Tử Cấm Thành (Cố Cung) ở Bắc Kinh, xây trong khoảng 1406 – 1420 dưới triều Minh, là ví dụ kinh điển về phong thủy cung điện: phía Bắc có núi Cảnh Sơn đắp bằng đất đào hào làm chỗ tựa, phía trước điện chính có sông Kim Thủy uốn cong như cánh cung, toàn bộ quần thể toạ Bắc hướng Nam trên một trục thẳng. Màu mái cũng được đọc theo ngũ hành: ngói vàng cho hoàng đế ở trung tâm, mái đen cho thư viện để "lấy Thủy chế Hỏa".
Bài này đi qua từng lớp ấy, phân biệt điều được ghi chép trong kiến trúc với cách giải thích phong thủy được kể lại về sau, và gợi ý những gì người Việt có thể so với kinh thành Huế. Mọi nhận xét tốt – xấu ở đây là quan niệm của truyền thống, mức tin tuỳ mỗi người.
Toạ Bắc hướng Nam và trục trung tâm
Nguyên tắc nền của Tử Cấm Thành là toạ Bắc hướng Nam: các điện chính quay mặt về phía Nam, lưng về phía Bắc. Trong quan niệm Trung Hoa cổ, phương Nam là phương của ánh sáng và của vua khi lâm triều; câu "nam diện xưng vương" (quay mặt về Nam để làm vua) có từ rất lâu đời. Ở vĩ độ Bắc Kinh, mùa đông có gió lạnh từ phía Bắc, nên quay lưng về Bắc, mặt về Nam còn là cách đón nắng và chắn gió.
Toàn bộ quần thể nằm trên một trục Bắc – Nam, cũng là một phần của trục trung tâm của cả thành Bắc Kinh cổ. Các cổng, các điện lớn đều đặt trên trục; các cung, viện phụ đối xứng hai bên. Cách bố trí này thể hiện cùng lúc ba ý: trật tự lễ chế Nho giáo, quyền lực trung tâm của hoàng đế, và ý niệm phong thủy về "trung" (chính giữa) như vị trí của hành Thổ.
Quần thể chia thành hai phần lớn: ngoại triều ở phía Nam với ba điện lớn dùng cho nghi lễ và việc triều chính, nội đình ở phía Bắc là nơi sinh hoạt của hoàng gia. Đi từ Nam lên Bắc là đi từ công khai vào riêng tư, từ dương vào âm theo cách đọc của một số tài liệu.
Núi Cảnh Sơn: chỗ tựa được đắp bằng tay
Núi nhân tạo phía sau. Ngay phía Bắc Tử Cấm Thành là núi Cảnh Sơn. Theo các tài liệu lịch sử phổ biến, đất đào hào bao quanh cung thành và các hồ lân cận được đắp lên khu vực này, tạo thành một ngọn đồi. Thời Minh, đồi có tên khác, tới thời Thanh mới gọi là Cảnh Sơn.
Vai trò theo phong thủy. Trong mô hình tứ linh, công trình chính cần một ngọn núi phía sau làm Huyền Vũ. Bắc Kinh nằm trên đồng bằng, núi lớn ở xa về phía Tây Bắc, nên một ngọn núi gần, nằm đúng trên trục, được xem là "chỗ tựa" của cung điện. Cách giải thích này được nhắc trong hầu hết tài liệu giới thiệu về phong thủy Cố Cung.
Lợi ích thực tế. Đắp đất đào hào lên một chỗ là cách xử lý khối lượng đất lớn hợp lý. Ngọn đồi chắn bớt gió Bắc, tạo điểm cao để quan sát, và ngày nay là nơi du khách đứng nhìn toàn cảnh mái ngói vàng của cung điện. Phong thủy và kỹ thuật thi công ở đây đi cùng nhau.
Bài học cho nhà ở. Ý tưởng "tạo chỗ tựa" khi đất không có sẵn núi gần với cách phong thủy hiện đại khuyên nhà phố: phía sau nên có tường kín, khối nhà cao hơn hoặc hàng cây, thay vì một mặt kính trống. Đây là gợi ý về cảm giác vững chãi và che chắn, không phải điều kiện bắt buộc.
Sông Kim Thủy: nước uốn trước điện
Bên trong cổng Ngọ Môn, trước cổng Thái Hòa, có một con kênh uốn cong như cánh cung gọi là Nội Kim Thủy hà, bắc qua bằng năm cây cầu đá trắng. Theo tài liệu giới thiệu phổ biến, dòng nước được dẫn vào từ phía Tây Bắc cung thành, chảy vòng qua nhiều khu rồi thoát ra phía Đông Nam. Trước Thiên An Môn, bên ngoài cung, còn có Ngoại Kim Thủy hà.
