Ma thổi đèn (Quỷ xuy đăng) của Thiên Hạ Bá Xướng là bộ tiểu thuyết đạo mộ nổi tiếng nhất, xây dựng nhân vật Hồ Bát Nhất dùng một cuốn sách phong thủy gia truyền để tìm mộ cổ. Truyện mượn nhiều thuật ngữ thật như tầm long, điểm huyệt, phân kim, nhưng các phép tính chính xác tới mức định vị được lăng mộ là hư cấu.
Ở Việt Nam, Ma thổi đèn và Đạo mộ bút ký có lượng bạn đọc lớn, kéo theo nhiều câu hỏi: Mô Kim hiệu úy có thật không, cuốn Thập lục tự âm dương phong thủy bí thuật là sách gì, phong thủy có giúp tìm mộ được không. Bài này trả lời từng câu, phân biệt rõ phần lịch sử, phần thuật ngữ phong thủy và phần sáng tạo của tác giả, kèm vài dòng về pháp luật với di sản.
Ma thổi đèn là truyện gì
Ma thổi đèn được đăng trên mạng từ năm 2006, tác giả ký bút danh Thiên Hạ Bá Xướng. Bộ truyện chia thành nhiều quyển, mỗi quyển là một chuyến phiêu lưu tới một nơi xa: thành cổ trên sa mạc, hang núi, rừng rậm phía Tây Nam, núi tuyết. Nhân vật chính Hồ Bát Nhất từng trải qua những năm tháng thanh niên lên vùng biên, sau đó cùng bạn là Vương Khải Toàn (Tuyền béo) và cô gái Shirley Dương lao vào những chuyến tìm mộ cổ.
Vũ khí trí tuệ của Hồ Bát Nhất là nửa cuốn sách tàn gia truyền có tên Thập lục tự âm dương phong thủy bí thuật. Nhờ nó, anh nhìn thế núi, đọc sao trời, định được chỗ đặt huyệt mộ của người xưa, đoán được cơ quan trong lăng. Giọng kể của truyện pha trò, bình dân, nhiều chi tiết sinh hoạt thời bao cấp bên Trung Quốc, đó là một phần sức hút.
Tên truyện đến từ một quy tắc do truyện dựng nên: người vào mộ thắp một ngọn nến ở góc Đông Nam; nếu nến tắt, phải trả lại đồ, lui ra. "Người thắp nến, ma thổi đèn" là câu then chốt. Không có tư liệu lịch sử nào cho thấy đây là tập tục thật của ai; nó là thiết lập để tạo không khí rùng rợn và một thứ đạo lý giang hồ cho nhân vật.
Mô Kim hiệu úy và Phát Khâu trung lang tướng: có gốc từ một bài hịch
Nguồn gốc tên gọi. Hai chức danh này xuất hiện trong bài hịch Trần Lâm viết thay Viên Thiệu để kể tội Tào Tháo, được chép lại trong các tuyển tập văn cổ. Bài hịch cáo buộc Tào Tháo cho đào mộ một vị vương đời Hán để lấy vàng bạc, lại đặt ra chức Phát Khâu trung lang tướng và Mô Kim hiệu úy, đi tới đâu đào mộ tới đó.
Thật hay chỉ là lời công kích. Bài hịch là văn chính luận thời chiến, mục đích là bôi xấu đối thủ, nên giới sử học thận trọng khi coi đó là bằng chứng chắc chắn về một chức quan có thật. Có thể có việc lấy của trong mộ để nuôi quân, nhưng chi tiết đặt hẳn chức danh vẫn còn bàn.
Truyện biến thành môn phái. Ma thổi đèn nhận hai cái tên ấy, thêm Bàn Sơn đạo nhân và Tá Lĩnh lực sĩ, thành bốn phái đạo mộ, mỗi phái một nghề riêng, một tín vật riêng như Mô Kim phù. Đây là phần sáng tạo, rất khéo vì dựa vào một chữ có trong văn cổ.
Ý nghĩa với người đọc. Khi nghe ai nói "Mô Kim hiệu úy là nghề có thật truyền tới nay", bạn có thể biết rằng gốc tích chỉ là hai chữ trong một bài hịch, còn hệ thống môn phái, khẩu quyết, tín vật là của tiểu thuyết.
