Phim cương thi Hồng Kông, mở đầu bằng Cương thi tiên sinh (Mr. Vampire, 1985), thường lấy phong thủy mộ phần làm ngòi nổ: một ngôi mộ đặt sai cách khiến thi thể không tan, rồi hoá thành cương thi. Khung chuyện dựa trên những tập tục có thật như cải táng, đưa thi hài về quê, nhưng "đất dưỡng thi" và xác biết nhảy là hư cấu điện ảnh.
Nhiều khán giả Việt lớn lên cùng những bộ phim này qua băng đĩa và truyền hình, nhớ hình ảnh Cửu thúc với hàng lông mày liền, gạo nếp, mực tàu, lá bùa vàng. Bài này đọc lại dòng phim ấy từ góc phong thủy và văn hoá: phim mượn gì, thêm gì, và vì sao khi cải táng ngoài đời đôi khi gặp thi thể chưa tan mà không có gì đáng sợ.
Dòng phim cương thi và cú hích năm 1985
Cương thi tiên sinh do Lưu Quán Vĩ đạo diễn, Hồng Kim Bảo đứng sau sản xuất, ra mắt năm 1985 và thành công lớn ở Hồng Kông cũng như khắp châu Á. Phim pha kinh dị với hài, võ thuật, tạo nên khuôn mẫu cho hàng loạt phim cương thi cuối thập niên tám mươi và đầu chín mươi, cả điện ảnh lẫn truyền hình.
Linh hồn của dòng phim là Lâm Chánh Anh trong vai thầy pháp nghiêm khắc mà tốt bụng, thường được khán giả gọi là Cửu thúc. Ông là diễn viên xuất thân từ kinh kịch và nghề đóng thế, có lối diễn nghiêm trang đến buồn cười. Hình tượng thầy pháp lông mày liền của ông gắn chặt với thể loại, đến mức một phim sau mang tên Nhất mi đạo nhân, tức "đạo sĩ một hàng lông mày". Lâm Chánh Anh mất năm 1997, khi chưa tới năm mươi tuổi.
Cương thi trong phim mặc quan phục triều Thanh, giơ hai tay, nhảy từng bước vì thân thể cứng đờ. Hình ảnh ấy lấy từ truyện dân gian Trung Hoa, nhưng cách tạo hình gần như được định hình hẳn bởi dòng phim này.
Ở Việt Nam, phim cương thi đến với khán giả chủ yếu qua băng hình cho thuê, rồi qua các kênh truyền hình phát lại, thường kèm lồng tiếng hoặc thuyết minh. Với nhiều người lớn lên cuối thập niên tám mươi, chín mươi, đó là những buổi tối cả xóm tụ lại xem, vừa sợ vừa cười. Chính vì gắn với ký ức tuổi thơ, các chi tiết như gạo nếp, mực tàu, lá bùa được nhớ rất lâu, và đôi khi bị nhớ nhầm thành "kiến thức phong thủy".
Phần mở đầu Cương thi tiên sinh: một vụ cải táng
Câu chuyện bắt đầu khi một nhà giàu trong trấn nhờ thầy pháp lo việc bốc mộ cha mình, người đã mất khoảng hai mươi năm. Theo lời ông, năm xưa một thầy địa lý chỉ cho nhà ông chỗ đất tốt và dặn phải táng đứng, để con cháu làm ăn phát đạt. Nay thầy địa lý dặn tới hạn thì cải táng.
Khi ra mộ, thầy pháp xem thế đất, hỏi chuyện cũ, rồi nhận ra có điều khuất tất: ngôi mộ được làm theo cách khiến thi thể không thể tan rữa, và phía sau là một mối thù cũ giữa thầy địa lý với chính người đã khuất. Khi mở quan tài, thi thể vẫn còn gần như nguyên vẹn. Mọi rắc rối của phim bắt đầu từ đó.
Đoạn mở đầu này khéo ở chỗ đặt phong thủy vào vai trò ngòi nổ chứ không phải phép màu. Nó kể một câu chuyện về sự gian dối của con người: thầy địa lý lợi dụng niềm tin của gia chủ để báo thù. Phần siêu nhiên đến sau, như hệ quả của lòng người chứ không phải của đất.
Thầy địa lý trong phim: người gây ra mọi chuyện
Điều đáng chú ý là trong Cương thi tiên sinh, nhân vật gây hoạ không phải con ma mà là người thầy địa lý vắng mặt. Ông ta không xuất hiện trên màn ảnh, chỉ được nhắc qua lời kể, nhưng toàn bộ câu chuyện bắt nguồn từ lời khuyên của ông hai mươi năm trước. Phim cho thấy một nỗi lo rất thật của người xưa: giao việc mồ mả cho người khác là giao cả niềm tin, và niềm tin ấy có thể bị phản bội.
