Ở Nhật Bản, phép xem nhà theo phương hướng thường được gọi là kasō (家相, gia tướng), nghĩa là "tướng của ngôi nhà". Kasō có gốc từ âm dương ngũ hành và phong thủy Trung Hoa truyền sang qua nhiều thế kỷ, nhưng đã phát triển thành một hệ khá riêng. Nét nổi bật nhất là sự kiêng hướng Đông Bắc, gọi là kimon (鬼門, quỷ môn, cửa quỷ), và hướng đối diện là Tây Nam, gọi là ura-kimon (quỷ môn sau).
Theo kasō, trục chạy từ tâm nhà về hai hướng ấy không nên đặt cửa chính, nhà vệ sinh, bếp hay bồn tắm. Bài này giải thích quan niệm đó đến từ đâu, người Nhật bố trí nhà và trồng cây ra sao để "né" quỷ môn, và vì sao nhiều lời kiêng có lý do khí hậu khá thực tế. Đây là kiến thức văn hoá tham khảo; tốt – xấu theo kasō là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Kasō và âm dương đạo: con đường phong thủy vào Nhật
Tư tưởng âm dương ngũ hành, lịch pháp và phép xem đất vào Nhật Bản từ lục địa qua bán đảo Triều Tiên, rõ nét từ khoảng thế kỷ 6 – 7. Triều đình Nhật thời cổ lập một cơ quan chuyên trách thiên văn, lịch và bói toán gọi là Onmyōryō (Âm Dương liêu), người làm việc ở đó được gọi là onmyōji. Hệ tri thức này phát triển thành onmyōdō (Âm Dương đạo), pha trộn phong thủy, lịch số và tín ngưỡng bản địa.
Trong các onmyōji, Abe no Seimei (An Bội Tình Minh) sống vào thế kỷ 10 là người nổi tiếng nhất. Ông có thật, từng phục vụ triều đình, nhưng phần lớn những gì người ta kể về ông ngày nay, như sai khiến thần linh hay đấu phép, là truyền thuyết và sản phẩm của văn học, phim ảnh về sau. Khi đọc về ông, bạn nên tách nhân vật lịch sử với nhân vật truyền thuyết.
Kasō như một môn xem nhà cho dân thường phát triển mạnh hơn vào thời Edo (thế kỷ 17 – 19), khi nhiều sách hướng dẫn được in và bán rộng rãi. Các sách này đưa ra những quy tắc dễ nhớ: tâm nhà ở đâu, tám hướng tính thế nào, chỗ nào kỵ cửa, chỗ nào kỵ nước. Từ đó kasō trở thành một phần của văn hoá xây nhà Nhật, tồn tại đến ngày nay trong cách nhiều gia đình và cả công ty xây dựng tư vấn mặt bằng.
Quỷ môn và quỷ môn sau là gì
Kimon: hướng Đông Bắc. Trong cách chia phương vị theo 12 địa chi, Đông Bắc nằm giữa Sửu và Dần, người Nhật gọi là ushitora. Từ rất sớm, hướng này được gắn với hình ảnh cửa ra vào của quỷ dữ. Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc, trong đó có ý liên hệ với một đoạn trong thư tịch cổ Trung Hoa về "quỷ môn" ở phương Đông Bắc. Nguồn gốc chính xác vẫn được bàn cãi.
Ura-kimon: hướng Tây Nam. Hướng đối diện, nằm giữa Mùi và Thân, gọi là hitsujisaru, được coi là quỷ môn phía sau. Mức kiêng nhẹ hơn kimon nhưng cũng được tránh đặt các khu ẩm, bẩn. Hai hướng này nối với nhau bằng một đường đi qua tâm nhà, gọi là "đường quỷ môn".
Khác với Bát trạch. Trong Bát trạch, hướng tốt – xấu thay đổi theo cung phi của từng người. Còn trong kasō, kimon là hướng kỵ chung cho mọi ngôi nhà, không phụ thuộc tuổi chủ nhà. Điều này làm kasō dễ áp dụng hơn và cũng dễ thành thói quen xã hội.
