Cân bằng âm dương trong nhà ở là để mỗi khu vực có mức sáng, mức động, độ mở và độ ấm hợp với việc diễn ra ở đó: khu sinh hoạt chung thiên dương, khu nghỉ thiên âm, và không chỗ nào lệch hẳn về một phía đến mức khó dùng. Nhà lệch âm thường tối, ẩm, bí; nhà lệch dương thường chói, nóng, ồn, thiếu chỗ nghỉ.
Bài này chia khái niệm âm dương thành sáu cặp cụ thể mà bạn có thể quan sát bằng mắt, đo bằng điện thoại hoặc cảm nhận bằng da, kèm dấu hiệu lệch và cách chỉnh. Phần lớn cách chỉnh trùng với lời khuyên của kiến trúc sư về chiếu sáng và thông gió; lớp ý nghĩa phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn ánh sáng và gió thì ai cũng thấy được.
Sáu cặp âm dương để soi một ngôi nhà
Mỗi cặp dưới đây là một trục; điểm cân bằng nằm ở đâu trên trục tuỳ công năng từng phòng.
| Cặp | Phía dương | Phía âm | Cách quan sát nhanh |
|---|---|---|---|
| Sáng – tối | Nắng trực tiếp, nhiều cửa kính | Thiếu cửa sổ, góc khuất | Ban ngày có phải bật đèn mới đọc được chữ không |
| Động – tĩnh | Lối đi, cửa chính, bếp, tivi | Phòng ngủ, góc đọc, phòng thờ | Có ai thường xuyên đi ngang chỗ này không |
| Mở – kín | Không gian liền, trần cao, ban công | Phòng nhỏ, cửa đóng, vách đặc | Đứng giữa phòng thấy được bao xa |
| Ấm – mát | Hứng nắng chiều, gần bếp, mái tôn | Hướng Bắc, tầng trệt, sát đất | Sờ tường lúc ba giờ chiều |
| Cứng – mềm | Đá, kính, kim loại, bề mặt bóng | Vải, thảm, gỗ mộc, cây lá | Vỗ tay xem tiếng vang dài hay tắt nhanh |
| Cao – thấp | Trần cao, tầng trên, gác lửng thoáng | Trần thấp, tầng hầm, gầm cầu thang | Đưa tay lên có gần chạm trần không |
Không cặp nào có phía "đúng". Một phòng ngủ cứng, sáng, mở, ồn là phòng ngủ khó ngủ; một phòng khách tối, kín, mềm, trần thấp là phòng khách ngột ngạt. Cân bằng nghĩa là đúng chỗ, không phải chia đôi.
Nhà lệch âm: dấu hiệu và nguyên nhân hay gặp
Dấu hiệu dễ nhận nhất của nhà lệch âm là phải bật đèn vào ban ngày, tường chân có vệt ẩm, đồ gỗ và giày dép hay lên mốc, mùi bí khi đi xa về mở cửa. Ở miền Bắc, mùa nồm làm các dấu hiệu này lộ rõ: sàn đá đổ mồ hôi, tường loang. Người ở lâu trong không gian như vậy thường mô tả cảm giác uể oải, buồn ngủ ban ngày, dù cảm giác là thứ khó đo.
Nguyên nhân thường nằm ở hình dạng và vị trí nhà. Nhà ống sâu, hai bên giáp nhà hàng xóm, chỉ mở được mặt tiền và mặt hậu; nếu mặt hậu bị bịt để lấy diện tích thì phần giữa nhà gần như không có nắng và gió. Nhà tầng trệt sát đất, sân lát kín không thoát nước, cây lớn che trước cửa, rèm dày kéo kín cả ngày cũng đẩy ngôi nhà về phía âm.
Trong lời phong thủy, kiểu nhà này hay bị nói là "tụ âm" hoặc "khí không lưu thông". Phần có cơ sở của nhận xét ấy là không khí tù và độ ẩm cao thật sự làm nấm mốc phát triển, đồ đạc nhanh hỏng và có thể làm nặng thêm các vấn đề hô hấp ở người nhạy cảm. Phần nên bỏ là những lời gán thêm ý nghĩa đáng sợ; chẳng có gì trong lý thuyết âm dương buộc một căn nhà tối phải là nhà "có chuyện".
Nhà lệch dương: ít được nhắc nhưng không hiếm
Người ta hay lo nhà tối mà ít khi nghĩ nhà có thể "dương quá". Dấu hiệu là nắng chiều rọi thẳng vào phòng khách làm nóng hầm hập, kính lớn không có lớp che, mặt sàn bóng phản chiếu chói mắt, tiếng xe từ đường lớn lọt vào mọi phòng, không có góc nào ngồi yên được. Căn hộ tầng cao với vách kính toàn phần hướng Tây là ví dụ điển hình ở các đô thị lớn.
