Exhuma (tên tiếng Hàn là Pamyo, nghĩa là "phá mộ"), ra rạp năm 2024, là phim kinh dị Hàn Quốc xoay quanh một thầy phong thủy, hai pháp sư và một người lo tang lễ được thuê để dời một ngôi mộ tổ nằm ở chỗ đất xấu. Phim dùng nhiều khái niệm phong thủy có thật, rồi đẩy sang vùng siêu nhiên và đan vào giai thoại người Nhật đóng cọc sắt lên núi Hàn Quốc thời thuộc địa.
Ở Việt Nam, phim chiếu rạp với tên Exhuma: Quật mộ trùng ma và được bàn luận nhiều, nhất là vì chuyện mồ mả, cải táng rất gần với tập quán người Việt. Bài này không kể hết cốt truyện; nó giải thích những gì trong phim lấy từ phong thủy và tín ngưỡng Hàn Quốc, chỗ nào là sáng tạo điện ảnh, và vì sao giai thoại cọc sắt cần được đọc thận trọng.
Exhuma là phim gì
Exhuma do Jang Jae-hyun viết kịch bản và đạo diễn; trước đó ông đã làm những phim kinh dị gắn với tôn giáo và tín ngưỡng như The Priests và Svaha. Diễn viên kỳ cựu Choi Min-sik vào vai thầy phong thủy lão luyện Kim Sang-deok, Kim Go-eun vai pháp sư trẻ Lee Hwa-rim, Yoo Hae-jin vai người làm dịch vụ tang lễ, Lee Do-hyun vai pháp sư phụ tá. Phim ra rạp Hàn Quốc đầu năm 2024 và vượt mốc mười triệu lượt khán giả, một con số rất lớn với thể loại kinh dị.
Nửa đầu phim kể một gia đình giàu có sống ở nước ngoài gặp chuyện bất an liên tiếp. Pháp sư cho rằng nguồn cơn nằm ở ngôi mộ ông nội. Thầy phong thủy lên núi xem, nhận ra mộ đặt ở chỗ đất ông cho là rất xấu, ban đầu muốn từ chối, sau nhận lời với điều kiện bốc mộ xong phải hoả táng ngay. Việc không suôn sẻ, và từ đó phim chuyển sang kinh dị.
Nửa sau đi sâu hơn: dưới ngôi mộ còn có điều bí ẩn khác, nối với lịch sử thời Nhật chiếm đóng bán đảo Triều Tiên. Ai chưa xem có thể dừng ở đây; phần còn lại của bài chỉ bàn khái niệm, không kể chi tiết cao trào.
Ba nghề trong phim và vị trí của thầy phong thủy
Thầy phong thủy (pungsu-sa). Ở Hàn Quốc, phong thủy được gọi là pungsu hay pungsu-jiri, vốn du nhập từ Trung Hoa và phát triển theo địa hình bán đảo nhiều núi. Thầy phong thủy trong phim làm đúng việc của nghề truyền thống: đọc thế núi, chất đất, hướng, cầm la kinh định phương, khuyên nên dời hay giữ mộ. Nhân vật Kim Sang-deok được viết như người có kinh nghiệm, có đạo đức nghề, biết sợ và biết từ chối.
Pháp sư (mudang). Mudang là người hành lễ trong tín ngưỡng shaman bản địa của Hàn Quốc, làm các lễ gọi là gut. Trong phim, pháp sư lo phần nghi lễ với người đã khuất, khác hẳn thầy phong thủy lo phần đất. Phim tách rõ hai vai này, điều mà khán giả Việt dễ nhập làm một.
Người lo tang lễ. Nhân vật làm dịch vụ tang lễ phụ trách khâu thực tế: đào, bốc, liệm, vận chuyển. Ông là người kéo câu chuyện về mặt đất, nhắc rằng bốc mộ trước hết là một công việc cần kỹ thuật và sự tôn trọng.
Ý nghĩa của sự phân vai. Bộ ba đất – lễ – việc giúp phim nói được một điều đúng với văn hoá Đông Á: chuyện mồ mả có phần quan niệm, phần nghi lễ, phần kỹ thuật, và mỗi phần cần người hiểu nghề. Phần siêu nhiên là thêm vào cho thể loại kinh dị.
