Sakuteiki (作庭記, Tác đình ký) là cuốn sách bàn về làm vườn được coi là cổ nhất của Nhật Bản, viết vào khoảng thế kỷ 11 thời Heian, thường được gán cho quý tộc Tachibana no Toshitsuna. Sách không phải sách phong thủy thuần tuý mà là cẩm nang thiết kế vườn cho dinh thự quý tộc, nhưng chứa nhiều đoạn dựa trên âm dương ngũ hành và tứ thần: hướng dòng nước nên chảy thế nào, đặt đá ra sao, những kiểu đá nào bị kiêng.
Lời khuyên được nhắc nhiều nhất của Sakuteiki là dòng suối trong vườn nên chảy từ phía Đông, qua phía Nam, rồi ra phía Tây. Bài này giải thích ý ấy và các ý khác, tách phần kinh nghiệm thiết kế với phần kiêng kỵ, và gợi ý cách người Việt làm tiểu cảnh kiểu Nhật có thể mượn gì. Những lời kiêng được nhắc lại ở đây là quan niệm của sách cổ, mức tin tuỳ mỗi người.
Sakuteiki là sách gì
Sakuteiki ra đời trong bối cảnh kiến trúc dinh thự kiểu shinden của quý tộc Heian: nhà chính quay về phía Nam, trước nhà là sân cát trắng dùng cho nghi lễ, xa hơn là hồ nước có đảo, có cầu, có suối dẫn nước vào hồ. Cuốn sách hướng dẫn cách dựng phần vườn ấy: chọn kiểu vườn, đào hồ, đắp đảo, dẫn suối, đặt đá. Tên gọi Sakuteiki được dùng về sau; theo các nhà nghiên cứu, tên cũ của văn bản có liên quan tới chữ "đặt đá".
Việc gán tác giả cho Tachibana no Toshitsuna, con trai một nhân vật quyền lực thời ấy và là người nổi tiếng mê vườn, là quan điểm phổ biến của giới học thuật nhưng không có chữ ký tác giả trong văn bản. Bạn nên nói "được cho là của" thay vì khẳng định chắc chắn.
Điều làm Sakuteiki đặc biệt là nó ghi lại không chỉ kỹ thuật mà cả tư tưởng: vườn phải "theo ý của đá", phải nhớ lại cảnh thiên nhiên đã thấy, phải tuân những điều cấm kỵ được truyền lại. Đọc sách, bạn thấy một người thợ vườn – quý tộc vừa rất thực tế về nước và đất, vừa chịu ảnh hưởng sâu của âm dương đạo thời ấy.
Dòng nước chảy từ Đông sang Tây: ý của sách
Lời khuyên chính. Sakuteiki cho rằng suối trong vườn nên bắt nguồn ở phía Đông, chảy về phía Nam rồi thoát ra phía Tây. Sách giải thích bằng tứ thần: nước từ phương Thanh Long đi qua, mang theo những điều lành về phương Bạch Hổ. Chiều chảy ngược lại, từ Tây sang Đông, bị coi là nghịch.
Nước đi qua dưới nhà. Một số đoạn nói tới việc cho suối chảy qua phía dưới hoặc sát bên nhà chính trước khi đổ ra hồ, coi đó là cách để dòng nước "tẩy rửa" những điều không lành. Đây là hình ảnh mang màu tín ngưỡng, nhưng cũng phản ánh thực tế: dinh thự Heian làm trên sàn gỗ cao, có khoảng thông bên dưới.
Lý do địa hình. Kyoto là lòng chảo dốc từ Bắc xuống Nam, nước tự nhiên chảy theo chiều ấy. Một vườn dẫn nước từ phía Đông Bắc vào, cho chảy qua mặt Nam của nhà rồi ra phía Tây Nam là đi theo độ dốc tự nhiên, ít phải đào đắp. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng lời khuyên phong thủy và kinh nghiệm địa hình ở đây trùng nhau.
Thay thế khi thiếu. Sách còn nói tới cách bù khi khu đất không có đủ địa hình theo tứ thần, chẳng hạn trồng hàng liễu ở phía Đông thay cho dòng nước. Số lượng và loại cây cho từng phương được ghi cụ thể trong sách, các bản dịch hiện nay diễn đạt hơi khác nhau. Ý chính là: thiếu thì bù, giống tinh thần tỳ bổ của Hàn Quốc.
Đặt đá: theo ý của đá
Phần lớn Sakuteiki nói về đá. Câu được trích nhiều là lời khuyên đặt đá theo "ý muốn" của đá, nghĩa là quan sát hình dáng tự nhiên của từng viên, xem nó vốn đứng hay nằm, mặt nào đẹp, rồi đặt sao cho đá ở tư thế tự nhiên nhất. Một viên đá đứng trong tự nhiên mà bị đặt nằm, hay ngược lại, bị coi là trái lẽ.
