Sau khi mở mộ, việc chính của buổi cải táng là nhặt cốt, rửa sạch bằng nước rồi bằng nước thơm, lau khô, xếp vào tiểu theo thứ tự thường là xương chân dưới cùng, hộp sọ đặt sau cùng ở đầu tiểu, rồi phủ giấy hoặc vải và đậy nắp. Đây là trình tự phổ biến ở Bắc Bộ; mỗi vùng, mỗi người làm nghề có chi tiết khác nhau về nước rửa, cách lau, cách xếp.
Bài này mô tả các bước ở mức gia đình cần biết để chuẩn bị và theo dõi, không thay cho kinh nghiệm của người làm nghề. Bài cũng giải thích lý do của từng bước, phần nào là tập quán tín ngưỡng, phần nào là vệ sinh và giữ gìn. Mọi điều liên quan đến kiêng kỵ là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Ai làm việc rửa và xếp cốt
Ở nhiều làng Bắc Bộ, việc bốc mộ, rửa cốt từng do vài người trong làng quen việc làm giúp, thường là người lớn tuổi, có kinh nghiệm và được tin cậy. Ngày nay, ở nhiều nơi đã có những nhóm làm dịch vụ chuyên nghiệp. Con cháu thường có mặt, một số người trực tiếp rửa cốt cùng người làm nghề như một cách bày tỏ lòng hiếu thảo.
Việc ai trực tiếp làm là chuyện mỗi nhà tự quyết. Con cháu muốn tự tay làm thì nên làm cùng người có kinh nghiệm, mặc đồ bảo hộ đầy đủ và chuẩn bị tinh thần. Người không quen, người sức khoẻ yếu, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ không nên trực tiếp tham gia. Lời kiêng này có trong dân gian, và cũng có lý do vệ sinh, tâm lý rất rõ.
Khi thuê người làm nghề, gia đình nên gặp hoặc nói chuyện trước vài ngày: hỏi họ thường làm theo trình tự nào, dùng nước rửa gì, xếp cốt ra sao, cần gia đình chuẩn bị những gì. Nếu tập quán của gia đình khác với cách họ quen làm, như muốn dùng nước lá riêng hay muốn con cháu tự lau khô, hãy nói rõ từ đầu để hai bên thống nhất, tránh lúng túng giữa buổi.
Dù ai làm, nên có một người trong gia đình đứng gần theo dõi, giúp đưa đồ, ghi nhận các vật tuỳ táng, và cùng người làm nghề kiểm đủ hài cốt trước khi đậy tiểu.
Đồ cần chuẩn bị cho phần rửa và xếp cốt
Danh sách dưới đây là những thứ thường dùng. Người làm nghề có thể mang theo một phần, gia đình nên hỏi trước để khỏi thiếu.
- Chậu, thau lớn để đựng hài cốt khi nhặt lên và khi rửa; thêm vài chậu nhỏ để thay nước.
- Nước sạch đủ dùng, mang sẵn trong can nếu khu mộ xa nguồn nước.
- Nước thơm theo tập quán địa phương: nước đun với lá bưởi, vỏ bưởi, sả, lá thơm; có nơi dùng thêm rượu trắng.
- Bàn chải mềm, khăn bông sạch, giấy bản hoặc giấy mềm để lau khô.
- Vải sạch (nhiều nơi dùng vải đỏ hoặc trắng) để phủ lên hài cốt trong tiểu.
- Tiểu đúng cỡ, nắp khít; vữa hoặc keo nếu định trát kín nắp.
- Đồ bảo hộ: găng tay cao su dày, khẩu trang, ủng, áo dài tay; xà phòng và nước rửa tay cho mọi người sau khi xong.
- Đèn đủ sáng, bạt che, tấm lót để đặt chậu cho vững.
Việc chuẩn bị đủ đồ nghe có vẻ chi tiết, nhưng giữa đêm ở nghĩa trang, thiếu một can nước hay một chiếc đèn là cả nhóm phải dừng lại, kéo dài thời gian không cần thiết.
Trình tự nhặt, rửa và lau khô
Các bước dưới đây mô tả cách làm phổ biến. Chi tiết có thể khác nhau theo người làm nghề và theo vùng.
- Người chủ trì thắp hương ở mộ, làm lễ báo theo bố cục văn khấn gia đình quen dùng; sau đó người làm nghề mới đào và mở nắp áo quan.
- Nhặt hài cốt cẩn thận, lần lượt từng phần, đặt vào chậu; dùng tay hoặc dụng cụ nhỏ để nhặt cả xương nhỏ ở bàn tay, bàn chân, răng.