Khái niệm phong thủy trong phim: hiểu thế nào cho đúng
Những chữ dưới đây xuất hiện hoặc được ngụ ý trong phim. Cột cuối nói cách phim dùng, để bạn tách lớp quan niệm khỏi lớp điện ảnh.
| Khái niệm | Nghĩa trong phong thủy | Phim dùng thế nào |
|---|---|---|
| Minh đường (myeongdang) | Tiếng Hàn dùng chữ này chỉ chỗ đất tốt nói chung | Mục tiêu của mọi việc chọn đất, đối lập với mộ trong phim |
| Đất xấu, ác địa | Thế đất bị chê: ẩm, lạnh, dốc gắt, khí tán | Nguồn gốc của mọi rủi ro, được đẩy lên mức đáng sợ |
| Dời mộ, cải táng | Tập quán bốc mộ đưa về chỗ khác | Cái cớ khởi động câu chuyện |
| Hoả táng ngay | Lựa chọn hiện đại, ngày càng phổ biến | Điều kiện thầy phong thủy đặt ra để chấm dứt việc cũ |
| La kinh | Dụng cụ định phương vị của nghề | Đạo cụ cho thấy thầy là người làm nghề thật |
| Ngũ hành sinh khắc | Lý thuyết tương tác năm hành | Được dùng làm lý lẽ để giải quyết cao trào |
Trong phong thủy, mộ đặt ở đất xấu bị coi là bất lợi, nhưng không sách nào nói nó sinh ra ma quỷ giết người; đó là phần của phim kinh dị. Đánh giá đất xấu – tốt là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người; nhiều tiêu chí như ẩm thấp, sạt lở, ngập nước thì có lý do thực tế rõ ràng.
Đất, nước, hướng: những thứ thầy phong thủy trong phim nhìn
Bỏ qua phần siêu nhiên, những cảnh thầy Kim Sang-deok xem mộ khá gần với cách một người làm nghề xem một phần mộ ngoài đời. Ông đứng xa để nhìn thế núi quanh mộ, xem mộ có được che chắn hay trơ trọi giữa gió. Ông để ý cây cối mọc quanh, vì cây còi cọc hay xanh tốt là dấu hiệu về đất và nước. Ông nhìn hướng nắng, vì một sườn núi quanh năm thiếu nắng thường lạnh, ẩm.
Ông còn cầm đất lên xem màu, độ ẩm, độ tơi. Đất quá ẩm, có mạch nước ngầm, có rễ cây lớn đâm qua là những điều phong thủy truyền thống chê, và cũng là những điều người lo việc cải táng ngoài đời lo ngại thật: mộ ngập nước, hài cốt bị rễ cây bao, quan tài sụt lún. Ở Việt Nam, nhiều gia đình bốc mộ chính vì gặp những vấn đề như vậy.
Lớp thực tế ấy là phần đáng học nhất của phim. Khi phong thủy nói một chỗ đất là xấu, hãy hỏi xem có lý do vật chất nào phía sau: ẩm, lạnh, sạt lở, ngập. Nếu có, đó là điều nên xử lý bất kể tin hay không; nếu chỉ là lời phán dựa trên phương vị, đó là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Giai thoại cọc sắt yểm núi: chuyện có thật đến đâu
Ở Hàn Quốc có một câu chuyện lan rộng: trong thời Nhật cai trị (1910–1945), người Nhật đã đóng những cọc sắt lên các đỉnh núi quan trọng để cắt đứt khí mạch của đất nước, làm suy vận dân tộc. Từ những năm 1980, 1990, nhiều nhóm và chính quyền một số nơi tổ chức tìm và nhổ những cọc như vậy, có lúc thành phong trào được báo chí theo dõi.
Các khảo sát về sau cho thấy bức tranh phức tạp hơn. Nhiều cọc sắt tìm được có nguồn gốc khác nhau: mốc đo đạc trắc địa, cọc giữ dây, dấu tích công trình, có cái thậm chí do người dân địa phương đóng vì lý do riêng. Việc chứng minh một cọc cụ thể được đóng với mục đích trấn yểm là rất khó. Giới nghiên cứu vì thế coi đây là một giai thoại mang nặng ký ức thuộc địa, có thể có một phần thật nhưng không thể khái quát thành chính sách có hệ thống.
Exhuma lấy giai thoại ấy làm nền cho nửa sau, biến nó thành một câu chuyện siêu nhiên về vết thương lịch sử. Khi xem, bạn nên hiểu đây là lựa chọn kịch tính của nhà làm phim, đồng thời là cách phim nói về ký ức dân tộc, chứ không phải một phóng sự điều tra lịch sử.
Người Việt nhìn thấy gì quen thuộc trong phim
Khán giả Việt dễ nhận ra những điểm gần: tập quán cải táng, coi trọng mộ tổ, tin rằng nơi an nghỉ của ông bà có liên quan đến con cháu. Ở Việt Nam cũng có lớp truyện kể về thầy địa lý phương Bắc đi yểm long mạch, nổi bật nhất là các truyện gắn với tên Cao Biền. Cấu trúc giống nhau: một thế lực bên ngoài dùng phép phong thủy để làm hại đất nước, và người bản xứ phải tìm cách hoá giải.
