Myeongdang (2018) là phim cổ trang Hàn Quốc về một thầy địa lý cuối triều Joseon, xoay quanh cuộc tranh giành những huyệt đất được cho là sinh ra vua chúa. Câu chuyện dựa vào một giai thoại nổi tiếng có thật trong lịch sử Hàn Quốc: Hưng Tuyên Đại viện quân dời mộ cha về núi Gaya ở Deoksan vì tin đất ấy sẽ cho ra hai đời hoàng đế.
Tên phim là chữ "minh đường" đọc theo tiếng Hàn, người Hàn dùng để chỉ đất tốt. Bài này tách ba lớp: cốt truyện phim, những điều sử chép chắc chắn về Đại viện quân và ngôi mộ, và giai thoại "hai đời hoàng đế" vì sao lại được kể nhiều đến thế. Cuối bài có vài cách đọc một giai thoại phong thủy "đã ứng nghiệm" cho tỉnh táo.
Phim Myeongdang kể gì
Myeongdang do Park Hee-gon đạo diễn, ra rạp Hàn Quốc dịp Trung thu năm 2018. Cho Seung-woo vào vai Park Jae-sang, một thầy địa lý tài giỏi mang mối thù với dòng họ quyền thế Andong Kim, những người dùng phong thủy mộ tổ như một phần của cuộc giữ quyền. Ji Sung đóng vai Lý Thị Ứng, một tôn thất sa cơ, về sau là Hưng Tuyên Đại viện quân. Baek Yoon-sik đóng người đứng đầu dòng họ Kim đang thao túng triều đình.
Phim xoay quanh việc hai phe cùng săn những huyệt đất "đế vương", đan xen mưu mô chính trị, báo thù và câu hỏi đạo đức: đất tốt có nên dùng để thoả lòng tham quyền lực không. Nhân vật thầy địa lý được xây như người giữ lương tâm của nghề, nhiều lần cảnh báo rằng không có đất nào cứu được lòng người.
Myeongdang thường được nhắc chung với hai phim cùng nhà sản xuất về các thuật xem thời xưa: The Face Reader (Quan tướng, 2013) về nghề xem tướng và The Princess and the Matchmaker (Cung hợp, 2018) về xem tuổi hôn nhân. Ba phim lấy thuật số làm cái cớ để kể chuyện quyền lực trong cung đình Joseon.
Sử thật: Đại viện quân và ngôi mộ ở Deoksan
Lý Thị Ứng (1820–1898), tước Hưng Tuyên quân, là một người trong hoàng tộc nhưng ở nhánh xa, không có thực quyền trong thời các dòng ngoại thích, đặc biệt là họ Kim ở Andong, nắm triều chính. Năm 1863, vua Cheoljong mất không có con trai nối dõi; con thứ của Lý Thị Ứng được chọn lên ngôi, tức vua Cao Tông. Vì vua còn nhỏ, Lý Thị Ứng được tôn làm Đại viện quân và nắm quyền nhiếp chính khoảng mười năm, nổi tiếng với chính sách củng cố vương quyền và đóng cửa với phương Tây.
Cha ông là Nam Diên quân. Các tài liệu Hàn Quốc ghi rằng vào những năm 1840, khi còn chưa có thế lực, Lý Thị Ứng đã cải táng mộ cha về vùng núi Gaya, huyện Deoksan, nay thuộc quận Yesan, tỉnh Chungcheong Nam. Nơi đặt mộ trước đó là khu vực của chùa Gaya; chùa về sau bị đốt bỏ để lấy chỗ.
Những điểm vừa kể có trong sử liệu và được ghi tại di tích ngày nay. Phần giải thích vì sao ông chọn đúng chỗ ấy thì thuộc về giai thoại, sẽ bàn ở mục sau.
Cũng cần nhớ bối cảnh: việc dời mộ cha mẹ tới chỗ đất được cho là tốt hơn là chuyện khá phổ biến trong giới quý tộc Joseon, không riêng gì Lý Thị Ứng. Điều làm trường hợp này nổi bật là những gì xảy ra sau đó với gia đình ông và với cả đất nước, khiến người đời sau quay lại tìm một lời giải thích bắt đầu từ ngôi mộ.
Phong thủy trong lăng mộ vương triều Joseon
Để hiểu vì sao giai thoại về mộ Nam Diên quân hấp dẫn người Hàn, cần biết vị trí của phong thủy trong triều Joseon. Các lăng mộ hoàng gia triều Joseon, khoảng bốn mươi khu, được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 2009. Hồ sơ di sản nhấn mạnh việc chọn đất các lăng dựa trên nguyên lý phong thủy: lưng tựa núi, trước mặt có nước, cảnh quan tự nhiên được giữ gần như nguyên vẹn.