So với Ấn Độ. Thú vị là trong Vastu Shastra của Ấn Độ, hướng Đông Bắc lại được coi là phương thiêng, hợp đặt phòng thờ và nguồn nước. Cùng một phương nhưng hai truyền thống đánh giá ngược nhau, cho thấy ý nghĩa của phương hướng là sản phẩm văn hoá, không phải quy luật tự nhiên.
Tâm nhà và cách chia phương trong kasō
Mọi phép tính của kasō bắt đầu từ tâm nhà. Với nhà hình chữ nhật, tâm là giao điểm hai đường chéo. Với nhà hình chữ L hay có phần lồi, phần lõm, các sách hướng dẫn cách tìm trọng tâm của hình mặt bằng, có sách còn quy định phần nhô ra bao nhiêu thì tính là "lồi" (được coi là tốt) và phần khuyết bao nhiêu thì tính là "khuyết" (bị coi là thiếu). Từ tâm nhà, người ta kẻ các tia ra tám hoặc hai mươi bốn phương.
Một điểm khá riêng của Nhật là cách chia góc. Ngoài cách chia đều tám phương mỗi phương 45 độ, một số trường phái kasō chia bốn phương chính mỗi phương 30 độ và bốn phương góc mỗi phương 60 độ. Cùng một ngôi nhà, đổi cách chia là một cánh cửa có thể rơi vào hay ra khỏi vùng quỷ môn. Đây là lý do hai người xem kasō có thể kết luận khác nhau.
Câu hỏi lấy Bắc nào cũng gây tranh luận: Bắc từ (theo la bàn) hay Bắc thật (theo trục quay Trái Đất). Ở Nhật, hai hướng này lệch nhau vài độ tuỳ vùng, và các trường phái chọn khác nhau. Với người đọc phổ thông, bài học là khi ai đó nói "cửa nhà bạn nằm đúng quỷ môn", bạn có quyền hỏi họ chia góc theo cách nào và lấy Bắc nào.
Kasō bố trí gì ở quỷ môn: kiêng và lý do thực tế
Bảng dưới gom những lời kiêng phổ biến trong sách kasō và các lý do khí hậu, vệ sinh thường được dùng để giải thích. Cột cuối là cách hiểu tham khảo, không phải kết luận khoa học.
| Thứ đặt ở Đông Bắc / Tây Nam | Lời kiêng theo kasō | Lý do thực tế thường được nêu |
|---|---|---|
| Cửa chính | Kỵ mở cửa chính đúng quỷ môn | Ở Nhật, gió mùa đông lạnh đến từ phía Bắc; cửa phía Đông Bắc hứng gió lạnh, khó giữ ấm |
| Nhà vệ sinh | Kỵ đặt trên đường quỷ môn | Góc Đông Bắc ít nắng, lạnh và ẩm; nhà vệ sinh kiểu cũ dễ hôi, khó khô |
| Bếp | Kỵ bếp ở Tây Nam (quỷ môn sau) | Nắng chiều phía Tây Nam làm nóng, thức ăn để trong bếp kiểu cũ nhanh hỏng |
| Bồn tắm | Kỵ ở cả hai hướng | Nước nóng và hơi ẩm ở góc lạnh gây đọng hơi, mục gỗ |
| Góc nhà lồi ra | Kỵ góc nhọn hay phần nhô đúng quỷ môn | Góc nhô ra ở phía lạnh hứng gió, khó cách nhiệt |
| Cửa sổ lớn | Hạn chế ở Đông Bắc | Mất nhiệt mùa đông, ít ánh sáng trực tiếp |
Những lý do này không chứng minh kasō đúng, nhưng cho thấy nhiều lời kiêng có thể đã hình thành từ kinh nghiệm sống trong nhà gỗ ở khí hậu có mùa đông lạnh. Ở Việt Nam, đặc biệt phía Nam, điều kiện khí hậu khác, nên không thể chép nguyên.
