Sinh nhập, sinh xuất, khắc nhập, khắc xuất: đọc quan hệ ngũ hành trong phong thủy

Khi lấy một hành làm "chủ", quan hệ của nó với một hành khác rơi vào một trong năm kiểu: sinh nhập (hành kia sinh cho chủ), sinh xuất (chủ sinh cho hành kia), khắc nhập (hành kia khắc chủ), khắc xuất (chủ khắc hành kia) và tỷ hòa (cùng hành). Đây là bộ từ vựng mà nhiều sách phong thủy, nhất là Huyền không phi tinh, dùng để đánh giá một cung, một hướng hay một vật đặt vào.

Hai vòng tương sinh và tương khắc thì nhiều người đã thuộc. Cái hay bị bỏ qua là chiều của quan hệ: cùng là Mộc và Hỏa, nhưng lấy Mộc làm chủ thì là sinh xuất, lấy Hỏa làm chủ lại là sinh nhập, và nhiều sách đánh giá hai chiều này rất khác nhau. Bài này giải nghĩa từng kiểu, đưa bảng tra nhanh, rồi chỉ ra các trường phái dùng nó ra sao và giới hạn của nó. Đây là hệ quy ước của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.

Nhắc lại hai vòng: tương sinh và tương khắc

Vòng tương sinh: Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc. Cách giải thích bằng hình ảnh quen thuộc là gỗ cháy thành lửa, lửa đốt xong để lại tro thành đất, đất chứa quặng kim loại, kim loại nung chảy thành dạng lỏng hoặc bề mặt kim loại lạnh đọng hơi nước, nước tưới cho cây lớn. Mỗi hình ảnh chỉ là cách nhớ; người xưa không coi đó là phản ứng hoá học.

Vòng tương khắc: Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc. Hình ảnh đi kèm là rễ cây xuyên đất, đê đất ngăn nước, nước dập lửa, lửa nung chảy kim loại, dao rìu chặt cây. Một mẹo nhớ: trong vòng sinh, mỗi hành khắc hành đứng cách nó một bước, tức là "cách một thì khắc".

Điều quan trọng là "khắc" trong lý thuyết gốc không đồng nghĩa với "xấu". Khắc là kiềm chế: không có Kim tỉa bớt thì Mộc mọc tràn, không có Thủy làm dịu thì Hỏa bốc quá. Các sách y học cổ và phong thủy đều mô tả một hệ lành mạnh là hệ có cả sinh lẫn khắc ở mức vừa phải. Bộ năm quan hệ sinh nhập, sinh xuất… chính là cách nói chi tiết hơn về "mức vừa phải" ấy khi đứng ở góc nhìn của một hành.

Bảng tra nhanh năm quan hệ theo từng hành chủ

Đọc theo hàng: lấy hành ở cột đầu làm chủ, các cột sau cho biết hành nào ở vị trí nào so với chủ.

Với mỗi hành chủ, bốn hành còn lại chiếm đúng bốn vị trí, không trùng nhau. Đó là lý do bảng gọn như vậy: chỉ cần nhớ vòng sinh, các ô còn lại tự suy ra được.

Thử với hành Thổ: Hỏa đứng ngay trước Thổ trong vòng sinh nên là sinh nhập; Kim đứng ngay sau nên là sinh xuất; Thủy cách sau một bước nên Thổ khắc Thủy, tức khắc xuất; Mộc cách trước một bước nên Mộc khắc Thổ, tức khắc nhập. Tập suy như vậy vài lần với các hành khác, bạn sẽ không cần mở bảng nữa. Khi đọc sách cũ, lưu ý một số tác giả dùng chữ "tiết" thay cho sinh xuất và chữ "hao" hoặc "tài" cho khắc xuất; tên khác nhưng quan hệ là một.

Năm quan hệ nghĩa là gì khi đọc theo quan niệm

Sinh nhập: được nuôi. Hành khác sinh cho chủ, giống được tiếp thêm sức. Nhiều sách xếp đây là quan hệ thuận lợi nhất cho hành chủ, và khi một vị trí "sinh nhập" cho hành được coi là quan trọng, họ gọi đó là thế tốt.

Tỷ hòa: cùng loại, thêm sức. Hai hành giống nhau đứng cạnh được coi là trợ lực, tăng cường. Một số sách cảnh báo quá nhiều tỷ hòa cũng làm hành đó quá vượng, mất cân bằng.

Khắc xuất: chủ đi khắc người khác. Chủ vẫn thắng nhưng phải bỏ sức; nhiều sách coi là trung bình, có nơi diễn giải là "có được nhưng vất vả".