Sách mô tả các kiểu bố cục đá theo cảnh thiên nhiên: đá bờ biển, đá thác, đá suối, đá đảo. Người làm vườn được khuyên nhớ lại những cảnh đẹp đã thấy ở các vùng nổi tiếng rồi tái tạo tinh thần cảnh ấy, không chép nguyên. Đây là nền móng cho truyền thống vườn Nhật về sau: vườn là thiên nhiên được chưng cất, không phải mô hình thu nhỏ máy móc.
Với người làm tiểu cảnh ở Việt Nam, bài học này rất thực tế. Khi chọn đá cho hòn non bộ hay vườn khô, đừng ép đá vào bố cục đã vẽ sẵn; hãy xoay, lật từng viên để tìm mặt đẹp và tư thế vững, vừa đẹp vừa an toàn, không bị lật đổ khi trẻ con leo trèo.
Những lời kiêng về đá trong Sakuteiki
Sakuteiki có một danh sách điều cấm kỵ khi đặt đá, đi kèm lời cảnh báo về tai hoạ cho chủ nhà nếu phạm. Bảng dưới diễn giải một số điều thường được trích, kèm cách hiểu từ góc thiết kế. Những lời cảnh báo tai hoạ là quan niệm của thời ấy, không nên đọc như sự thật.
| Điều kiêng (diễn giải) | Cách hiểu từ góc thiết kế và an toàn |
|---|---|
| Đặt đá vốn nằm thành đứng, đá vốn đứng thành nằm | Đá đặt trái tư thế tự nhiên trông gượng, dễ đổ, chân đá không vững |
| Đặt đá cao hơn hiên nhà ngay sát nhà | Khối đá lớn sát nhà che sáng, cản gió, gây cảm giác đè nặng |
| Đặt đá lớn ở hướng Đông Bắc | Liên hệ với quan niệm quỷ môn; về thực tế, khối nặng ở góc ít nắng dễ đọng rêu ẩm |
| Dùng đá lấy từ mộ, chùa cũ | Kiêng theo tín ngưỡng; ngày nay còn là chuyện pháp lý và tôn trọng di tích |
| Để đá chỉ thẳng vào nhà | Tương tự quan niệm "sát" của góc nhọn; thực tế là vật sắc cạnh hướng vào lối đi |
Đọc bảng này, bạn thấy nhiều lời kiêng có thể dịch sang ngôn ngữ thiết kế và an toàn. Phần không dịch được, như lời cảnh báo tai hoạ, nên để lại như một nét văn hoá của thời Heian.
Làm tiểu cảnh kiểu Nhật ở Việt Nam: mượn Sakuteiki thế nào
Vườn Nhật trong quán cà phê, biệt thự, sân nhà phố đang khá phổ biến ở Việt Nam. Nếu muốn có tiểu cảnh nước mang tinh thần Sakuteiki, bạn có thể đi theo trình tự sau:
- Khảo sát độ dốc thật của sân: nước mưa đang thoát về phía nào. Ưu tiên cho dòng nước trong tiểu cảnh chảy theo độ dốc ấy, thay vì ép chảy Đông sang Tây bằng mọi giá.
- Đặt nguồn nước (thác nhỏ, ống tre) ở chỗ có nền vững, có điện an toàn cho máy bơm, dễ bảo trì. Máy bơm, ổ điện ngoài trời phải có thiết bị chống giật và nắp che mưa.
- Chọn đá trước khi vẽ chi tiết: xoay, lật từng viên để tìm tư thế tự nhiên, chôn chân đá đủ sâu cho vững.
- Giữ khoảng cách giữa khối đá lớn và tường nhà, cửa sổ để không che sáng và tránh ẩm thấm vào tường.
- Thiết kế lòng suối có lớp chống thấm và đường tràn, kiểm soát muỗi bằng nước luôn chảy hoặc nuôi cá nhỏ.
- Nếu muốn theo hướng Đông sang Tây như sách cổ và địa hình cho phép, coi đó là một lớp ý nghĩa thêm vào; nếu không, một dòng chảy hợp lý và sạch sẽ đã đủ.
Trẻ nhỏ rất thích tiểu cảnh nước, nên với nhà có con nhỏ, giữ mực nước nông, đá chắc chắn và không có cạnh sắc ở lối đi.
Từ vườn Heian đến vườn khô và vườn trà
Sakuteiki viết cho vườn hồ của dinh thự quý tộc, nhưng ảnh hưởng của nó kéo dài qua nhiều kiểu vườn về sau. Ngay trong sách đã có một thuật ngữ trở nên rất nổi tiếng: karesansui, nghĩa đen là "núi nước khô", dùng để chỉ cách đặt đá ở chỗ không có hồ hay suối. Ở thời Heian, đó chỉ là một phần nhỏ của vườn; nhiều thế kỷ sau, trong các chùa Thiền thời Muromachi, karesansui phát triển thành những khu vườn đá và cát cào nổi tiếng, nơi cát tượng trưng cho nước và đá tượng trưng cho núi, đảo.
