Vườn cổ điển Tô Châu là những khu vườn tư gia thời Minh, Thanh gói cả núi, nước, cây, nhà vào một khuôn viên nhỏ trong thành. Viên Dã của Kế Thành, in năm 1634, là sách lý luận làm vườn nổi tiếng nhất của Trung Hoa, với tinh thần "tuy do người làm, như tự trời mở". Vườn và phong thủy gặp nhau ở chuyện núi tựa, nước tụ, lối uốn, nhưng Viên Dã nói về thẩm mỹ và thực tế nhiều hơn phương vị.
Bài này giới thiệu sách Viên Dã, những câu then chốt của nó, phép mượn cảnh, đá Thái Hồ, rồi đối chiếu với phong thủy để thấy chỗ trùng, chỗ khác. Cuối bài là vài điều người làm sân vườn nhỏ ở Việt Nam có thể học, kể cả trên một khoảng sân phố hay sân thượng.
Vườn cổ điển Tô Châu là gì
Tô Châu, thành phố bên hồ Thái Hồ thuộc tỉnh Giang Tô, từ lâu là nơi tụ của quan lại về hưu, thương nhân giàu và văn nhân. Họ làm vườn trong khuôn viên nhà ở, giữa phố phường đông đúc, để có một thế giới núi rừng thu nhỏ ngay bên mình. Một số vườn có gốc từ đời Tống như Thương Lãng Đình, phần lớn những vườn nổi tiếng hiện còn hình thành hoặc được làm lại vào đời Minh, Thanh.
Năm 1997, UNESCO đưa một nhóm vườn cổ điển Tô Châu vào danh sách di sản thế giới, sau đó mở rộng thêm vào năm 2000. Những cái tên quen thuộc gồm Chuyết Chính Viên, Lưu Viên, Võng Sư Viên, Sư Tử Lâm. Mỗi vườn một vẻ, nhưng chung một tinh thần: mô phỏng thiên nhiên một cách có chọn lọc, để người đi trong vườn có cảm giác núi sông rộng hơn nhiều so với diện tích thật.
Vườn Tô Châu không phải công viên. Nó là phần nối dài của nhà ở, gắn với đời sống đọc sách, làm thơ, uống trà, tiếp bạn. Hiểu điều đó mới thấy vì sao mỗi khung cửa sổ, mỗi khúc hành lang đều được tính như một khung tranh.
Kế Thành và sách Viên Dã
Kế Thành sinh năm 1582, người vùng Ngô Giang gần Tô Châu, thuở trẻ học vẽ, sau chuyển sang nghề làm vườn và nổi tiếng nhờ dựng vườn cho các nhà quyền quý vùng Giang Nam. Viên Dã được ông soạn xong khoảng năm 1631, in năm 1634, gồm ba quyển, bàn từ chọn đất, bố trí nhà, làm tường, lát nền, đắp núi, chọn đá tới mượn cảnh.
Theo nhiều tài liệu, sau đời Minh sách ít được lưu hành ở Trung Hoa, trong khi vẫn được biết tới ở Nhật Bản; đến thế kỷ hai mươi, các nhà nghiên cứu kiến trúc mới đưa nó trở lại vị trí kinh điển. Ngày nay Viên Dã là sách gối đầu của giới kiến trúc cảnh quan Đông Á.
Điểm đáng chú ý là Viên Dã viết bằng thứ văn biền ngẫu đẹp nhưng khó, nhiều thuật ngữ nghề. Đọc bản dịch có chú thích là cách hợp lý; những câu then chốt dưới đây đã được giới nghiên cứu trích dẫn nhiều lần nên khá chắc về nghĩa.
Chuyết Chính Viên: đọc một khu vườn theo Viên Dã
Chuyết Chính Viên, khu vườn lớn nhất trong nhóm vườn cổ điển Tô Châu, được dựng vào đầu thế kỷ mười sáu bởi một viên quan về hưu. Tên vườn mượn ý từ một bài phú đời Tấn nói về cái thú của người vụng về không làm được việc lớn thì về trồng rau tưới vườn, cũng coi như một kiểu "làm chính sự". Hoạ sĩ Văn Chinh Minh đời Minh, bạn của chủ vườn, từng vẽ một tập tranh về các cảnh trong vườn.
Vườn chia làm ba phần đông, giữa, tây; phần giữa là trung tâm với mặt hồ lớn, các đảo nhỏ, cầu, đình, nhà lớn nhìn ra hồ sen. Nước chiếm phần lớn diện tích, nhà cửa phân tán quanh bờ, lối đi men theo hành lang, khiến người đi luôn thấy cảnh đổi sau mỗi khúc quanh.
