Theo cách nhìn âm dương, các không gian đón người và có hoạt động (sảnh, phòng khách, bếp, phòng ăn) nên thiên dương, còn không gian nghỉ ngơi, tập trung và riêng tư (phòng ngủ, góc đọc, phòng thờ) nên thiên âm. Khu phụ như nhà vệ sinh, kho lại cần một kiểu cân bằng riêng: kín đáo nhưng phải khô và thoáng.
Bài này đi qua từng không gian, nói nó nên nghiêng về phía nào, vì sao, và trên mặt bằng thì nên xếp chúng cạnh nhau ra sao. Lý do được nêu song song: lý do theo quan niệm phong thủy và lý do công năng mà kiến trúc sư nào cũng đồng ý. Phần quan niệm là để tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người; phần công năng thì bạn kiểm được ngay trong nhà mình.
Bản đồ âm dương của các không gian chính
Bảng gom các không gian thường có trong nhà Việt, ghi phía nên nghiêng và điều cần giữ để không lệch quá đà.
| Không gian | Nên nghiêng về | Vì sao (quan niệm và công năng) | Đừng để lệch thành |
|---|---|---|---|
| Sảnh, lối vào | Dương | Chỗ đón người, đón khí; cần sáng để nhìn rõ bậc, khoá cửa | Chói nắng, chất đống giày dép |
| Phòng khách | Dương | Trò chuyện, tiếp khách, hoạt động chung | Ồn suốt ngày, không có góc ngồi yên |
| Bếp | Dương (có lửa) | Nấu nướng sinh nhiệt, khói; cần gió và sáng để an toàn | Bí, nóng, khói đọng |
| Phòng ăn | Hơi dương | Sum họp, ánh sáng ấm làm bữa ăn dễ chịu | Đèn trắng gắt, gió lùa thẳng |
| Phòng ngủ | Âm | Nghỉ, ngủ; cần tối được và yên | Ẩm mốc, bí, không có cửa sổ |
| Phòng thờ | Tĩnh, sáng vừa | Trang nghiêm, ít người qua lại | Ngột khói, ẩm, chất đồ |
| Phòng làm việc, học | Cân bằng | Cần sáng đủ để đọc nhưng yên để tập trung | Đối diện lối đi, chói màn hình |
| Nhà vệ sinh, kho | Âm nhưng khô | Kín đáo, ít dùng lâu; dễ ẩm nên cần thoát khí | Ẩm, mùi, nấm mốc lan sang phòng bên |
Đọc bảng theo cột cuối sẽ thấy một điều: lỗi phổ biến không phải là đặt sai phía âm hay dương mà là đẩy một không gian quá xa về một phía. Phòng ngủ "âm" vẫn cần cửa sổ; bếp "dương" vẫn cần chỗ ngồi tránh nóng.
Khu dương: sảnh, phòng khách, bếp, phòng ăn
Sảnh và phòng khách là nơi người nhà và khách đi vào trước tiên. Nhiều sách phong thủy gọi khoảng trống trước cửa và trong phòng khách là "minh đường", chỗ khí tụ lại trước khi toả vào nhà. Dịch sang ngôn ngữ kiến trúc, đó là một khoảng đệm đủ rộng, đủ sáng để người mới vào có thể dừng lại, cởi giày, định hướng. Phòng khách chật và tối khiến nhà có cảm giác bị ép ngay từ cửa.
Bếp mang tính dương rõ nhất vì có lửa. Quan niệm khuyên bếp có gió và ánh sáng tự nhiên; lý do thực tế là khói dầu mỡ, hơi nóng và khí từ bếp gas cần thoát ra ngoài, và nấu nướng ở chỗ sáng thì ít đứt tay, ít đổ vỡ. Phòng ăn nằm giữa: cần ấm cúng, sáng vừa, thường đặt ngay cạnh bếp để bưng bê thuận tiện.
Khi xếp trên mặt bằng, các không gian dương nên nằm gần nhau, liền với cửa chính và mặt tiếp xúc nhiều ánh sáng nhất. Ở nhà ống, đó thường là tầng trệt phía trước. Ở căn hộ, đó là phần gắn với ban công lớn. Cách xếp này gom tiếng ồn và người qua lại về một phía, chừa phía còn lại cho khu nghỉ.
Khu âm: phòng ngủ, góc đọc, phòng thờ
Phòng ngủ là không gian thiên âm rõ nhất. Quan niệm phong thủy muốn giường đặt ở chỗ "có tựa", không đối thẳng cửa, không nằm ngay dưới xà ngang; nhiều lý do đi kèm khá thực tế: lưng giường áp vào tường đặc cho cảm giác an toàn, không bị ánh sáng hành lang chiếu thẳng vào mặt, không có cảm giác vật nặng phía trên. Phòng ngủ cũng nên có cách làm tối được hoàn toàn khi cần, bằng rèm cản sáng.