Sinh xuất: chủ bị tiết. Chủ dồn sức nuôi hành khác nên hao đi. Lối nói thường gặp là "tiết khí". Cũng có sách nhấn mạnh mặt tích cực: sinh xuất là dùng sức của mình làm ra cái khác.

Khắc nhập: chủ bị khắc. Hành khác kiềm chế chủ. Đây là quan hệ được nhiều sách đánh giá bất lợi nhất cho hành chủ, nhưng như đã nói, kiềm chế ở mức vừa vẫn là một phần của cân bằng.

Thứ tự tốt – xấu: các sách không hoàn toàn thống nhất

Một thứ tự hay được trích là: sinh nhập tốt nhất, rồi tỷ hòa, rồi khắc xuất, rồi sinh xuất, cuối cùng là khắc nhập. Nhưng thứ tự này không phải luật chung cho mọi trường phái. Có sách xếp khắc xuất xấu hơn sinh xuất; có sách nói cùng một quan hệ mà hành chủ đang vượng thì bị khắc cũng không sao, hành chủ đang suy thì được sinh mới đáng kể. Trong Huyền không, đánh giá còn phụ thuộc sao đang đắc vận hay thất vận.

Điều đó có nghĩa là bảng tra chỉ cho bạn tên gọi của quan hệ, không cho bạn kết luận. Kết luận là bước diễn giải, và bước diễn giải mang dấu ấn của trường phái, của người thầy. Khi nghe một nhận xét kiểu "góc này khắc nhập nên xấu", câu hỏi nên đặt ra là: hành chủ ở đây là gì, ai chọn nó làm chủ, và trường phái này có xét đến độ vượng suy không.

Cũng nên tỉnh táo với lối nói đẩy mọi quan hệ khắc thành tai hoạ. Theo lý thuyết, khắc nhập ở mức nhẹ là chuyện bình thường của mọi hệ; nó chỉ được coi là đáng lưu tâm khi lệch quá mức. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và không quan hệ ngũ hành nào thay được việc kiểm nhà bằng các tiêu chí an toàn, ánh sáng, thông gió.

Các trường phái dùng bộ từ này ở đâu

Bộ năm quan hệ xuất hiện nhiều nhất trong các phái lý khí, nơi mọi thứ đều được quy ra hành để so với nhau:

• Huyền không phi tinh. Mỗi con số từ 1 đến 9 mang một hành (ví dụ 1 là Thủy, 9 là Hỏa). Người theo phái này so hành của sao với hành của cung mà sao bay vào, hoặc so sao năm với sao gốc, rồi gọi tên quan hệ sinh nhập, khắc xuất… để đánh giá.
• So hướng nhà với hướng cửa hoặc với vị trí bếp. Một số sách lấy hành của toạ hoặc của trung cung làm chủ rồi xét các cung khác sinh hay khắc nó.
• Phép chọn ngày. Hành của can chi ngày được so với hành của việc định làm hoặc của người chủ sự; tên gọi các quan hệ cũng giống như trên.
• Đọc vật đặt vào một góc. Khi gán hành cho đồ vật (bể nước là Thủy, đồ đồng là Kim), người ta xét vật ấy sinh nhập hay khắc nhập cho hành của góc. Đây là cách dùng phổ biến nhất trong các bài phong thủy đại chúng và cũng dễ bị đẩy đi quá đà nhất.

Trong cả bốn cách dùng, phần khó không nằm ở bảng tra mà ở chỗ chọn đúng "chủ". Chọn sai chủ, mọi quan hệ phía sau đều đảo ngược.

Khi ba hành đứng cạnh nhau: chuỗi sinh và chuỗi khắc

Trong nhà thật, hiếm khi chỉ có hai hành đặt cạnh nhau. Một góc phòng có thể vừa thuộc Mộc theo phương vị, vừa có ghế kim loại, vừa có bể nước. Lúc đó người theo lối đọc ngũ hành sẽ nhìn cả chuỗi: Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc tạo thành một dòng sinh liên tiếp chảy về hành của góc, thường được mô tả là thuận. Ngược lại, nếu chuỗi là Thủy khắc Hỏa trong khi Hỏa lại đang khắc Kim, hành ở giữa vừa bị khắc vừa phải đi khắc, bị coi là chịu hai đầu áp lực.