Một chi tiết được dẫn làm ví dụ kinh điển cho phép mượn cảnh: từ một số góc trong vườn có thể nhìn thấy ngọn tháp chùa Bắc Tự ở phía xa, ngoài khuôn viên, như thể ngọn tháp thuộc về khu vườn. Người làm vườn chỉ cần mở đúng khung nhìn, không tốn thêm viên gạch nào. Đây cũng là chỗ thấy rõ vườn Tô Châu nghĩ về cảnh theo thị giác nhiều hơn theo phương vị.
Ba ý then chốt của Viên Dã
Tuy do người làm, như tự trời mở. Đây là câu nổi tiếng nhất của sách, nói về mục tiêu cuối cùng: vườn là công trình nhân tạo, nhưng phải trông như thiên nhiên tự sinh ra. Mọi bàn tay can thiệp, từ đắp núi tới đào hồ, đều nhằm xoá dấu vết của chính nó.
Khéo ở chỗ dựa và mượn, tinh ở chỗ vừa vặn. Câu này dạy hai việc: tận dụng điều kiện sẵn có của khu đất (dựa) và tận dụng cảnh bên ngoài (mượn), đồng thời làm mọi thứ đúng tỷ lệ, đúng chỗ. Một hòn non bộ to quá sân, một cái hồ sâu quá cần thiết đều là "không vừa vặn".
Chọn đất trước khi dựng. Viên Dã dành phần đầu để bàn các loại đất làm vườn: đất trong núi rừng, đất trong thành, đất ven sông hồ, đất ngoại ô. Mỗi loại có cái lợi, cái khó riêng, và người làm vườn phải đọc đất trước khi vẽ bất cứ thứ gì. Tinh thần ấy rất gần việc xem thế đất trong phong thủy, nhưng tiêu chí là cảnh và công năng.
Mượn cảnh. Viên Dã coi mượn cảnh là điều quan trọng bậc nhất: mượn xa (núi, tháp ngoài thành), mượn gần (cây nhà hàng xóm), mượn ngước (trời, mây, chim), mượn cúi (mặt nước, cá), và mượn theo mùa (hoa, lá, tuyết). Vườn nhỏ mà cảm giác lớn chính nhờ mượn những thứ không thuộc về mình.
Vườn Tô Châu và phong thủy: chỗ gặp, chỗ khác
Người ta hay nói vườn Trung Hoa "làm theo phong thủy". Đối chiếu kỹ thì có trùng, có khác:
| Yếu tố | Trong vườn Tô Châu | Trong phong thủy | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Nước | Hồ thường ở trung tâm, nhà vây quanh | Tụ thủy là điều tốt | Trùng ý, lý do thực tế: điều hoà vi khí hậu, tạo phản chiếu |
| Núi giả | Đắp ở rìa, sau hoặc cạnh hồ | Có núi tựa, có che chắn | Gần nhau, nhưng vườn đặt núi theo cảnh hơn theo phương |
| Lối đi | Quanh co, hành lang gấp khúc, cầu chữ chi | Khí thích uốn, ghét thẳng tuột | Trùng hình thức; vườn nhằm kéo dài trải nghiệm |
| Che – mở | Bình phong, tường hoa, cửa tròn | Tránh nhìn thẳng xuyên suốt | Gần nhau; vườn coi là nghệ thuật dẫn mắt |
| Phương vị, lý khí | Viên Dã bàn rất ít | Phần quan trọng của nhiều trường phái | Khác rõ: vườn nghiêng về thẩm mỹ và địa hình |
Nói gọn, vườn Tô Châu và phong thủy hình thế chia sẻ cùng một trực giác về cảnh đẹp và chỗ dễ chịu, còn phong thủy lý khí với phương vị, quẻ, sao thì hầu như không hiện diện trong sách Viên Dã. Những điều nói tốt về nước, núi, lối uốn là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; lý do thực tế đi kèm thì dễ kiểm chứng.
Đá Thái Hồ: núi trong lòng bàn tay
Thứ đá được ưa chuộng nhất trong vườn Giang Nam là đá Thái Hồ, loại đá vôi bị nước hồ bào mòn lâu năm thành những khối đầy lỗ thủng, hốc lõm, nếp gấp. Người chơi đá đời sau tổng kết bốn tiêu chuẩn thưởng đá: thấu (có lỗ xuyên qua), sấu (thanh mảnh), lậu (có lỗ rỗng dẫn nước), trứu (có nếp nhăn), thường được gán cho nhà thư hoạ đời Tống Mễ Phất.
Một khối đá Thái Hồ đứng một mình được coi như một ngọn núi thu nhỏ, đôi khi được đặt tên, làm thơ vịnh. Lưu Viên có khối đá cao gọi là Quan Vân Phong, thường được nhắc là một trong những khối đá vườn nổi tiếng nhất Giang Nam. Nhiều khối đá được di chuyển hàng trăm dặm, tốn công sức khổng lồ, chỉ để đặt vào một góc sân.