Đến thế kỷ 16, vườn trà (roji) xuất hiện cùng nghi thức trà đạo: một lối đi bằng đá bước, đèn đá, chậu nước rửa tay thấp buộc người khách phải cúi người. Ở đây, tinh thần chủ yếu là sự tĩnh và mộc, ít dấu vết của tứ thần hay hướng nước theo Sakuteiki, nhưng nguyên tắc "đặt đá theo ý của đá" vẫn được giữ.
Nhìn cả dòng phát triển ấy, bạn thấy phần âm dương ngũ hành mạnh nhất ở vườn thời Heian rồi nhạt dần, trong khi phần kỹ thuật và thẩm mỹ được kế thừa liên tục. Đây là một mẫu hình khá chung của phong thủy ở nhiều nước: lớp kinh nghiệm bền hơn lớp kiêng kỵ.
Sakuteiki dạy gì về phong thủy nói chung
Cuốn sách cho thấy một điều ít khi được nói rõ: ở Nhật thời Heian, người làm vườn giỏi phải biết cả kỹ thuật nước, đất, đá lẫn hệ biểu tượng âm dương ngũ hành, và họ không thấy mâu thuẫn giữa hai thứ. Lời kiêng được đặt cạnh lời khuyên kỹ thuật, nhiều khi cùng chỉ về một hướng.
Người đọc hiện đại có thể học cách đọc hai lớp ấy riêng ra. Lớp kỹ thuật, như cho nước theo độ dốc, đặt đá theo tư thế tự nhiên, không đặt khối nặng sát nhà, vẫn đúng tới hôm nay. Lớp biểu tượng, như tứ thần và tai hoạ khi phạm, là một phần văn hoá đáng tôn trọng, nhưng không cần biến thành nỗi lo.
Đây cũng là lý do Sakuteiki được giới kiến trúc cảnh quan quốc tế đọc và dịch: nó là văn bản sớm hiếm hoi ghi lại tư duy thiết kế cảnh quan của châu Á bằng lời của người trong nghề. Nếu bạn quan tâm tới phong thủy sân vườn, đọc một bản dịch có chú giải học thuật sẽ bổ ích hơn nhiều bài tóm tắt trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Sakuteiki có phải sách phong thủy không?
Không hoàn toàn. Đây là sách hướng dẫn làm vườn cho dinh thự quý tộc thời Heian, nhưng chứa nhiều đoạn dựa trên âm dương ngũ hành và tứ thần. Vì vậy nó thường được dùng như tư liệu về phong thủy Nhật Bản, đặc biệt là phong thủy sân vườn.
Ai là tác giả Sakuteiki?
Văn bản không ghi tên tác giả. Quan điểm phổ biến của giới nghiên cứu cho rằng tác giả là Tachibana no Toshitsuna, một quý tộc thế kỷ 11 nổi tiếng yêu vườn. Bạn nên nói đây là tác giả được cho là, không khẳng định chắc chắn.
Vì sao Sakuteiki muốn nước chảy từ Đông sang Tây?
Sách giải thích bằng tứ thần: nước từ phương Thanh Long qua phương Chu Tước rồi ra phương Bạch Hổ là thuận. Về thực tế, địa hình Kyoto dốc từ Bắc xuống Nam, nên dẫn nước vào từ phía Đông Bắc và cho ra phía Tây Nam thường đi theo độ dốc tự nhiên.
Vườn ở Việt Nam có cần cho nước chảy Đông sang Tây không?
Không cần. Điều quan trọng nhất là dòng nước chảy theo độ dốc thật của sân, thoát nước tốt, không đọng. Nếu địa hình cho phép chảy Đông sang Tây, bạn có thể coi đó là lớp ý nghĩa văn hoá thêm vào, không phải điều kiện bắt buộc.
Đá trong tiểu cảnh nên đặt đứng hay nằm?
Theo tinh thần Sakuteiki, đá đặt theo tư thế tự nhiên của nó: viên vốn dáng đứng thì để đứng, dáng nằm thì để nằm. Cách này vừa đẹp vừa vững. Chân đá cần chôn đủ sâu, nhất là nơi có trẻ nhỏ đi lại.
Đọc Sakuteiki bằng tiếng Việt ở đâu?
Hiện bản dịch tiếng Việt đầy đủ ít phổ biến. Người quan tâm thường đọc qua các bản dịch tiếng Anh có chú giải học thuật. Khi đọc bản tóm tắt trên mạng, bạn nên kiểm tra xem lời trích có nằm trong sách thật không, vì nhiều câu bị gán nhầm.