Thiên âm không có nghĩa là bí. Phòng ngủ vẫn cần ít nhất một cửa sổ mở được, hoặc lối thông gió, vì người ngủ thở suốt đêm trong không gian kín. Một phòng ngủ không cửa sổ, chỉ dựa vào điều hoà, dễ trở nên ngột vào buổi sáng; trong ngôn ngữ phong thủy, đó là âm mà không có chỗ cho dương lọt vào.
Phòng thờ và góc đọc cũng thuộc nhóm tĩnh. Nhiều gia đình đặt phòng thờ ở tầng trên cùng hoặc ở gian giữa phía sau để ít người đi qua; điều cần giữ là khói hương có lối thoát và đồ thờ không bị ẩm. Góc đọc, góc học thì cần sáng hơn phòng ngủ một bậc, ánh sáng nên đến từ bên cạnh thay vì từ sau lưng để không bị bóng đổ lên trang sách.
Các vùng chuyển tiếp: cầu thang, hành lang, nhà vệ sinh
Cầu thang là trục động chạy xuyên các tầng. Người lên xuống liên tục, tiếng bước chân truyền theo khoang thang. Vì vậy cửa phòng ngủ mở thẳng ra đầu cầu thang thường bị chê là để chỗ âm đón thẳng chỗ động. Cách sửa thực tế là thêm một đoạn hành lang ngắn, một tấm vách hoặc đổi chiều mở cửa.
Giếng trời là "van dương" của nhà sâu. Ánh sáng và gió đi xuống qua giếng trời rồi toả ra các tầng. Đặt giếng trời cạnh cầu thang là cách cổ điển của nhà phố Việt để vừa chiếu sáng thang, vừa tạo hiệu ứng ống khói kéo gió nóng lên mái.
Hành lang dài cần nhịp nghỉ. Một hành lang dài, thẳng, tối bị quan niệm coi là khí đi quá nhanh; thực tế là nó đơn điệu và dễ thành chỗ tối nguy hiểm. Đèn hắt tường cách quãng, một ô cửa sổ, một bức tranh làm điểm dừng mắt là đủ để chia nhịp.
Nhà vệ sinh là âm, nhưng phải là âm khô. Kín đáo là đúng, nhưng ẩm thì sinh mùi và nấm mốc lan sang phòng bên. Quạt hút chạy đủ lâu sau khi tắm, sàn dốc về thoát nước, cửa có khe gió là những thứ "cân âm dương" hiệu quả nhất cho khu này.
Ban công và sân là vùng đệm với bên ngoài. Chúng nhận nắng gió trước rồi mới cho vào nhà. Một ban công có cây, có mái hiên giúp phòng phía trong dịu đi; một ban công bị bịt kín làm kho thì phòng bên trong mất luôn nguồn dương.
Xếp lại mặt bằng theo trục động – tĩnh
Nếu đang thiết kế hoặc sửa nhà, bạn có thể tự kiểm mặt bằng theo các bước sau trước khi bàn với kiến trúc sư:
- In hoặc vẽ tay mặt bằng từng tầng, đánh dấu cửa chính, cửa sổ, cầu thang, giếng trời.
- Tô một màu cho không gian dương (sảnh, khách, bếp, ăn) và một màu khác cho không gian âm (ngủ, thờ, đọc).
- Vẽ đường đi thường ngày: từ cửa chính đến bếp, từ bếp ra phòng ăn, từ phòng ngủ đến nhà vệ sinh. Đường nào cắt ngang khu âm là chỗ cần xem lại.
- Đánh dấu hướng nắng chiều và nguồn ồn (đường lớn, quán xá, máy lạnh nhà bên). Khu âm nên tránh hai phía này nếu có thể.
- Kiểm mỗi phòng ngủ có ít nhất một nguồn gió và mỗi khu ẩm có đường thoát khí.
- Chỉ sau khi trục động – tĩnh đã ổn mới xét tới hướng cửa theo tuổi, màu theo ngũ hành hay các lớp lý khí khác.
Ví dụ giả định: một nhà phố ba tầng ở Cần Thơ để phòng ngủ ông bà ngay sau phòng khách tầng trệt, cạnh lối đi ra bếp. Vẽ đường đi sẽ thấy cả nhà đi ngang cửa phòng ông bà nhiều chục lượt mỗi ngày. Đổi phòng ông bà sang phía sau sân trong, chuyển phòng khách nhỏ lại, là thay đổi vừa đúng tinh thần âm dương vừa giúp người già ngủ yên hơn.