Thuật ngữ trong truyện: phần nào có trong phong thủy thật
Truyện trộn rất khéo thuật ngữ có thật với chi tiết bịa. Bảng dưới giúp tách ra những từ hay gặp:
| Thuật ngữ trong truyện | Có trong phong thủy cổ không | Truyện dùng thế nào |
|---|---|---|
| Tầm long | Có: theo mạch núi để tìm nơi khí tụ, thuộc phái hình thế | Nhìn núi từ xa là biết mộ vua ở đâu |
| Điểm huyệt | Có: định chỗ đặt mộ trên một thế đất | Định được cả cửa vào lăng dưới lòng đất |
| Phân kim | Có: chia độ nhỏ trên la kinh để định hướng mộ | Tính ra chính xác vị trí phòng chứa quan tài |
| Xem sao, xem khí | Có quan niệm xem thiên văn, khí sắc đất trong một số sách | Đêm nhìn trời là biết dưới đất có gì |
| Cuốn bí thuật mười sáu chữ | Không, đây là sách tưởng tượng | Bí kíp gia truyền của nhân vật chính |
| Nến góc Đông Nam, Mô Kim phù | Không có tư liệu là tập tục thật | Quy tắc nghề và tín vật của phái Mô Kim |
Điểm mấu chốt: phong thủy cổ dạy cách chọn chỗ táng theo quan niệm của nó; nó không có phương pháp đã kiểm chứng nào để dò tìm một ngôi mộ đã chôn. Việc tìm di tích ngày nay dựa vào tư liệu lịch sử, khảo sát thực địa, địa vật lý và khai quật có phép. Truyện đảo ngược quan hệ này để tạo kịch tính.
Đạo mộ bút ký: cùng đề tài, khác trọng tâm
Đạo mộ bút ký của Nam Phái Tam Thúc ra đời gần như cùng lúc, cũng bắt đầu trên mạng giữa những năm 2000. Nhân vật Ngô Tà, chủ một tiệm đồ cổ nhỏ, bị cuốn vào chuyến xuống mộ cùng chú ba, gặp Trương Khởi Linh lầm lì và Vương Bàn Tử lắm mồm. Truyện nặng về bí ẩn gia tộc, cơ quan, sinh vật lạ, những bí mật nối nhau qua nhiều quyển.
So với Ma thổi đèn, phong thủy trong Đạo mộ bút ký ít hơn và mờ hơn; trọng tâm là câu đố và âm mưu. Nhiều bạn đọc coi hai bộ là hai đầu của dòng truyện đạo mộ: một bên lấy phong thủy làm trục kiến thức, một bên lấy bí ẩn làm trục kịch tính.
Cả hai đều được chuyển thể thành phim điện ảnh và phim truyền hình nhiều lần. Bản điện ảnh Tầm long quyết năm 2015 do Ô Nhĩ Thiện đạo diễn, Trần Khôn, Hoàng Bột, Thư Kỳ đóng ba vai chính, cũng ra rạp và có nhiều người xem ở Việt Nam. Tên phim, nghĩa là bí quyết tìm rồng, cho thấy chất phong thủy được đặt lên hàng đầu trong cách quảng bá.
Ranh giới pháp luật và đạo lý: truyện là truyện
Đào trộm mộ là tội phạm ở hầu hết các nước, và là hành vi xúc phạm người đã khuất theo đạo lý của gần như mọi nền văn hoá. Ở Việt Nam, di tích, di vật, cổ vật được pháp luật về di sản văn hoá bảo vệ; ai tình cờ phát hiện cổ vật khi đào đất làm nhà cũng có nghĩa vụ báo cho chính quyền hoặc cơ quan văn hoá, không tự ý giữ hay mua bán. Bạn nên tra văn bản hiện hành để biết chi tiết.
Khảo cổ học khác hẳn đạo mộ trong truyện. Nhà khảo cổ khai quật có giấy phép, ghi chép từng lớp đất, giữ di vật trong bảo tàng cho mọi người cùng xem, và rất thận trọng với hài cốt. Nhiều lăng mộ lớn được chọn để nguyên, không khai quật, vì công nghệ bảo quản chưa đủ.
Thích truyện đạo mộ là chuyện thưởng thức văn chương phiêu lưu. Chỉ nên tránh hai điều: lấy kiến thức trong truyện làm thật rồi đem ra phán phong thủy mộ phần cho người khác, và có thái độ coi nhẹ mồ mả, hài cốt ngoài đời.
Vì sao truyện đạo mộ hút bạn đọc Việt
Bạn đọc Việt đến với Ma thổi đèn chủ yếu qua bản dịch in và các trang đọc truyện trên mạng, rồi qua phim. Sức hút đến từ nhiều lớp. Lớp đầu là phiêu lưu: mỗi quyển là một hành trình tới vùng đất xa lạ, có sa mạc, núi tuyết, rừng rậm, có cạm bẫy và quái vật. Lớp thứ hai là cảm giác "có kiến thức": nhân vật không thắng nhờ sức mạnh mà nhờ đọc được núi sông, tính được phương vị, làm người đọc thấy mình cũng học được điều gì.
