ở giữa (84,8–97,9 cm) rơi vào hai cung Cô độc, Thiên tặc theo quy ước. Bảng dưới là cách cân nhắc, con số là ví dụ giả định:
| Lọt lòng cửa (ví dụ giả định) | Theo quy ước Lỗ Ban | Với xe lăn | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| khoảng 76–80 cm | Cung tốt | Chật với nhiều xe lăn tay, người tự đẩy dễ va tay | Chỉ hợp nếu xe nhỏ gọn và cửa nằm trên đường thẳng, không phải rẽ |
| khoảng 82–84 cm | Cung tốt, sát mép | Đi được với nhiều xe lăn tay khi đi thẳng vào | Sát mép cung, cần thi công chính xác, nên chừa sai số |
| khoảng 86–96 cm | Rơi vào cung xấu theo quy ước | Thoải mái hơn | Nếu gia đình không câu nệ Lỗ Ban thì đây là khoảng dễ dùng |
| khoảng 100–108 cm | Cung tốt | Rộng, xe lăn điện, người dìu đi cạnh đều qua | Cửa một cánh rộng nặng; cân nhắc cửa lùa hoặc cửa mẹ con |
Một cửa phòng phổ thông lọt lòng khoảng 90 cm rơi đúng vào khoảng giữa không được chuộng theo thước. Vì vậy nhiều gia đình khi sửa cho xe lăn chọn hẳn lên khoảng trên 98 cm với cửa lùa, hoặc dùng cửa mẹ con (một cánh lớn, một cánh nhỏ) để tổng lọt lòng rộng mà cánh chính vẫn nhẹ. Hãy nhớ chừa 1–2 cm sai số mỗi đầu khoảng, vì nẹp, ron và lớp sơn làm lọt lòng thực tế hụt đi.
Dốc thay bậc tam cấp: vừa thoải vừa không lao thẳng vào cửa
Độ dốc là con số quan trọng nhất. Nhiều hướng dẫn tiếp cận lấy mốc khoảng 1:12, tức cứ cao 1 phần thì dài 12 phần. Ví dụ giả định: nền nhà cao hơn sân 30 cm thì dốc cần dài khoảng 3,6 m. Dốc ngắn hơn nghĩa là dốc gắt hơn, người tự đẩy không lên nổi và đi xuống dễ trôi xe.
Dốc chạy dọc mặt nhà thay vì đâm thẳng vào cửa. Phong thủy không chuộng đường đi lao thẳng vào cửa chính, cho rằng khí đến gấp, không tụ. Thật trùng hợp, với mặt tiền ngắn, dốc chạy song song với mặt nhà rồi có chiếu nghỉ phẳng trước cửa lại là cách duy nhất đủ chiều dài. Kết quả là lối vào có một khúc rẽ nhẹ, đúng ý "uốn lượn" của quan niệm và đủ thoải cho xe lăn.
Chiếu nghỉ phẳng trước cửa là bắt buộc trên thực tế. Người ngồi xe lăn cần một mặt phẳng trước cửa để dừng, mở cửa, rồi mới đẩy vào. Dốc chạy thẳng tới tận ngạch cửa thì người dùng phải vừa giữ xe khỏi trôi vừa mở cửa, rất dễ mất kiểm soát.
Mặt dốc nhám, có gờ hai bên, có tay vịn. Mặt dốc trơn khi mưa là nguy hiểm; dùng bê tông chải nhám, gạch chống trơn hoặc tấm cao su. Gờ thấp hai bên giữ bánh xe khỏi trượt ra mép. Tay vịn giúp người đi bộ yếu chân cũng dùng được dốc.
Dốc tháo lắp là giải pháp cho nhà thuê hoặc chưa sửa được. Có loại dốc nhôm gấp hoặc dốc cao su đặt lên bậc. Chúng hợp với chỗ chênh nhỏ; chỗ chênh lớn mà dùng dốc ngắn thì quá gắt, chỉ nên dùng khi có người đẩy.
Bên trong nhà: những chỗ người ngồi xe lăn hay vướng
Cửa và dốc xong mới là một nửa. Đi một vòng trong nhà với chiếc xe lăn, bạn sẽ gặp những chỗ sau:
- Nền các phòng chênh nhau vài phân do lát gạch nhiều đợt: dùng nẹp dốc hoặc cán lại cho phẳng.