Ở Việt Nam, truyền thống non bộ có nét gần nhưng khác: người Việt thường đắp non bộ trong bể nước, đặt giữa sân đình, sân chùa, sân nhà, trồng cây nhỏ, đặt tượng người, nhà, cầu tí hon. Non bộ Việt kể chuyện cảnh núi sông có người ở; đá Thái Hồ thì tôn vẻ đẹp tự thân của khối đá. Cả hai cùng xuất phát từ mong muốn mang núi nước vào đời sống hằng ngày.
Học gì từ vườn Tô Châu cho khoảng sân nhà mình
Phần lớn nhà ở Việt Nam chỉ có khoảng sân nhỏ, ban công hay sân thượng. Tinh thần Viên Dã vẫn dùng được, có khi còn hợp hơn với không gian chật:
- Mượn cảnh trước khi mua cây. Nhìn xem từ chỗ ngồi chính có thấy được tán cây nhà bên, bầu trời, một mái ngói cũ không. Mở một khung nhìn về phía đó, che những phía xấu, là cách làm vườn rẻ nhất.
- Che một nửa, mở một nửa. Một tấm vách hoa, một khóm trúc chắn bớt tầm nhìn thẳng từ cửa giúp sân sâu hơn. Đừng để ai bước vào là thấy hết mọi góc.
- Nước nhỏ nhưng sạch và chảy. Một chậu nước có máy bơm nhỏ, một bể cá vừa sức chăm. Nước đọng lâu sinh muỗi, rêu trơn; vườn đẹp mà mất vệ sinh thì không đáng.
- Đá vừa tầm. Một hai khối đá có dáng đẹp hơn cả đống đá vụn. Đá to đặt trên sân thượng phải tính tải trọng sàn, hỏi người có chuyên môn kết cấu.
- Lối đi uốn mà an toàn. Lối quanh co làm sân thú vị hơn, nhưng mặt lát phải chống trơn, có đèn ban đêm, nhất là nhà có người già, trẻ nhỏ.
- Cây theo mùa. Chọn vài loại cây có hoa, lá đổi theo mùa, để sân có thời gian, đúng ý "mượn theo mùa" của Viên Dã.
Những gợi ý trên đứng được cả khi bạn không quan tâm phong thủy. Nếu bạn có quan tâm, sẽ thấy chúng không mâu thuẫn với các nguyên tắc tụ thủy, có che chắn, lối uốn mà phong thủy hình thế hay nói.
Câu hỏi thường gặp
Viên Dã là sách gì và ai viết?
Viên Dã là sách lý luận làm vườn của Kế Thành, nghệ nhân làm vườn vùng Giang Nam cuối đời Minh, soạn xong khoảng năm 1631 và in năm 1634. Sách bàn từ chọn đất, dựng nhà, đắp núi, chọn đá tới mượn cảnh, được coi là kinh điển của kiến trúc cảnh quan Trung Hoa.
Vườn Tô Châu có làm theo phong thủy không?
Vườn Tô Châu chia sẻ nhiều trực giác với phong thủy hình thế như nước tụ, núi che, lối uốn. Nhưng sách Viên Dã gần như không bàn phương vị, quẻ, sao. Nói vườn "làm theo phong thủy" là đúng một phần, chủ yếu ở mặt hình thế và cảm giác.
Mượn cảnh là gì?
Mượn cảnh là đưa cảnh bên ngoài khuôn viên vào tầm nhìn của vườn: núi xa, tháp, cây nhà bên, bầu trời, mặt nước. Nhờ mở khung nhìn đúng chỗ và che chỗ xấu, vườn nhỏ có cảm giác rộng hơn nhiều so với diện tích thật.
Đá Thái Hồ có phải đá phong thủy không?
Đá Thái Hồ là đá vôi bị nước bào mòn, được chuộng vì vẻ đẹp hình khối. Trong vườn nó tượng trưng cho núi. Gọi nó là đá phong thủy với công dụng mang lại may mắn là cách nói thương mại; giá trị thật nằm ở thẩm mỹ.
Ở Việt Nam có thể xem vườn kiểu Tô Châu ở đâu?
Một số hội quán, chùa người Hoa ở Chợ Lớn và Hội An có sân trong với hồ, non bộ, cầu nhỏ mang phong cách gần với vườn Giang Nam. Quy mô nhỏ hơn nhiều, nhưng đủ để cảm nhận cách che, mở, mượn cảnh.
Làm non bộ ở sân nhà cần lưu ý gì?
Tính tải trọng nếu đặt trên sàn, sân thượng; có hệ thống lọc hoặc bơm để nước không tù, tránh muỗi; chọn vị trí có nắng vừa đủ cho cây; và giữ lối đi quanh non bộ không trơn. Về ý nghĩa phong thủy, đó là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.