Cửu thúc, người cũng hiểu phong thủy, đóng vai đối trọng: ông xem lại, hỏi lại, phát hiện chỗ sai, rồi gánh hậu quả. Đây là hình ảnh người làm nghề tử tế mà dòng phim lặp lại nhiều lần, nghiêm khắc với học trò, thận trọng với người đã khuất, không lấy tiền của người nghèo.
Bài học ngoài màn ảnh khá giản dị: khi gia đình bàn chuyện mồ mả, nên cùng nhau tìm hiểu, hỏi lý do của mỗi lời khuyên, giữ lại giấy tờ, thay vì làm theo một người duy nhất mà không ai hiểu vì sao. Lời khuyên có lý do thực tế như chống ngập, chống sụt thì dễ kiểm chứng; lời khuyên chỉ dựa trên phép bí truyền thì nên thận trọng.
Gốc văn hoá: lá rụng về cội và chuyện đưa thi hài về quê
Người Trung Hoa, cũng như người Việt, coi trọng việc chôn cất ở quê, gần mồ mả tổ tiên. Ngày trước, người chết nơi đất khách, nhất là ở các vùng núi xa xôi, rất khó đưa về. Từ đó sinh ra những dịch vụ đưa thi hài về quê, và quanh chúng là cả một lớp truyện kể.
Nổi tiếng nhất là truyền thuyết "cản thi" ở vùng Tương Tây, phía tây tỉnh Hồ Nam: người ta kể có những thầy pháp dẫn đoàn thi thể đi đêm qua núi, thi thể tự bước theo tiếng chuông. Các nhà nghiên cứu văn hoá đưa ra nhiều cách giải thích thực tế, chẳng hạn thi thể được buộc vào sào tre do người khiêng, nhìn từ xa trong đêm như đang nhún nhảy. Dù giải thích thế nào, đó là truyện dân gian, không có bằng chứng về xác người tự đi.
Phim cương thi Hồng Kông lấy cảm hứng từ lớp truyện này, cộng với tập tục cải táng, tạo thành một thế giới riêng. Đằng sau những pha hài hước là một nỗi niềm thật: mong người đã khuất được về đúng chỗ, được chôn đúng cách. Ở góc đó, phim nói chuyện rất gần với khán giả Việt.
Thi thể chậm tan khi cải táng: khoa học nói gì
Khi cải táng ở Việt Nam, đôi khi gia đình gặp thi thể chưa tan hết sau nhiều năm. Dân gian có nhiều cách gọi và cách hiểu; các nhà pháp y, khảo cổ giải thích bằng điều kiện của môi trường chôn cất. Bảng dưới tóm tắt những yếu tố thường được nêu:
| Điều kiện | Vì sao làm chậm phân huỷ | Gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Đất sét chặt, kín khí | Thiếu ô xy, vi khuẩn hiếu khí hoạt động kém | Ruộng trũng, đất thịt nặng |
| Ngập nước lâu ngày | Môi trường yếm khí, có thể tạo lớp sáp mỡ bao xác | Mộ thấp, gần mạch nước ngầm |
| Khô, lạnh hoặc thông gió mạnh | Thi thể mất nước nhanh, khô lại | Hang khô, vùng núi cao |
| Quan tài kín, nhiều lớp | Hạn chế không khí và côn trùng | Quan tài kim loại, quan tài bọc kín |
| Ướp xác, dùng vôi hay hoá chất | Ức chế vi sinh vật | Tuỳ cách khâm liệm, tập quán từng nơi |
Phim gọi những chỗ như vậy là "đất dưỡng thi" và cho thi thể sống dậy; đó là hư cấu. Ngoài đời, gặp trường hợp chưa tan, nhiều gia đình lấp lại và hẹn thời gian khác, hoặc hỏi ban quản lý nghĩa trang về cách xử lý hợp vệ sinh. Không có lý do gì để sợ hãi hay mời người làm lễ trấn yểm tốn kém.
Trong phim, cái gì thuộc phong thủy, cái gì không
Chọn đất táng và cải táng. Thuộc phong thủy và tập quán tang lễ có thật. Phim mô tả đúng ý niệm rằng chỗ táng ảnh hưởng tới con cháu, một quan niệm mà mức tin tuỳ mỗi người.