Âm dương theo tầng trong nhà nhiều tầng
Nhà phố Việt thường cao ba, bốn tầng trên một mảnh đất hẹp, nên câu chuyện âm dương còn diễn ra theo chiều đứng. Tầng trệt sát đường là tầng động nhất: cửa ra vào, chỗ để xe, nhiều gia đình còn dùng làm cửa hàng. Đặt phòng khách, bếp và phòng ăn ở đây là thuận cả công năng lẫn quan niệm. Điều cần để ý là tầng trệt cũng là tầng ẩm nhất và tối nhất nếu nhà giáp hai bên, nên càng cần giếng trời và cửa sau.
Các tầng giữa yên hơn, xa tiếng xe hơn, hợp làm phòng ngủ. Phòng ngủ chính nhiều nhà đặt ở tầng hai phía sau, tránh mặt đường; phòng con cái ở tầng ba. Khi tầng giữa có ban công hướng Tây, nên ưu tiên dùng phía đó cho phòng làm việc ban ngày hoặc kho, giữ phía khuất nắng chiều cho phòng ngủ.
Tầng trên cùng thường dành cho phòng thờ và sân thượng. Quan niệm muốn bàn thờ ở chỗ cao, yên, ít người đi lại phía trên; thực tế là tầng mái nóng nhất nhà, nên phòng thờ trên cùng cần chống nóng mái tốt và có cửa thoáng để khói hương thoát. Sân thượng là vùng dương mở ra trời, trồng cây ở đây vừa che nắng cho mái vừa tạo một không gian thở cho cả nhà. Xếp như vậy, ngôi nhà có một trục đi từ động ở dưới đến tĩnh ở trên, khá giống cách nhà truyền thống đi từ ngoài sân vào gian trong.
Nhà nhỏ, căn hộ studio: khi không thể tách phòng
Ở căn hộ một phòng hay phòng trọ, khu dương và khu âm phải chung một không gian. Nguyên tắc vẫn dùng được, chỉ đổi từ tách phòng sang tách vùng. Giường đặt ở góc xa cửa nhất, có vách hoặc kệ cao làm tựa và che tầm nhìn từ cửa vào. Khu nấu đặt gần cửa sổ hoặc quạt hút, khu tiếp khách ngồi giữa.
Ánh sáng là công cụ tách vùng rẻ nhất: đèn trắng sáng cho khu nấu, đèn vàng dịu có công tắc riêng cho khu ngủ. Rèm vải từ trần xuống sàn có thể kéo ra buổi tối để biến góc giường thành một "phòng" âm, kéo vào ban ngày để ánh sáng đi khắp căn.
Vật liệu mềm cũng giúp: một tấm thảm dưới khu ngồi, chăn gối dày ở khu ngủ làm giảm tiếng vang và đánh dấu ranh giới vùng mà không cần xây vách. Theo lối nói phong thủy, đó là tạo phần âm trong một không gian vốn nhiều dương; theo lối nói thiết kế, đó là phân vùng chức năng. Hai cách nói dẫn đến cùng một việc làm.
Câu hỏi thường gặp
Phòng ngủ có nên ở tầng trệt không?
Được, nếu phòng có cửa sổ, chống ẩm tốt và không nằm cạnh lối đi chính. Phòng ngủ tầng trệt hợp với người lớn tuổi vì đỡ leo thang; điều cần kiểm là độ ẩm sát đất và tiếng ồn từ đường.
Bếp đặt sâu trong nhà, không cửa sổ có sao không?
Theo quan niệm là bếp thiếu dương, theo thực tế là khói và nhiệt khó thoát. Nếu không mở được cửa sổ thì cần máy hút mùi xả ra ngoài, quạt hút tường và đèn đủ sáng; đó là điều kiện an toàn hơn là chuyện phong thủy.
Phòng làm việc tại nhà nên gần phòng khách hay phòng ngủ?
Phòng làm việc cần cân bằng: đủ yên để tập trung nhưng không lẫn với chỗ ngủ để đầu óc tách được giờ làm và giờ nghỉ. Nếu chỉ có hai lựa chọn, nhiều người chọn góc yên của khu sinh hoạt chung hơn là đặt bàn trong phòng ngủ.
Cửa phòng ngủ đối diện cửa nhà vệ sinh có cần sửa không?
Quan niệm phong thủy thường không thích cách bố trí này. Lý do thực tế là mùi và ẩm từ nhà vệ sinh dễ lan sang phòng ngủ. Cửa nhà vệ sinh luôn đóng, quạt hút hoạt động tốt, hoặc thêm một tấm rèm là cách xử lý không cần đục phá.
Nhà nhiều thế hệ nên bố trí âm dương thế nào?
Người già thường cần yên và gần nhà vệ sinh, trẻ nhỏ cần chỗ chơi sáng và an toàn, người đi làm cần góc yên buổi tối. Gom các nhu cầu động về một phía, nhu cầu tĩnh về phía kia, rồi kiểm đường đi lại là cách làm chung cho mọi gia đình.