Người Nhật "né" quỷ môn bằng cách nào
Khi đất đai hoặc thiết kế buộc phải có thứ gì đó ở hướng Đông Bắc, văn hoá Nhật có một loạt cách làm dịu mà không cần đập nhà. Nhiều cách mang tính biểu tượng, một số có tác dụng thực tế:
- Cắt góc (sumikiri). Góc tường hoặc tường rào phía Đông Bắc được vát hoặc lõm vào để không có "góc" ở quỷ môn. Ví dụ nổi tiếng là góc tường Đông Bắc của Hoàng cung cũ ở Kyoto được làm lõm vào, có tượng khỉ nhỏ dưới mái, gọi là Saru-ga-tsuji.
- Trồng cây. Nam thiên trúc (nanten) hay được trồng ở Đông Bắc vì tên đọc gần với "chuyển cái khó"; cây hiiragi lá có gai cũng được trồng như hàng rào nhỏ. Về thực tế, đây là cây bụi chịu bóng, hợp góc ít nắng.
- Rải sỏi trắng. Một số nhà rải sỏi trắng ở góc Đông Bắc. Sỏi giúp đất ráo, hạn chế bùn và cỏ dại ở góc ẩm.
- Giữ sạch. Lời khuyên chung nhất là giữ góc Đông Bắc sạch sẽ, khô ráo, không để rác hay đồ cũ. Đây là lời khuyên đúng với mọi góc nhà.
- Đặt muối. Đặt hai chén muối nhỏ là tập quán xuất phát từ nghi lễ tẩy uế bản địa. Đây thuần là biểu tượng văn hoá.
Người Việt đọc danh sách này có thể thấy quen: cách xử lý bằng cây, bằng vách, bằng giữ sạch là những gì phong thủy Việt cũng khuyên, chỉ khác ở hướng bị kiêng.
Kasō trong nhà Nhật hiện đại
Kasō không chỉ là chuyện của người già. Ở Nhật hiện nay, khi một gia đình xây nhà riêng, không hiếm người nhờ kiến trúc sư hay công ty xây dựng xem mặt bằng có né đường quỷ môn không. Một số công ty nhà ở còn có sẵn danh mục kiểm tra kasō trong quy trình tư vấn. Mức tin rất khác nhau: có người tuân thủ kỹ, có người chỉ tránh những điểm nổi bật như cửa chính và nhà vệ sinh, có người không quan tâm.
Nhà vệ sinh hiện đại với thông gió tốt, sưởi ấm, vật liệu chống ẩm đã làm nhiều lý do thực tế của lời kiêng mất đi. Vì vậy, các kiến trúc sư Nhật thường nói với khách rằng kasō nên được cân bằng với ánh sáng, công năng và ngân sách. Nếu chỉ vì né một đường tưởng tượng mà làm nhà tối, lối đi vòng vèo, thì cái được không bù cái mất.
Một hiện tượng khác là các sách và tạp chí phong thủy đại chúng, thường gọi là fūsui, đem những lời khuyên về màu sắc may mắn, đồ vật đặt ở góc này góc kia. Đây là phong thủy theo kiểu đời sống hiện đại, đôi khi gắn với tiêu dùng. Bạn nên phân biệt nó với kasō truyền thống vốn chủ yếu bàn về mặt bằng và phương vị.
Áp kasō vào nhà ở Việt Nam: làm thế nào cho hợp lý
Nếu bạn thích văn hoá Nhật và muốn tham khảo kasō, có thể đi theo các bước dưới đây để vừa giữ ý văn hoá vừa không làm hỏng công năng:
- Xác định tâm nhà trên bản vẽ (giao điểm hai đường chéo với nhà vuông vắn; nhà méo thì tìm trọng tâm hình) và đo hướng bằng la bàn ở nơi không có kim loại lớn.
