Khoảng trăm năm từ giữa thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20 là lúc phong thủy va chạm mạnh nhất với hiện đại hoá: dân làng ở Trung Hoa phản đối đường sắt, cột điện báo, mỏ than với lý lẽ phong thủy; chính quyền Hồng Kông học cách tính đến phong thủy khi làm công trình; Nhật Bản thời Minh Trị giải thể cơ quan âm dương của triều đình; các phong trào trí thức ở nhiều nước coi phong thủy là mê tín cần bỏ.
Bài không kể theo kiểu "khoa học thắng mê tín" hay "người xưa bị hiểu lầm". Mỗi câu chuyện đều cho thấy phía sau lý lẽ phong thủy thường có những lợi ích, nỗi lo rất thật: mồ mả tổ tiên, ruộng đất, sinh kế, chủ quyền. Hiểu giai đoạn này giúp bạn đọc các tranh luận về phong thủy hôm nay tỉnh táo hơn.
Bối cảnh: khi công trình mới đi qua đất cũ
Ở các vùng nông thôn Đông Á thế kỷ 19, đất đai không chỉ là nơi canh tác mà còn là nơi đặt mồ mả nhiều đời. Mộ nằm rải rác giữa đồng, trên gò, ven đồi; mỗi dòng họ có mộ tổ được chọn đất kỹ, được tin là gắn với vận của con cháu. Một con đường, một tuyến đường sắt hay một hầm mỏ cắt qua vùng ấy không chỉ lấy đất mà còn chạm vào cả một hệ niềm tin.
Trong khi đó, các công trình hiện đại được thiết kế theo logic khác hẳn: đường thẳng nhất, độ dốc thấp nhất, chi phí rẻ nhất. Kỹ sư nhìn đồi như chướng ngại cần xẻ; dân làng nhìn đồi như long mạch cần giữ. Hai cách nhìn gặp nhau ở cùng một mảnh đất, và phong thủy trở thành ngôn ngữ để cộng đồng diễn đạt sự phản đối.
Cần nói rõ: phong thủy không phải lý do duy nhất của những phản đối ấy. Mất đất, mất việc của người làm nghề vận tải cũ, nghi ngại người nước ngoài, lo mất chủ quyền đều có mặt. Các nhà sử học hiện nay thường nhấn mạnh rằng "phong thủy" đôi khi là cách nói dễ được chấp nhận cho những lo lắng rất thực tế này.
Điện báo, đường sắt và mỏ ở Trung Hoa cuối Thanh
Khi các công ty nước ngoài và chính quyền nhà Thanh bắt đầu dựng đường dây điện báo, nhiều nơi xảy ra chuyện cột bị nhổ, dây bị cắt. Báo cáo đương thời thường giải thích rằng dân làng cho là cột điện phá phong thủy, làm hại mộ phần. Lý do này có thật trong suy nghĩ của nhiều người, nhưng các tài liệu cũng cho thấy cả những mâu thuẫn về đền bù đất và sự nghi ngại người lạ.
Tuyến đường sắt thương mại đầu tiên ở Trung Hoa, nối Thượng Hải với Ngô Tùng, do một công ty Anh xây dựng và khai thác năm 1876. Chỉ một năm sau, chính quyền nhà Thanh mua lại rồi cho tháo dỡ. Lý do được kể gồm việc tuyến đường xây không có sự chấp thuận đầy đủ của triều đình, một tai nạn làm chết người, sự phản đối của dân địa phương; phong thủy và mồ mả thường được nhắc trong số các lý do, nhưng không phải lý do duy nhất.
Vài thập niên sau, khi người Trung Hoa tự xây các tuyến đường sắt đầu thế kỷ 20, việc thương lượng với dân về đất đai, mồ mả vẫn là một phần của công việc. Phong thủy dần trở thành một yếu tố cần thương lượng trong quy hoạch, thay vì một rào cản tuyệt đối, và người làm công trình học cách hỏi trước, đền bù và tổ chức nghi lễ khi cần.
Hồng Kông: chính quyền thuộc địa học cách tính đến phong thủy
Khi Anh thuê vùng Tân Giới của Hồng Kông năm 1898 và tiếp quản năm sau đó, họ gặp những cộng đồng làng mạc giữ tập quán phong thủy rất chặt: mộ tổ trên sườn đồi, rừng phong thủy sau làng, ao trước làng. Các dự án làm đường, hồ chứa nước, khai đất đều dễ vấp phản đối nếu đụng vào những chỗ này.