- Thảm, đặc biệt thảm lông dày, làm bánh xe lún và khó đẩy; bỏ thảm ở đường đi chính.
- Bàn ăn, bàn làm việc có thanh giằng hoặc yếm thấp chặn đầu gối: chọn bàn chân bốn góc, mặt bàn đủ cao để đầu gối lọt vào.
- Công tắc, ổ cắm, tay nắm cửa quá cao hoặc quá thấp: hạ công tắc xuống, nâng ổ cắm lên ngang tầm tay người ngồi.
- Tủ quần áo có thanh treo cao: lắp thanh treo kéo xuống hoặc chuyển đồ dùng hằng ngày xuống ngăn thấp.
- Giường cao hơn mặt ngồi xe lăn nhiều: người chuyển từ xe sang giường cần hai mặt gần ngang nhau.
- Bàn thờ quá cao: người ngồi xe lăn không tự thắp hương được. Nếu ông bà muốn tự thắp, có thể đặt thêm một kệ thấp phía trước, tuỳ phong tục gia đình.
Mỗi nhà sẽ có thêm những chỗ riêng. Cách nhanh nhất để phát hiện là để người dùng xe lăn tự đi qua mọi phòng một lượt, có người đi cạnh ghi lại chỗ nào phải dừng, phải nhờ, phải xoay nhiều lần.
Phòng ngủ và nhà vệ sinh: khoảng trống để quay và chuyển xe
Trong phòng ngủ, người ngồi xe lăn cần một bên giường có khoảng trống đủ để đỗ xe song song với giường rồi chuyển người sang. Khoảng trống này nên ở phía bên tay khoẻ của người dùng, vì họ sẽ chống tay đó khi chuyển. Nếu gia đình kê giường theo hướng hợp tuổi, nên xét xem hướng đó có còn chừa được khoảng trống ở đúng phía hay không; khi hai yêu cầu vướng nhau, khả năng tự chuyển người nên được ưu tiên.
Nhà vệ sinh là nơi khó nhất. Lý tưởng là đủ một vòng trống để xe quay trọn, nhưng nhà vệ sinh ở nhà phố thường chỉ vài mét vuông. Khi không đủ, ít nhất phải có chỗ đặt xe song song hoặc chéo góc với bồn cầu, có tay vịn ở phía người dùng sẽ chuyển sang. Bồn rửa nên treo tường, phía dưới để trống cho đầu gối lọt vào; gương hạ thấp hoặc nghiêng để người ngồi soi được.
Cửa nhà vệ sinh cho xe lăn nên là cửa lùa hoặc cửa mở ra ngoài. Cửa mở vào sẽ chiếm đúng khoảng trống mà xe lăn cần, người bên trong không đóng được cửa sau lưng. Đây cũng là lý do nhiều gia đình chọn cửa lùa cho mọi phòng mà người ngồi xe lăn dùng thường xuyên: không có cánh quét, không phải lùi xe để kéo cửa, còn chuyện cửa lùa có hợp phong thủy hay không thì phần lớn các trường phái không bàn tới.
Tuần đầu khi người thân mới bắt đầu ngồi xe lăn
Nhiều gia đình bắt đầu dùng xe lăn đột ngột, sau một lần ngã hay một đợt nằm viện. Trước khi sửa lớn, có những việc làm ngay trong vài ngày:
- Chuyển chỗ ngủ xuống tầng trệt, kể cả khi phải dùng tạm phòng khách, kê giường cạnh lối ra nhà vệ sinh.
- Dọn sạch sàn trên đường xe đi, cuộn thảm cất, dời bàn ghế sát tường.
- Mua hoặc mượn dốc tháo lắp cho những chỗ chênh nhỏ, nhất là cửa nhà vệ sinh.
- Đặt ghế bô cạnh giường cho ban đêm nếu nhà vệ sinh còn xa hoặc chưa sửa.
- Đo chiếc xe lăn đang dùng và đo các cửa trong nhà, ghi lại để làm việc với thợ sau này.
- Hỏi chuyên viên phục hồi chức năng về cách chuyển người từ xe sang giường, sang bồn cầu cho an toàn cả với người chăm sóc.
Những việc này không cần đụng tới tường hay cửa. Làm xong rồi mới bàn tới phần sửa lâu dài, khi gia đình đã biết người thân sẽ ngồi xe lăn tạm thời hay lâu dài.