- Kẻ đường Đông Bắc – Tây Nam qua tâm nhà và xem có cửa chính, nhà vệ sinh, bếp nằm trên đó không.
- Đánh giá bằng khí hậu nơi bạn ở: ở miền Bắc, phía Đông Bắc hứng gió mùa đông; ở miền Nam, hướng Tây và Tây Nam mới là phía nóng nhất. Lý do thực tế của từng miền quan trọng hơn chữ "quỷ môn".
- Nếu thấy nhà vệ sinh ở góc đó, ưu tiên quạt hút, cửa sổ thoáng, vật liệu chống ẩm. Nếu bếp hứng nắng chiều, làm mái che, rèm hoặc trồng cây chắn.
- Chỉ dùng các biện pháp biểu tượng như cây nam thiên trúc hay sỏi trắng khi chúng cũng có lợi về cảnh quan; không chi tiền cho vật phẩm "trấn quỷ môn".
- Ghi nhớ rằng quỷ môn là quan niệm của một truyền thống. Phong thủy Việt và phong thủy Trung Hoa không kiêng Đông Bắc theo cách ấy, nên không cần lo nếu nhà bạn có cửa ở hướng này.
Hướng Đông Bắc trong phong thủy Việt cũng có những cách nhìn riêng, đã được bàn ở bài về hướng nhà của trang; ở đây chỉ nói về góc nhìn Nhật Bản.
Câu hỏi thường gặp
Kasō và fūsui khác nhau thế nào?
Kasō là phép xem nhà truyền thống của Nhật, chủ yếu bàn mặt bằng, tâm nhà, phương vị và quỷ môn. Fūsui là cách người Nhật đọc chữ phong thủy, ngày nay thường dùng cho lời khuyên đại chúng về màu sắc, đồ vật, may mắn. Hai từ có khi dùng lẫn, nhưng nội dung khác nhau.
Vì sao người Nhật kiêng hướng Đông Bắc?
Hướng Đông Bắc từ lâu được gắn với hình ảnh cửa ra vào của quỷ dữ trong onmyōdō. Nguồn gốc chính xác còn tranh luận. Bên cạnh đó, ở Nhật hướng này lạnh, ít nắng, nên đặt cửa chính hay nhà vệ sinh ở đó gây bất tiện thật trong nhà gỗ kiểu cũ.
Nhà ở Việt Nam có cần né quỷ môn không?
Không cần theo nghĩa bắt buộc. Quỷ môn là quan niệm riêng của Nhật, phong thủy Việt không kiêng Đông Bắc theo cách ấy. Bạn chỉ nên xem góc đó dưới góc khí hậu: có hứng gió lạnh không, có ẩm không, rồi xử lý bằng thông gió và vật liệu.
Góc tường lõm ở Hoàng cung Kyoto có ý nghĩa gì?
Góc Đông Bắc của tường bao Hoàng cung cũ ở Kyoto được làm lõm vào, có tượng khỉ nhỏ ở mái, thường được giải thích là cách tránh có một góc nhọn đúng quỷ môn. Đây là ví dụ hay được dẫn để minh hoạ kỹ thuật cắt góc trong kasō.
Trồng nam thiên trúc ở góc nhà có tác dụng gì?
Theo văn hoá Nhật, tên cây đọc gần với "chuyển cái khó" nên được trồng ở góc Đông Bắc như một biểu tượng. Về thực tế, đây là cây bụi chịu bóng, ít sâu bệnh, hợp góc ít nắng. Lưu ý quả và lá cây có độc tính với vật nuôi và trẻ nhỏ nếu ăn phải.
Có cần mua vật phẩm để hoá giải quỷ môn không?
Không cần. Ngay trong truyền thống Nhật, cách làm phổ biến là giữ góc nhà sạch, khô, trồng cây, cắt góc khi xây. Những lời mời mua vật phẩm đắt tiền kèm lời hù doạ về quỷ môn không thuộc kasō truyền thống và bạn nên cảnh giác.