Dần dần, chính quyền hình thành cách làm thực dụng: khi công trình công cộng làm ảnh hưởng mộ phần hay cảnh quan được coi là phong thủy của làng, chính quyền có lúc chi tiền cho dân làng tổ chức nghi lễ yên vị, hoặc đền bù di dời mộ theo nghi thức. Cách làm này tồn tại khá lâu và thường được các nhà nhân học nhắc đến khi nghiên cứu Hồng Kông.
Câu chuyện Hồng Kông cho thấy một lối ứng xử khác với "dẹp bỏ mê tín": tôn trọng tập quán ở mức nghi lễ để công trình được đồng thuận, đồng thời vẫn quyết định quy hoạch theo kỹ thuật. Những "rừng phong thủy" sau làng ở Tân Giới ngày nay còn được giới bảo tồn chú ý vì giá trị sinh thái, ví dụ thú vị về việc một tập quán tín ngưỡng giữ lại được những mảnh rừng cổ.
Nhật Bản thời Minh Trị: giải thể cơ quan âm dương
Ở Nhật Bản, triều đình từ thời cổ đã có Âm dương liêu (Onmyōryō), cơ quan phụ trách lịch, thiên văn, xem ngày, xem phương hướng, chịu ảnh hưởng của các thuật số từ Trung Hoa. Năm 1870, chính quyền Minh Trị bãi bỏ cơ quan này trong quá trình cải cách nhà nước theo mô hình phương Tây.
Ít năm sau, Nhật Bản chuyển sang dùng dương lịch làm lịch chính thức từ đầu năm 1873. Cùng với cải cách lịch, nhiều ghi chú cát hung truyền thống không còn nằm trong lịch chính thức. Thuật xem phương hướng, kiêng kỵ hướng vẫn sống trong dân gian và trong kiến trúc nhà ở (người Nhật có lối kiêng hướng đông bắc gọi là "quỷ môn"), nhưng mất vị trí trong bộ máy nhà nước.
Trường hợp Nhật Bản cho thấy một con đường: tách thuật số ra khỏi nhà nước, để nó lui về đời sống riêng tư và văn hoá dân gian. Con đường này về sau được nhiều nước châu Á đi theo, mỗi nơi một mức độ khác nhau.
Trung Hoa đầu thế kỷ 20 và các phong trào bài trừ mê tín
Sau khi nhà Thanh sụp đổ năm 1911, các trí thức tân học coi nhiều tập quán cũ là trở ngại cho việc xây dựng quốc gia hiện đại. Trong phong trào Tân văn hoá và Ngũ Tứ cuối thập niên 1910, phong thủy, xem ngày, bói toán thường bị xếp vào danh sách mê tín cần phê phán. Cuối thập niên 1920, chính quyền khi đó còn phát động các chiến dịch bài trừ mê tín ở nhiều địa phương.
Tuy vậy, các nghiên cứu xã hội học, nhân học thời ấy ghi nhận phong thủy vẫn sống bền bỉ ở nông thôn và cả ở thành thị: người ta vẫn mời thầy chọn đất mộ, chọn ngày cưới. Khoảng cách giữa diễn ngôn của giới trí thức và thực hành của dân chúng rất lớn, một hiện tượng lặp lại ở nhiều nơi.
Ở bán đảo Triều Tiên dưới thời Nhật cai trị, một nhà nghiên cứu người Nhật là Murayama Chijun xuất bản năm 1931 công trình khảo sát dày dặn về phong thủy Triều Tiên. Công trình này đến nay vẫn là tư liệu tham khảo về thực hành phong thủy làng xã ở đó, dù được viết trong bối cảnh thuộc địa và cần đọc với con mắt phê phán.
Việt Nam đầu thế kỷ 20: báo chí, sách phong tục và cái nhìn mới
Ở Việt Nam, thời Pháp thuộc là lúc làm đường sá, đường sắt, đô thị theo lối mới, và nhiều nơi phải di dời mồ mả. Tài liệu chi tiết về các phản ứng mang màu sắc phong thủy ở Việt Nam ít được nghiên cứu như ở Trung Hoa, nhưng các tập quán kiêng động mộ, kiêng xẻ gò đồi được ghi nhận rộng trong dân gian.