Trình tự sửa nhà cho người ngồi xe lăn
Sửa nhà cho xe lăn thường làm dần theo ngân sách. Trình tự dưới đây đưa việc giúp người ngồi xe lăn tự làm được những việc cơ bản lên trước:
- Xác định phòng ngủ: ở tầng trệt, gần nhà vệ sinh, có đường ra cửa không qua bậc.
- Làm phẳng đường đi từ phòng ngủ tới nhà vệ sinh, bếp, phòng sinh hoạt chung; bỏ ngạch, thêm nẹp dốc.
- Mở rộng cửa phòng ngủ và cửa nhà vệ sinh, chọn số đo theo bảng ở trên nếu gia đình theo thước Lỗ Ban.
- Sửa nhà vệ sinh: đủ chỗ quay xe hoặc ít nhất đủ chỗ đặt xe song song với bồn cầu, tay vịn, chỗ tắm có ghế.
- Làm dốc ở cửa chính hoặc một cửa phụ, có chiếu nghỉ phẳng và tay vịn.
- Chỉnh đồ đạc: bàn, công tắc, tủ, giường theo tầm của người ngồi.
- Cuối cùng mới xét tới những thay đổi lớn như thang máy gia đình, chỉ khi người ngồi xe lăn phải lên xuống tầng hằng ngày.
Mọi thay đổi về kết cấu, mở rộng ô cửa trên tường chịu lực, làm dốc lấn ra vỉa hè hay lắp thang máy đều phải theo quy định xây dựng và có người làm chuyên môn tính toán. Phong thủy chỉ nên là lớp chọn số đo và bố cục sau khi phần kỹ thuật đã đúng.
Câu hỏi thường gặp
Cửa phòng rộng 90 cm có phạm thước Lỗ Ban không?
Theo hàng 52,2 cm, khoảng lọt lòng từ chừng 84,8 tới 97,9 cm rơi vào hai cung được coi là xấu. Đây là quy ước dân gian, mức tin tuỳ mỗi gia đình. Nếu muốn giữ cung tốt mà vẫn đủ rộng cho xe lăn, có thể chọn lên khoảng trên 98 cm với cửa lùa, hoặc dùng cửa mẹ con.
Dốc cho xe lăn ở cửa chính có bị coi là "đường đâm thẳng vào nhà" không?
Nếu dốc chạy thẳng từ cổng vào cửa thì một số người theo phong thủy sẽ ngại. Cách làm hợp cả hai là cho dốc chạy dọc mặt nhà, có chiếu nghỉ phẳng trước cửa rồi rẽ vào. Cách này cũng giúp dốc đủ dài để thoải, nên là lựa chọn tốt kể cả khi gia đình không quan tâm phong thủy.
Nhà ống mặt tiền hẹp không đủ chỗ làm dốc dài thì sao?
Có thể làm dốc gấp khúc có chiếu nghỉ, dùng một phần sân hoặc lùi cửa vào trong để lấy chiều dài. Nếu vẫn không đủ, cân nhắc thiết bị nâng ngắn chuyên dụng cho xe lăn. Làm dốc lấn ra vỉa hè phải hỏi chính quyền địa phương vì đó là không gian công cộng.
Có cần thang máy gia đình khi có người ngồi xe lăn không?
Không phải lúc nào cũng cần. Nếu mọi sinh hoạt chính của người ngồi xe lăn đặt được ở tầng trệt, việc đó rẻ và an toàn hơn. Thang máy chỉ đáng cân nhắc khi bắt buộc phải lên tầng hằng ngày. Lắp thang máy là hạng mục kỹ thuật, cần đơn vị có chuyên môn và đúng quy định an toàn.
Người ngồi xe lăn có tự thắp hương được không nếu bàn thờ cao?
Thường là không, vì bàn thờ cao hơn tầm tay khi ngồi. Nhiều gia đình để người khác thắp thay, hoặc đặt thêm một kệ thấp phía trước bàn thờ để ông bà tự dâng hương, tuỳ phong tục từng nhà. Việc này nên bàn với người lớn trong gia đình, không có quy định chung.
Xe lăn đi trên sàn gỗ hay sàn gạch tốt hơn?
Cả hai đều được nếu phẳng và không có khe hở lớn. Sàn gỗ ấm chân nhưng dễ trầy dưới bánh xe; sàn gạch bền nhưng trơn khi ướt. Quan trọng hơn là sàn liền mạch giữa các phòng, không có chỗ chênh, không có thảm dày ở đường đi chính.