Theo phong thủy, nước uốn cong ôm lấy phía trước công trình chính là thế "ôm" được ưa chuộng, đối lập với nước chảy thẳng hay cong ngược ra ngoài. Chữ "Kim Thủy" cũng được giải thích theo ngũ hành: nước từ phía Tây (hành Kim) chảy tới, Kim sinh Thủy. Đây là cách đọc phổ biến, nhưng nên nhớ tên gọi Kim Thủy cũng có thể chỉ đơn giản mang nghĩa "nước quý".
Về kỹ thuật, con kênh có nhiều chức năng rất thực tế: thoát nước mưa cho những sân lát đá rộng, cung cấp nước chữa cháy cho một quần thể bằng gỗ, điều hoà không khí khô của Bắc Kinh. Một cung điện bằng gỗ lớn nhất thế giới không thể sống nếu thiếu nước để chống cháy. Phong thủy đặt tên và ý nghĩa cho một hạ tầng cần thiết.
Ba điện lớn, con số chín và những lời đồn
Ba điện trên nền đá. Ba điện chính của ngoại triều là Thái Hòa, Trung Hòa và Bảo Hòa, cùng đứng trên một nền đá trắng ba tầng. Một số tài liệu giới thiệu mô tả hình mặt bằng của nền này gần với chữ "Thổ", gắn với ý hành Thổ ở trung tâm. Đây là một cách đọc hình học thú vị, nên hiểu là diễn giải chứ không chắc là chủ ý ghi trong văn bản xây dựng.
Chữ "Hòa" trong tên điện. Cả ba điện mang chữ "Hòa" (hài hoà), thể hiện lý tưởng cai trị theo Nho giáo. Tên điện thời Minh khác, các tên hiện nay có từ thời Thanh. Đây là lớp ý nghĩa lễ chế, chứ không phải phong thủy theo nghĩa xem hướng.
Con số chín. Chín là số dương lớn nhất trong dãy số đơn, gắn với hoàng đế. Nhiều chi tiết trong cung được giải thích bằng số chín, như hàng đinh trang trí trên cánh cổng xếp chín hàng chín cột ở các cổng chính. Cách đọc này khá phổ biến, nhưng không phải chi tiết nào cũng theo số chín.
Lời đồn "9.999 gian". Câu nói cung điện có 9.999 gian rưỡi, kém trời một gian, là truyền thuyết dân gian. Các cuộc khảo sát hiện đại cho con số thấp hơn và tuỳ cách đếm "gian". Khi gặp những con số tròn trịa đầy ý nghĩa như vậy, bạn nên coi đó là giai thoại.
Màu mái theo ngũ hành: cách đọc phổ biến
Tử Cấm Thành nổi tiếng với biển mái ngói vàng, nhưng không phải toà nào cũng màu vàng. Bảng dưới gom cách giải thích phổ biến cho các màu mái khác nhau. Một số giải thích là quy định lễ chế rõ ràng, một số là diễn giải về sau.
| Màu mái | Ví dụ thường được nhắc | Cách giải thích theo ngũ hành | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Vàng | Các điện chính trên trục | Hành Thổ, trung tâm, màu dành cho hoàng đế | Quy định lễ chế: ngói vàng chủ yếu dành cho công trình hoàng gia |
| Đen | Văn Uyên Các, nơi chứa sách | Hành Thủy, "lấy Thủy chế Hỏa" để bảo vệ sách khỏi cháy | Cách giải thích này rất phổ biến; về thực tế, thư viện vẫn cần biện pháp chống cháy thật |
| Xanh lục | Một số khu dành cho các hoàng tử ở phía Đông | Hành Mộc, phương Đông, sự sinh trưởng | Thường được dẫn như ví dụ về phương vị và lứa tuổi |
| Tường đỏ | Tường bao, cột nhiều toà | Hành Hỏa, sự trang trọng và may mắn trong văn hoá Trung Hoa | Màu đỏ son còn là lớp sơn bảo vệ gỗ |
Nhìn bảng, bạn thấy màu sắc trong Tử Cấm Thành vừa là hệ thống ký hiệu quyền lực, vừa được giải thích bằng ngũ hành. Khi đem ý này vào nhà ở, điều đáng mượn là sự nhất quán: chọn một hệ màu có lý do, thay vì thêm màu theo từng lời khuyên rời rạc.
Chống cháy: nỗi lo thật phía sau nhiều biểu tượng
Lịch sử Tử Cấm Thành có nhiều lần hoả hoạn lớn, một số điện chính bị thiêu rồi xây lại. Điều này giúp hiểu vì sao nhiều biểu tượng phong thủy trong cung xoay quanh nước và chống lửa. Ngoài mái đen của thư viện, trong cung còn có rất nhiều chum đồng, chum sắt lớn đặt trước các điện, dùng để trữ nước chữa cháy; mùa đông người ta còn giữ cho nước trong chum không đóng băng.