- Rửa bằng nước sạch trước để làm trôi đất bám; dùng bàn chải mềm với chỗ đất bám chặt, tránh chà mạnh làm xương mủn.
- Rửa lại bằng nước thơm; có nơi lau thêm bằng rượu.
- Lau khô từng phần bằng khăn sạch, giấy bản; có nơi để ráo một lúc dưới bạt, tránh nắng chiếu trực tiếp.
- Kiểm lại với người làm nghề xem đã đủ các phần chính chưa trước khi xếp vào tiểu.
Lý do của rửa bằng nước thơm là cả tín ngưỡng lẫn thực tế: theo quan niệm, đó là cách làm sạch, "tắm" cho người đã khuất trước khi về chỗ mới; về thực tế, các loại lá thơm và rượu làm giảm mùi, khiến không khí làm việc dễ chịu hơn. Lau khô kỹ giúp tiểu không đọng ẩm.
Xếp cốt vào tiểu: thứ tự phổ biến
Cách xếp phổ biến được mô tả là đi từ dưới lên trên như tư thế một người nằm. Xương bàn chân, xương ống chân, xương đùi đặt dưới cùng, phía cuối tiểu. Tiếp đến xương chậu, các đốt sống, xương sườn, xương tay. Hộp sọ đặt sau cùng ở đầu tiểu, phía mà gia đình định quay về hướng đầu mộ.
Có nơi xếp các xương dài theo chiều dọc tiểu, xương nhỏ cho vào giữa; có nơi gói các xương nhỏ vào giấy bản rồi mới đặt vào. Có nơi lót giấy bản hoặc vải dưới đáy tiểu trước khi xếp. Những khác biệt này là tập quán của từng vùng và từng người làm nghề, không có cách nào được coi là duy nhất đúng.
Sau khi xếp xong, hài cốt được phủ một lớp vải hoặc giấy, rồi đậy nắp tiểu. Một số nơi trát vữa quanh nắp, một số chỉ đậy khít. Tiểu được đặt cẩn thận lên tấm lót, chờ đưa sang mộ mới.
Điểm chung của mọi cách xếp là sự cẩn trọng: không để rơi, không ép, không làm gãy, giữ hài cốt nằm ổn định. Cách xếp thuận theo tư thế cơ thể cũng giúp người làm nghề kiểm lại đủ hay thiếu dễ dàng hơn.
Phân vai trong buổi làm việc
Người chủ trì. Thường là con trưởng hoặc người trưởng nhánh. Người này thắp hương, làm lễ báo, quyết định những việc phát sinh tại chỗ sau khi hỏi ý người làm nghề. Nên chọn trước một người thay thế nếu người chủ trì mệt hay cần đứng tránh lúc mở nắp theo tập quán.
Người giữ đèn và lo hậu cần. Một hai người cầm đèn chiếu cho người làm nghề, đưa nước, thay nước, giữ bạt khi có gió. Việc nghe có vẻ phụ nhưng làm đêm mà thiếu ánh sáng là chậm và dễ sót.
Người ghi chép. Ghi giờ bắt đầu, tình trạng mộ, đồ tuỳ táng tìm thấy, cỡ tiểu, giờ đặt mộ mới. Nên là người bình tĩnh, cẩn thận, biết viết rõ ràng. Có thể kết hợp chụp ảnh khu vực, tránh chụp cận hài cốt.
Người lo việc ở mộ mới. Trong khi nhóm chính làm ở mộ cũ, một nhóm khác chuẩn bị huyệt, quách ở mộ mới, mang tiểu đến, kiểm lại lối đi. Nhờ vậy, khi xếp cốt xong là có thể đặt ngay, không phải chờ.
Người ở nhà. Lo mâm cơm, nước nóng, chỗ nghỉ, đón người già và trẻ nhỏ không ra nghĩa trang. Đây là phần việc nhiều nhà quên tính, đến sáng mới cuống.
Đồ tuỳ táng và những vật tìm thấy trong mộ
Nhiều mộ có đồ tuỳ táng. Đó có thể là nhẫn, khuyên tai, tràng hạt, đồng xu, vật kỷ niệm mà gia đình để theo khi khâm liệm. Khi cải táng, những vật này thường còn lại, dù đã đổi màu.
Gia đình nên thống nhất trước cách xử lý. Có nhà đặt lại vào tiểu, có nhà giữ làm kỷ niệm, có nhà gửi lên bàn thờ. Tập quán mỗi nơi một khác. Quan trọng là bàn trước để không có hiểu lầm giữa các thành viên.