Lớp thứ ba gần gũi với người Việt hơn: phong thủy mộ phần là chuyện quen trong đời sống gia đình. Nhiều nhà vẫn mời người xem đất khi xây mộ, cải táng, nên những từ như long mạch, huyệt, hướng mộ không xa lạ. Truyện chạm vào một vùng quan tâm sẵn có, lại khoác lên nó lớp áo kỳ bí, nên dễ cuốn.
Chính vì gần gũi như vậy, ranh giới giữa đọc cho vui và tin là thật dễ bị xoá nhoà. Có người đọc truyện rồi lo lắng về mộ tổ nhà mình, có người lấy lời trong truyện để nói chuyện long mạch với họ hàng. Biết truyện lấy gì từ đâu, bịa thêm những gì, là cách giữ cho niềm vui đọc sách không biến thành nỗi lo không đáng có.
Đọc truyện đạo mộ sao cho thú vị mà tỉnh táo
Một vài cách đọc giúp bạn vừa tận hưởng truyện, vừa học được điều thật:
- Khi gặp một thuật ngữ lạ, tra xem nó có trong từ điển phong thủy hay sách cổ không, hay chỉ có trên các trang truyện. Thường thì thuật ngữ có thật, cách dùng mới là bịa.
- Khi truyện nhắc một triều đại, một địa danh, đọc thêm một bài lịch sử ngắn về nơi đó. Bối cảnh thật như Tây Vực, các nước cổ ven sa mạc, nền văn hoá vùng Tây Nam Trung Quốc thường thú vị không kém truyện.
- Khi thấy truyện dùng phong thủy để định vị chính xác một căn phòng dưới đất, nhớ rằng đó là quyền của tiểu thuyết. Phong thủy thật nói về khuynh hướng chọn đất, không phải tọa độ.
- Khi xem phim chuyển thể, để ý những cảnh xem núi, xem nước: chúng là dịp tốt để học hình ảnh minh đường, án sơn, thủy khẩu qua khung hình đẹp.
- Khi bàn với bạn bè, tách rõ "trong truyện nói" và "sách phong thủy nói", để cuộc trò chuyện không biến hư cấu thành sự thật.
Thói quen đọc như vậy cũng là cách tốt để tiếp cận cả mảng phong thủy nói chung: tò mò, tra cứu, và không vội tin.
Câu hỏi thường gặp
Thập lục tự âm dương phong thủy bí thuật có phải sách thật không?
Không. Đó là cuốn sách do tác giả Ma thổi đèn tưởng tượng ra cho nhân vật Hồ Bát Nhất. Truyện có trích những câu nghe như khẩu quyết phong thủy, nhưng không có cuốn sách cổ nào mang tên này được giới nghiên cứu ghi nhận.
Mô Kim hiệu úy có thật trong lịch sử không?
Tên gọi xuất hiện trong bài hịch Trần Lâm viết thay Viên Thiệu để kể tội Tào Tháo. Vì đây là văn công kích thời chiến, việc có thật một chức quan như vậy còn được bàn. Còn phái Mô Kim với quy tắc, tín vật như trong truyện là hư cấu.
Phong thủy có giúp tìm mộ cổ được không?
Không có bằng chứng phong thủy giúp định vị một ngôi mộ đã chôn. Nó chỉ cho biết người xưa thích chọn đất theo những hình thế nào. Việc tìm di tích ngày nay dựa vào sử liệu, khảo sát và các phương pháp khoa học, có giấy phép của cơ quan quản lý.
Ma thổi đèn nên đọc quyển nào trước?
Nên đọc theo thứ tự xuất bản, bắt đầu từ quyển đầu với chuyến đi tới thành cổ trên sa mạc, vì nhân vật và các quy tắc của thế giới truyện được giới thiệu dần. Nhảy cóc sẽ khó hiểu các mối quan hệ và những lần nhắc lại chuyện cũ.
Câu người thắp nến ma thổi đèn có phải tục lệ thật không?
Không có tư liệu cho thấy đó là tục lệ thật của một nhóm người nào. Đây là quy tắc tác giả đặt ra để tạo không khí và đạo lý riêng cho nhân vật, đồng thời làm tên truyện.
Có thể học phong thủy qua truyện đạo mộ không?
Truyện chỉ giúp bạn làm quen tên gọi như tầm long, điểm huyệt, minh đường. Muốn hiểu đúng, cần đọc sách nhập môn nghiêm túc, đối chiếu nhiều nguồn, và nhớ rằng phong thủy là kiến thức văn hoá tham khảo, không phải bí kíp tìm kho báu.