Trên đầu hồi và bờ nóc các mái có các tượng thú nhỏ xếp hàng, trong đó có những con vật gắn với nước và mưa trong tín ngưỡng cổ. Cách giải thích phổ biến cho rằng chúng bảo vệ công trình khỏi hoả hoạn và tà khí; về kỹ thuật, các chi tiết gốm này còn che và giữ chắc các đinh, mộng ở bờ mái.
Bài học dành cho bạn là khi gặp một biểu tượng phong thủy "chống lửa", "trấn hỏa", hãy nhìn xem bên cạnh nó có biện pháp thực tế nào không. Ở Cố Cung, biểu tượng luôn đi cùng chum nước, sân rộng ngăn lửa lan, kênh nước. Nhà ở hôm nay cũng vậy: vật phẩm phong thủy không thay được bình chữa cháy, lối thoát hiểm và hệ thống điện an toàn.
So Tử Cấm Thành với kinh thành Huế
Kinh thành Huế được xây vào đầu thế kỷ 19, chịu ảnh hưởng mô hình cung thành Trung Hoa nhưng đọc theo địa hình riêng. So sánh nhanh vài điểm:
- Hướng: Tử Cấm Thành toạ Bắc hướng Nam đúng chuẩn; kinh thành Huế quay về phía Đông Nam, theo cách đọc phổ biến là để lấy núi Ngự Bình làm án và sông Hương làm minh đường.
- Núi tựa: Bắc Kinh phải đắp núi Cảnh Sơn; Huế dùng núi Ngự Bình phía trước làm án, còn phía sau là vùng đất bằng.
- Nước: cả hai đều có hệ hào nước bao quanh, có kênh trong thành; Huế có thêm sông Hương lớn chảy trước mặt và hai cồn đất được ví với rồng và hổ.
- Màu mái: Huế cũng dùng ngói hoàng lưu ly cho công trình của vua, ngói thanh lưu ly cho nhiều công trình khác, cho thấy hệ màu có quy định lễ chế riêng của triều Nguyễn.
- Quy mô: Tử Cấm Thành rộng khoảng 72 hecta, là một khối cung điện; kinh thành Huế bao gồm cả thành ngoài rộng lớn, Hoàng thành và Tử Cấm thành bên trong.
Phần phong thủy kinh thành Huế chi tiết được bàn ở các bài về phong thủy Việt và kinh thành – lăng tẩm của trang; ở đây chỉ nêu điểm so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Tử Cấm Thành được xây khi nào?
Tử Cấm Thành được xây trong khoảng 1406 – 1420 dưới triều Minh, sau khi kinh đô dời về Bắc Kinh. Quần thể được dùng làm cung điện qua hai triều Minh, Thanh và năm 1987 được UNESCO ghi vào danh sách Di sản thế giới.
Núi Cảnh Sơn có phải núi tự nhiên không?
Theo các tài liệu lịch sử phổ biến, Cảnh Sơn là đồi nhân tạo, đắp chủ yếu bằng đất đào hào và hồ. Ngọn đồi vừa giải quyết khối đất đào lên, vừa đóng vai trò chỗ tựa phía Bắc của cung điện theo cách đọc phong thủy.
Vì sao Văn Uyên Các có mái màu đen?
Cách giải thích phổ biến là màu đen thuộc hành Thủy, mà Thủy khắc Hỏa, nên mái đen tượng trưng cho việc bảo vệ sách khỏi cháy. Đây là ý nghĩa biểu tượng; thực tế thư viện vẫn cần kiến trúc và biện pháp phòng cháy cụ thể.
Sông Kim Thủy trong Cố Cung có tác dụng gì?
Theo phong thủy, nước uốn cong trước điện chính là thế nước ôm. Về thực tế, con kênh thoát nước mưa cho các sân lát đá, cung cấp nước chữa cháy và điều hoà không khí, rất cần cho một quần thể kiến trúc gỗ.
Nhà ở có nên học theo phong thủy Tử Cấm Thành không?
Bạn có thể mượn những nguyên tắc chung như có chỗ tựa phía sau, có khoảng thoáng phía trước, có hệ màu nhất quán, chú ý chống cháy. Nhưng cung điện là công trình biểu tượng quyền lực, không nên chép các chi tiết như màu vàng hay trục đối xứng tuyệt đối vào nhà ở.
Kinh thành Huế có chép Tử Cấm Thành không?
Kinh thành Huế chịu ảnh hưởng mô hình cung thành Trung Hoa nhưng không chép nguyên. Hướng thành, cách dùng núi Ngự Bình làm án và sông Hương làm minh đường cho thấy triều Nguyễn đã đọc phong thủy theo địa hình riêng của vùng Huế.