Ghi nhận công khai. Một người trong gia đình nên ghi lại những vật tìm thấy, có người khác chứng kiến. Việc này tránh những nghi ngờ không đáng có, nhất là khi gia đình đông người.
Mảnh áo quan, vải liệm, đồ mục. Phần này thường được người làm nghề thu gom, đốt hoặc chôn lại theo cách nghĩa trang cho phép. Không nên mang về nhà vì lý do vệ sinh.
Những lỗi hay gặp khi rửa và xếp cốt
Người làm nghề có kinh nghiệm hiếm khi mắc những lỗi này, nhưng khi gia đình tự làm hoặc làm vội, chúng khá thường gặp:
- Chà quá mạnh khi rửa, làm xương đã mủn vỡ thêm; với xương yếu, chỉ nên dội nước và chấm nhẹ.
- Không lau khô kỹ, để tiểu đọng ẩm, lâu ngày sinh nấm mốc bên trong.
- Mua tiểu quá ngắn, phải đặt xương đùi chéo hoặc ép, khiến hài cốt nằm không yên.
- Không sàng lại đất đáy huyệt, sót răng và xương nhỏ.
- Không ghi tên lên tiểu, sau này khó nhận biết khi quy tập.
- Làm vội vì trời sắp sáng, bỏ qua bước kiểm lại với người làm nghề.
Phần lớn những lỗi này có thể tránh bằng cách bắt đầu sớm hơn, chuẩn bị đủ đồ và có người ghi chép. Một buổi cải táng thong thả, chu đáo bao giờ cũng để lại cảm giác nhẹ lòng hơn.
Vệ sinh sau khi làm và những lời kiêng đi kèm
Sau khi xong việc, mọi người trực tiếp làm nên rửa tay bằng xà phòng, thay đồ, giặt riêng quần áo đã mặc. Găng tay, khẩu trang dùng một lần nên bỏ đúng chỗ. Đây là việc vệ sinh cơ bản khi tiếp xúc với đất mộ, vật mục, nước đọng.
Dân gian có nhiều lời dặn đi kèm như rửa mặt, rửa chân bằng nước lá trước khi vào nhà, không mang đất mộ về, bước qua đống lửa nhỏ ở cổng. Những lời dặn này mang ý nghĩa tín ngưỡng "tẩy" sau việc tang, đồng thời trùng với thói quen vệ sinh. Gia đình giữ theo mức mình thấy yên lòng; đây là quan niệm, không có gì bắt buộc.
Cuối cùng, nên dành ít thời gian nghỉ ngơi sau một đêm thức trắng. Người lớn tuổi, người dễ mệt nên được về sớm. Mâm cơm cảm ơn người đến giúp có thể làm gọn, không cần cầu kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc rửa cốt bằng rượu không?
Không. Có nơi dùng rượu, có nơi chỉ dùng nước sạch và nước lá thơm. Đây là tập quán địa phương. Nếu dùng rượu, nên cẩn thận với lửa đèn, nến xung quanh.
Nhặt không đủ xương nhỏ có sao không?
Xương nhỏ ở bàn tay, bàn chân rất dễ lẫn vào đất. Người làm nghề thường sàng hoặc nhặt kỹ phần đất đáy huyệt. Thiếu vài mảnh nhỏ là chuyện có thể gặp, gia đình không nên tự trách; quan niệm "phải đủ" là mong muốn, không phải điều kiện.
Con cháu có nên tự tay rửa cốt không?
Nhiều gia đình coi đó là cách bày tỏ hiếu thảo. Nếu muốn, hãy làm cùng người có kinh nghiệm, mặc đồ bảo hộ và chuẩn bị tinh thần. Không ai bị coi là kém hiếu thảo nếu chỉ đứng bên cạnh.
Có nên để hài cốt ra nắng cho khô không?
Theo tập quán phổ biến thì không, và nhiều nơi kiêng để nắng chiếu trực tiếp. Lau khô bằng khăn, giấy và để ráo dưới bạt là đủ. Phơi nắng gắt cũng có thể làm xương nứt.
Giấy bản là gì, có thay được không?
Giấy bản là loại giấy dó mỏng, mềm, thấm nước tốt, thường dùng trong việc tang. Nếu không có, có thể dùng giấy mềm sạch hoặc khăn vải bông. Mục đích là lau khô và lót êm.
Xếp cốt xong bao lâu thì đặt vào mộ mới?
Phần lớn gia đình đặt ngay trong đêm hoặc sáng hôm đó. Nếu mộ mới chưa sẵn sàng, tiểu được gửi tạm ở nơi nghĩa trang cho phép, đậy kín, có người trông.