Đọc theo chuỗi giúp hiểu vì sao nhiều sách khuyên "đừng chỉ nhìn một cặp". Một vật bị coi là khắc góc nhà có thể được hoá giải nếu giữa chúng có một hành trung gian nối hai bên thành dòng sinh. Đây là gốc của ý tưởng thông quan, cũng là lý do lời khuyên phong thủy về một vật lẻ thường khác nhau tuỳ những gì xung quanh nó.

Chuỗi cũng cho thấy giới hạn của phép đọc. Khi số vật trong phòng tăng lên, số cặp quan hệ tăng rất nhanh và người đọc gần như có thể chọn ra chuỗi nào cũng được để đi tới kết luận mình muốn. Vì thế những người làm nghề cẩn trọng thường chỉ xét vài yếu tố lớn: hướng, cửa, bếp, vật lớn cố định, và bỏ qua các đồ trang trí nhỏ. Bạn cũng nên làm như vậy khi tự áp dụng: tập trung vào thứ to, cố định và dùng hằng ngày.

Ví dụ giả định: một góc nhà đọc theo hai chủ khác nhau

Ví dụ giả định: phòng khách có cửa sổ lớn ở góc Đông, chủ nhà định đặt một chiếc tủ kim loại cao ở đó. Theo phép gán phương vị, góc Đông thuộc Mộc; tủ kim loại thuộc Kim. Lấy góc làm chủ, Kim khắc Mộc là khắc nhập, một số người sẽ khuyên tránh. Lấy tủ làm chủ thì đó là khắc xuất, tủ "thắng" góc, kết luận nghe khác hẳn dù cùng một cặp hành.

Thực tế, đa số người dùng phép này lấy hành của vị trí làm chủ, vì vị trí là cố định còn đồ vật thì dời được. Nhưng ví dụ cho thấy vì sao cần hỏi rõ chủ là gì trước khi nghe kết luận. Ở góc độ công năng, câu hỏi đáng giá hơn là: chiếc tủ cao có chắn ánh sáng từ cửa sổ không, có chắc chắn khi trẻ leo trèo không, có làm phòng hẹp đi không.

Nếu vẫn muốn hài hoà theo ngũ hành mà không đổi tủ, nhiều người chọn cách thêm một hành trung gian giữa hai hành khắc nhau, chẳng hạn chậu cây nước hoặc màu xanh đậm gần đó để Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc. Đó là ý tưởng "thông quan", sẽ có bài riêng. Còn trước hết, hãy kéo tủ ra khỏi khung cửa sổ để phòng giữ được sáng.

Câu hỏi thường gặp

Sinh nhập và tỷ hòa, cái nào tốt hơn?

Nhiều sách xếp sinh nhập trên tỷ hòa vì được nuôi thêm sức, nhưng cũng có cách đọc coi trọng độ vượng suy: hành chủ đang quá mạnh thì thêm sinh hay tỷ hòa đều không cần. Không có câu trả lời chung cho mọi trường phái.

Khắc xuất có phải là tốt vì chủ thắng không?

Không hẳn. Khắc xuất nghĩa là hành chủ phải bỏ sức kiềm chế hành khác, nhiều sách diễn giải là có kết quả nhưng tốn công. Xếp hạng tốt xấu của khắc xuất thay đổi theo từng sách.

Có cách nào nhớ nhanh năm quan hệ không?

Chỉ cần thuộc vòng sinh Mộc – Hỏa – Thổ – Kim – Thủy. Hành đứng trước chủ là sinh nhập, đứng sau là sinh xuất, cách sau một bước là khắc xuất, cách trước một bước là khắc nhập, trùng là tỷ hòa.

Ngũ hành nạp âm có dùng bộ quan hệ này không?

Có, khi so mệnh nạp âm của hai người hoặc của người với năm. Nhưng nạp âm là hệ tính riêng theo 60 hoa giáp, khác ngũ hành của phương vị; trộn hai hệ trong một phép so dễ dẫn tới kết luận lẫn lộn.

Thấy góc nhà khắc nhập có cần đổi ngay không?

Không cần vội. Hãy kiểm trước các yếu tố thực tế của góc đó như ánh sáng, gió, an toàn, công năng. Nếu muốn hài hoà theo ngũ hành, có thể thêm hành trung gian hoặc đổi màu nhỏ; quan hệ ngũ hành là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.

Tỷ hòa quá nhiều có bị coi là xấu không?

Một số sách cho rằng một hành dồn quá nhiều ở một chỗ làm mất cân bằng, ví dụ cả phòng toàn kim loại và màu trắng xám. Về cảm nhận, phòng như vậy cũng hay bị chê lạnh và cứng, nên thêm chút vật liệu mềm, màu ấm là hợp lý.