Điểm giống ấy cho thấy những truyện như vậy thường mọc lên ở các dân tộc từng chịu ách ngoại bang. Chúng mang ký ức tập thể về sự mất mát nhiều hơn là ghi chép về một kỹ thuật có thật. Đọc chúng như văn hoá dân gian thì giàu ý nghĩa; đọc chúng như bằng chứng thì dễ sa vào hoang mang.
Một điểm khác đáng chú ý: phim để nhân vật thầy phong thủy nói rất nhiều về sự thận trọng, về việc không làm khi thấy không ổn. Đó là hình ảnh tích cực của nghề mà người xem có thể mang về đời thực: người làm nghề tử tế biết nói "không".
Xem phim xong, đừng mang nỗi sợ về nhà
Phim kinh dị làm tốt việc của nó khi khiến người xem sợ. Nhưng có vài điều nên nhớ khi chuyện trong phim chạm vào chuyện mồ mả của nhà mình:
- Bất an trong gia đình, bệnh tật của trẻ nhỏ cần được bác sĩ thăm khám trước tiên, không nên quy ngay cho mộ phần.
- Cải táng, dời mộ là việc lớn, nên bàn trong gia đình, theo tập quán địa phương và quy định của nghĩa trang, không vội vàng vì một nỗi sợ.
- Nếu ai đó đến gợi ý mộ nhà bạn "có vấn đề" rồi đề nghị làm lễ tốn kém, hãy coi đó là dấu hiệu cần cảnh giác, nhất là khi họ dùng lời lẽ doạ dẫm.
- Hoả táng đã là lựa chọn phổ biến và được khuyến khích ở nhiều địa phương; đó là quyết định của gia đình, không có gì phải lo lắng.
- Phong thủy mộ phần là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người; điều chắc chắn có ích là giữ phần mộ sạch, khô, không sạt lở, thuận đường cho con cháu đi viếng.
Xem Exhuma như một tác phẩm điện ảnh giỏi kể chuyện, giàu chất văn hoá Hàn Quốc, là cách xem trọn vẹn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Exhuma có dựa trên chuyện có thật không?
Phim là hư cấu. Một số yếu tố lấy từ văn hoá có thật như nghề phong thủy, lễ gut của pháp sư, tập quán dời mộ, và giai thoại cọc sắt thời thuộc địa. Cốt truyện và các nhân vật là sáng tạo của biên kịch.
Thầy phong thủy trong phim làm đúng nghề không?
Về hình thức thì khá sát: xem thế núi, chất đất, dùng la kinh, khuyên dời hay giữ mộ. Phần nhìn đất mà biết có ma quỷ, có lời nguyền là thêm vào cho phim kinh dị, không thuộc về phong thủy truyền thống.
Giai thoại người Nhật đóng cọc sắt yểm núi có thật không?
Có những cọc sắt được tìm thấy trên núi Hàn Quốc, nhưng khảo sát cho thấy nhiều cái có nguồn gốc khác như mốc đo đạc. Việc chứng minh mục đích trấn yểm rất khó, nên giới nghiên cứu coi đây là giai thoại gắn với ký ức thuộc địa.
Phong thủy Hàn Quốc khác phong thủy Việt Nam thế nào?
Cùng gốc từ Trung Hoa, cùng dùng thuật ngữ minh đường, long mạch, la kinh. Hàn Quốc nhiều núi nên phái hình thế nổi bật, mộ thường là gò tròn trên sườn đồi. Việt Nam có tập quán cải táng phổ biến hơn và chịu ảnh hưởng khí hậu nóng ẩm.
Xem phim xong lo lắng về mộ tổ nhà mình thì nên làm gì?
Hãy tách nỗi sợ do phim khỏi tình trạng thật của phần mộ. Kiểm tra xem mộ có bị ngập, sạt, nứt không, giữ gìn sạch sẽ, và bàn với gia đình nếu thấy cần tu sửa. Không cần làm lễ tốn kém chỉ vì một bộ phim.
Exhuma có phù hợp cho trẻ em xem không?
Phim có nhiều cảnh kinh dị và bạo lực, khi chiếu rạp được gắn nhãn giới hạn độ tuổi. Phụ huynh nên xem trước hoặc theo phân loại độ tuổi chính thức ghi trên phim, đặc biệt với trẻ nhạy cảm với đề tài mồ mả, người đã khuất.