Cùng lúc, báo chí chữ quốc ngữ ra đời và trở thành diễn đàn cho tầng lớp trí thức mới bàn về phong tục. Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, đăng báo những năm 1913–1914 rồi in thành sách, tả kỹ tục tang ma, cưới hỏi, thờ cúng, kèm những nhận xét về tục nào nên giữ, tục nào tốn kém nên bỏ. Đây là tư liệu quý cho người muốn biết tập quán xem đất, cải táng của người Việt trăm năm trước.
Cách nhìn của các trí thức thời ấy thường là tôn trọng cái lõi đạo đức (hiếu với cha mẹ, kính tổ tiên) nhưng phê những thực hành bị coi là mê tín, tốn của. Thái độ "giữ cái gốc, bỏ cái rườm" này có ảnh hưởng lâu dài đến cách người Việt hiện đại nhìn phong thủy: vẫn làm nhưng thường kèm câu "có thờ có thiêng, có kiêng có lành" nửa tin nửa ngờ.
Bài học từ giai đoạn va chạm
Nhìn lại trăm năm ấy, có vài điều hữu ích cho người hôm nay khi phong thủy xuất hiện trong chuyện xây dựng, quy hoạch, hàng xóm láng giềng:
- Khi một tranh chấp được nói bằng ngôn ngữ phong thủy, hãy hỏi thêm những lo lắng thật phía sau: đất đai, tiếng ồn, an toàn, mồ mả, sinh kế.
- Tôn trọng tập quán ở mức nghi lễ (như cách làm ở Hồng Kông) nhiều khi giúp công trình được đồng thuận mà không phải hy sinh tiêu chuẩn kỹ thuật.
- Bài trừ bằng mệnh lệnh ít khi xoá được tập quán; nó chỉ đẩy tập quán lui vào đời sống riêng.
- Phong thủy không thay được quy chuẩn xây dựng, quy hoạch và pháp luật về đất đai, mồ mả; mọi việc di dời, xây dựng phải theo quy định hiện hành.
- Một số tập quán phong thủy vô tình giữ lại giá trị môi trường (rừng sau làng, ao trước làng); có thể trân trọng những giá trị đó mà không cần tin vào phần siêu hình.
- Đây là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người; điều quan trọng là đối thoại tôn trọng giữa người tin và người không tin.
Câu hỏi thường gặp
Có phải người Trung Hoa phản đối đường sắt chỉ vì phong thủy?
Không. Phong thủy và mồ mả là một lý do hay được nhắc, nhưng phía sau còn có chuyện đền bù đất, sinh kế của người làm nghề vận tải cũ, nghi ngại người nước ngoài và vấn đề chủ quyền. Các nhà sử học hiện nay nhấn mạnh tính nhiều mặt đó.
Tuyến đường sắt Ngô Tùng bị tháo dỡ vì sao?
Tuyến đường do một công ty Anh xây năm 1876, một năm sau được chính quyền nhà Thanh mua lại và tháo dỡ. Lý do được kể gồm việc xây dựng thiếu chấp thuận đầy đủ, một tai nạn chết người và sự phản đối của dân địa phương, trong đó có mồ mả, phong thủy.
Chính quyền Hồng Kông xử lý chuyện phong thủy thế nào?
Ở vùng Tân Giới, khi công trình công cộng ảnh hưởng mộ phần hay cảnh quan được coi là phong thủy của làng, chính quyền có lúc chi tiền cho nghi lễ yên vị hoặc đền bù di dời mộ theo nghi thức, để công trình được đồng thuận.
Nhật Bản bỏ phong thủy từ khi nào?
Nhật Bản không bỏ hẳn. Năm 1870, chính quyền Minh Trị bãi bỏ Âm dương liêu, cơ quan âm dương của triều đình, và từ 1873 dùng dương lịch. Thuật xem phương hướng lui về đời sống dân gian và kiến trúc nhà ở, vẫn tồn tại đến nay.
Sách Việt Nam phong tục có nói về phong thủy không?
Sách của Phan Kế Bính tả kỹ tục tang ma, cải táng, thờ cúng của người Việt đầu thế kỷ 20, trong đó có các tập quán liên quan đến chọn đất, đặt mộ, kèm nhận xét của tác giả về tục nên giữ, tục tốn kém nên bỏ.
Rừng phong thủy là gì?
Là những khu rừng nhỏ sau làng được cộng đồng giữ gìn vì tin rằng chúng che chở cho làng theo phong thủy. Ở Tân Giới Hồng Kông và nhiều nơi khác, các khu rừng này nay được giới bảo tồn chú ý vì giữ lại nhiều loài cây bản địa.