Trong cách diễn đạt phong thủy, đó là chỗ dương khí quá thịnh, không có chỗ thu lại. Nhìn bằng con mắt vật lý, đó là tải nhiệt cao, chói loá và tiếng ồn. Hậu quả thực tế là tiền điện điều hoà tăng, đồ nội thất bạc màu, giấc ngủ trưa và tối bị ảnh hưởng nếu phòng ngủ cũng hứng nắng như thế.
Nhà lệch dương cũng có thể xảy ra ở quy mô nhỏ: một phòng ngủ đặt ngay sát cầu thang chính và lối ra ban công, nơi mọi người đi qua liên tục; một góc làm việc đặt giữa lối đi của cả nhà. Không gian đó thiếu "phần âm" cần cho nghỉ ngơi và tập trung. Cách chỉnh không phải bôi đen mọi thứ mà là tạo lớp đệm: rèm hai lớp, mái hiên, cây xanh, vách ngăn mềm, đổi vị trí giường hoặc bàn sang chỗ ít người qua lại.
Cách chỉnh nhà lệch âm theo thứ tự ít tốn kém đến nhiều
Thứ tự dưới ưu tiên việc rẻ, làm ngay được và có hiệu quả đo được, rồi mới đến việc sửa chữa:
- Mở và dọn. Kéo rèm ban ngày, dọn đồ chắn trước cửa sổ, cắt tỉa cành cây che kín mặt tiền. Nhiều căn nhà sáng lên rõ rệt chỉ sau một buổi dọn.
- Tạo luồng gió. Mở hai cửa ở hai đầu nhà để gió đi xuyên; nếu chỉ có một mặt thoáng, dùng quạt hút ở đầu kín để kéo gió. Gió đi qua là cách giảm ẩm rẻ nhất.
- Chống ẩm đúng mùa. Mùa nồm thì đóng cửa vào lúc không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà, chạy máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô; mùa khô thì mở cửa phơi nhà.
- Tăng ánh sáng phản xạ. Sơn tường và trần màu sáng, dùng sàn màu nhạt, đặt gương ở vị trí đón sáng từ cửa sổ (tránh đối thẳng giường theo thói quen của nhiều gia đình).
- Bổ sung đèn có tính toán. Đèn trần chung kèm đèn hắt tường cho góc tối; ánh sáng ấm cho chỗ ngồi lâu, ánh sáng trung tính cho bếp và bàn làm việc.
- Sửa kiến trúc khi cần. Mở giếng trời, thay mái tôn bằng mái lấy sáng, chống thấm chân tường. Đây là việc phải có người có chuyên môn tính kết cấu và xin phép theo quy định nếu thuộc diện phải xin.
Các bước này cùng lúc làm nhà sáng, khô và thoáng hơn, tức là đúng thứ phong thủy gọi là "cân lại âm dương". Không cần vật phẩm nào cho phần việc này.
Cách chỉnh nhà lệch dương mà không biến nhà thành hang tối
Với nắng nóng, lớp chắn bên ngoài luôn hiệu quả hơn lớp chắn bên trong vì nó chặn nhiệt trước khi vào kính. Mái hiên, lam che nắng, giàn cây leo, rèm cuốn ngoài ban công là những giải pháp quen thuộc của nhà ở miền Nam và miền Trung. Bên trong, rèm hai lớp (một lớp voan mỏng để giữ sáng, một lớp dày để cắt nắng) cho phép điều chỉnh theo giờ trong ngày.
Với chói và tiếng vang, thêm vật liệu mềm: thảm, nệm ghế bằng vải, kệ sách, cây lá to. Những thứ này hút âm, giảm phản xạ, làm phòng "dịu" đi mà không mất sáng. Trong ngôn ngữ phong thủy, đó là thêm phần âm vào chỗ quá dương; trong ngôn ngữ âm học kiến trúc, đó là giảm thời gian vang.
Với tiếng ồn và lối đi, chỉnh bố cục là chính: đưa giường xa cửa và tường giáp đường, dùng tủ đứng làm vách ngăn giữa lối đi và góc làm việc, đổi cửa phòng ngủ sang loại kín hơn. Một nguyên tắc dễ nhớ là chỗ nghỉ nên nằm ở phía "sau" và "trong" của ngôi nhà, xa đường và lối đi chính, giống cách nhà truyền thống đặt buồng ngủ ở gian bên, sau gian giữa.
Đo âm dương bằng dụng cụ rẻ tiền
Phần lớn sáu cặp âm dương có thể quy ra số đo đơn giản. Không cần thiết bị chuyên dụng, chỉ cần vài món dễ mua và một cuốn sổ ghi:
- Ẩm kế điện tử. Đặt ở phòng nghi ẩm vài ngày. Nhiều khuyến nghị về không khí trong nhà đặt độ ẩm tương đối khoảng 30–60%; con số thường xuyên vượt xa mức trên là dấu hiệu "lệch âm" theo nghĩa vật lý, nấm mốc dễ phát triển.
- Ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại. Độ chính xác không cao nhưng đủ để so sánh các phòng với nhau và các giờ trong ngày. Chỗ đọc sách, bàn làm việc thường cần sáng hơn hẳn hành lang.
- Nhiệt kế đặt ở hai đầu nhà. Chênh lệch lớn giữa phía hứng nắng chiều và phía khuất nắng cho biết chỗ cần che chắn hoặc cần đón gió.
- Ứng dụng đo tiếng ồn. Đo ở đầu giường vào giờ đi ngủ; nếu cao bất thường so với phòng khác thì đó là chỗ "động" lấn vào khu cần "tĩnh".
- Một nén nhang hoặc dải giấy mỏng. Cầm ở giữa phòng xem khói hay giấy có chuyển động không. Khói đứng yên là gió không đi qua; khói bay đều về một hướng là có luồng đối lưu.
Ví dụ giả định: một phòng ngủ tầng trệt đo được độ ẩm thường xuyên cao hơn hẳn các phòng trên lầu, khói nhang đứng yên, phải bật đèn lúc ba giờ chiều. Ba dữ kiện ấy đủ để ưu tiên chống ẩm và mở đường gió trước khi nghĩ đến việc đổi màu sơn hay bày thêm vật gì.
Âm dương thay đổi theo giờ và theo mùa
Một ngôi nhà không đứng yên ở một điểm trên trục âm dương. Buổi sáng phía Đông sáng và mát, buổi chiều phía Tây nóng gắt; mùa hè nhà hướng Nam đón gió mát, mùa đông lại đón nắng ấm. Tư tưởng âm dương vốn nhấn mạnh sự chuyển hoá, nên cân bằng cũng là chuyện điều chỉnh liên tục chứ không phải sắp đặt một lần là xong.
Áp dụng cụ thể: đóng rèm phía Tây sau trưa, mở cửa phía Đông vào sáng sớm; mùa nồm thì đóng kín và hút ẩm, mùa thu hanh thì mở thoáng; mùa đông ở miền Bắc trải thêm thảm, thay rèm dày; mùa hè ở miền Nam cuốn bớt thảm, dùng chiếu, vải mỏng. Những thói quen này cũ như nhà Việt, chỉ là ít khi được gọi bằng tên âm dương.
Hiểu như vậy cũng giúp tránh một lo lắng không cần thiết: thấy nhà "tối" vào một chiều mưa hay "nóng" vào một trưa tháng Sáu chưa có nghĩa là nhà lệch. Hãy quan sát qua nhiều thời điểm, ghi lại vài lần bằng mắt hoặc bằng ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại, rồi mới quyết định sửa gì. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn nhật ký quan sát thì cho bạn dữ kiện thật để bàn với thợ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nhà mình thiên âm hay thiên dương?
Quan sát qua vài ngày ở nhiều giờ khác nhau: có phải bật đèn ban ngày không, tường có ẩm, có mùi bí, có chỗ nào nắng gắt hay ồn quá không. Ghi lại theo sáu cặp sáng – tối, động – tĩnh, mở – kín, ấm – mát, cứng – mềm, cao – thấp sẽ thấy rõ phía lệch.
Nhà ống sâu có phải lúc nào cũng thiếu dương?
Không hẳn. Nhà ống có giếng trời, mặt hậu thoáng và cầu thang lấy sáng vẫn có thể sáng và thông gió tốt. Vấn đề nằm ở việc bịt mặt hậu, bỏ giếng trời để lấy diện tích, chứ không nằm ở hình dạng nhà.
Có nên treo đèn sáng suốt đêm để tăng dương khí?
Không cần và không nên với phòng ngủ, vì ánh sáng ban đêm ảnh hưởng giấc ngủ. Ở lối đi, cầu thang thì một đèn ngủ nhỏ giúp đi lại an toàn ban đêm, đó là lý do thực tế đáng giữ.
Cây xanh trong nhà thuộc âm hay dương?
Tuỳ cách nhìn: cây là sinh khí, đang lớn, nên có người xếp về dương; nhưng tán lá che sáng và giữ ẩm nên ở góc tối, nhiều cây quá lại làm phòng ẩm hơn. Chọn số lượng cây theo ánh sáng thật của phòng là cách an toàn.
Phòng thờ nên thiên âm hay thiên dương?
Nhiều gia đình muốn phòng thờ yên tĩnh, sạch, ánh sáng dịu, tức là thiên tĩnh; nhưng vẫn cần thoáng để khói hương thoát ra. Cân bằng ở đây là yên mà không bí, sáng vừa mà không chói.