Táng đứng. Có những truyện kể và tập quán địa phương nhắc tới cách táng khác thường, nhưng đây không phải phép phổ biến trong sách phong thủy. Phim dùng nó để tạo cảm giác lạ và báo hiệu điều chẳng lành.
Đất dưỡng thi. Hư cấu điện ảnh dựa trên hiện tượng thi thể chậm tan có thật, như đã giải thích ở bảng trên. Sách phong thủy có bàn đất khô, đất ẩm, nhưng không có loại đất "nuôi" xác sống.
Gạo nếp, mực tàu, bùa vàng, kiếm gỗ đào. Lấy từ tín ngưỡng dân gian và đạo giáo phổ thông, được phim phóng đại. Chúng không thuộc phong thủy; phong thủy là chuyện đất, hướng, bố cục, không phải phép trừ tà.
Thầy pháp kiêm thầy địa lý. Phim cho Cửu thúc làm cả hai việc. Ngoài đời, người xem đất và người hành lễ thường là hai nghề khác nhau, dù ở nông thôn đôi khi một người kiêm nhiều việc.
Xem lại phim cương thi hôm nay
Ba mươi năm sau, phim cương thi vẫn được xem lại như một phần ký ức điện ảnh. Một vài gợi ý để xem cho vui mà không mang nỗi sợ về nhà:
- Xem như phim hài kinh dị, thể loại cố ý làm người xem vừa giật mình vừa bật cười; nhiều chi tiết được làm quá để gây cười.
- Để ý phần kỹ xảo thủ công, võ thuật, đạo cụ của điện ảnh Hồng Kông thời ấy; đó là giá trị nghề nghiệp đáng trân trọng.
- Với trẻ nhỏ, nên xem cùng và giải thích rằng đây là truyện tưởng tượng, nhất là những cảnh liên quan đến mồ mả, người đã khuất.
- Khi trong nhà chuẩn bị cải táng, đừng để hình ảnh trong phim chi phối quyết định; hãy theo tập quán gia đình, quy định của nghĩa trang và lời khuyên về vệ sinh.
- Nếu ai đó viện dẫn chuyện "đất dưỡng thi" để đề nghị làm lễ tốn kém, hãy nhớ rằng khái niệm ấy đến từ phim nhiều hơn từ sách phong thủy.
Dòng phim này sống lâu vì nó kể chuyện con người với lòng thương người đã khuất, sự gian dối, tình thầy trò, bọc trong vỏ kinh dị vui nhộn.
Câu hỏi thường gặp
Cương thi tiên sinh ra mắt năm nào và ai đóng?
Phim ra mắt năm 1985, đạo diễn Lưu Quán Vĩ, Hồng Kim Bảo sản xuất. Lâm Chánh Anh đóng vai thầy pháp, cùng Hứa Quán Anh, Tiền Tiểu Hào, Lý Tái Phụng. Phim mở đầu cho làn sóng phim cương thi Hồng Kông.
Đất dưỡng thi có thật không?
Không có loại đất nào làm người chết sống dậy. Có những điều kiện như đất sét kín khí, ngập nước, khô lạnh hay quan tài kín làm thi thể chậm phân huỷ. Phim lấy hiện tượng có thật ấy rồi thêm phần siêu nhiên.
Vì sao cương thi mặc quan phục nhà Thanh?
Phim lấy bối cảnh cuối Thanh, đầu thời Dân quốc, khi trang phục quan lại nhà Thanh còn quen mắt. Áo quan phục cũng là đồ khâm liệm sang trọng của người có địa vị, tạo nên hình ảnh vừa trang nghiêm vừa kỳ quái.
Cải táng gặp thi thể chưa tan thì làm gì?
Nhiều gia đình lấp lại cẩn thận và hẹn thời gian khác, hoặc hỏi ban quản lý nghĩa trang, cơ quan y tế địa phương về cách xử lý hợp vệ sinh. Người tham gia nên đeo khẩu trang, găng tay. Đây là hiện tượng tự nhiên, không phải điềm gở.
Truyền thuyết cản thi ở Tương Tây là gì?
Đó là truyện dân gian về những người dẫn thi hài đi đêm qua núi để đưa về quê an táng. Các nhà nghiên cứu cho rằng có thể bắt nguồn từ cách khiêng thi hài bằng sào tre. Không có bằng chứng xác người tự đi.
Gạo nếp, mực tàu trong phim có phải vật phẩm phong thủy không?
Không. Đó là đạo cụ lấy từ tín ngưỡng dân gian, được phim phóng đại. Phong thủy bàn về đất, hướng, bố cục nhà và mộ, không có phép trừ tà bằng gạo nếp hay mực tàu.