Triều đình có những quan chức chuyên trách việc xem đất cho lăng, và việc chọn chỗ đặt lăng vua thường được bàn nhiều lần, có khi tranh cãi gay gắt giữa các phe. Đất tốt cho mộ tổ vì thế không chỉ là chuyện tín ngưỡng gia đình, mà còn gắn với uy tín và tính chính danh của dòng họ cầm quyền.
Trong bầu không khí ấy, việc một tôn thất sa cơ tự tìm đất "đế vương" cho cha, rồi con trai thật sự lên ngôi, là chất liệu tuyệt vời cho truyện kể. Phim Myeongdang khai thác đúng điều đó: đặt cuộc tranh giành đất mộ vào giữa cuộc tranh giành quyền lực, để đất trở thành tấm gương soi lòng tham của con người.
Giai thoại "đất sinh hai đời hoàng đế"
Nội dung giai thoại. Chuyện kể một thầy địa lý chỉ cho Lý Thị Ứng hai chỗ đất: một chỗ cho con cháu phú quý muôn đời, một chỗ sinh ra hai đời thiên tử. Ông chọn chỗ thứ hai, là nền chùa Gaya, rồi tìm cách dời chùa, đặt mộ cha vào đó.
"Ứng nghiệm" theo cách kể. Con ông lên ngôi vua; năm 1897 Cao Tông tuyên bố lập Đại Hàn Đế quốc và xưng hoàng đế. Con của Cao Tông là Thuần Tông nối ngôi hoàng đế. Đúng hai đời hoàng đế, như lời thầy.
Mặt kia của "ứng nghiệm". Hai đời hoàng đế ấy cũng là hai đời cuối cùng; năm 1910 Đại Hàn Đế quốc bị Nhật Bản sáp nhập. Người kể chuyện có thể nhấn vào vinh quang hoặc vào bi kịch, tuỳ ý muốn nói điều gì.
Vì sao gọi là giai thoại. Không có văn bản đương thời đáng tin chép lời thầy địa lý trước khi sự việc xảy ra. Câu chuyện được kể và phổ biến sau khi kết cục đã rõ, nên mang đặc điểm điển hình của lời tiên tri "kể ngược".
Vụ Oppert năm 1868: khi ngôi mộ thành mục tiêu quốc tế
Một sự kiện có thật làm ngôi mộ Nam Diên quân nổi tiếng thêm là vụ đào mộ hụt năm 1868. Ernst Oppert, một thương nhân người Đức nhiều lần tìm cách mở cửa buôn bán với Triều Tiên mà không thành, đã cùng một nhóm người đổ bộ, định đào mộ cha Đại viện quân, với ý đồ dùng hài cốt làm vật mặc cả buộc triều đình đàm phán.
Kế hoạch thất bại. Các tài liệu kể rằng mộ được xây kiên cố, đắp vôi chắc tới mức nhóm người không đào được trong thời gian ngắn trước khi phải rút đi. Đối với người Triều Tiên theo Nho giáo, việc xâm phạm mộ tổ là sỉ nhục ghê gớm; sự kiện này khiến Đại viện quân càng cứng rắn trong chính sách đóng cửa với người phương Tây.
Câu chuyện có một bài học thực tế ít người để ý: phần mộ được xây chắc chắn, bằng vật liệu tốt, có giá trị bảo vệ thật. Trong phong thủy cũng như trong kỹ thuật, một ngôi mộ khô ráo, kiên cố, khó xâm phạm luôn được coi là điều nên làm.
Đọc một giai thoại phong thủy "đã ứng nghiệm" cho tỉnh táo
Giai thoại kiểu "đặt mộ chỗ ấy nên con cháu làm vua" có ở nhiều nước, Việt Nam cũng có. Vài câu hỏi giúp bạn đọc chúng mà không bị cuốn:
- Lời tiên đoán được ghi lại khi nào? Nếu chỉ thấy trong các bản kể sau khi sự việc đã xảy ra, đó là lời giải thích hậu nghiệm, không phải tiên tri.
- Còn bao nhiêu trường hợp không ứng nghiệm? Biết bao gia đình cũng tìm đất "đế vương" mà không ai nhớ tới, vì chẳng có gì để kể. Chỉ những ca trùng hợp mới thành truyện.
- Có yếu tố nào khác giải thích kết cục không? Việc con Lý Thị Ứng lên ngôi gắn với chuyện vua trước không có con trai, với quan hệ trong hoàng tộc và các phe phái, những yếu tố chính trị rất cụ thể.
- Câu chuyện phục vụ ai? Giai thoại tôn vinh một dòng họ cầm quyền thường có lợi cho chính dòng họ ấy, hoặc cho nghề thầy địa lý.
- Có cái giá nào bị lờ đi? Ở đây là ngôi chùa bị đốt, là hai đời hoàng đế cuối cùng của một đất nước mất chủ quyền.
Đây là cách đọc giai thoại, không phải cách phán phong thủy đúng hay sai. Ai tin phong thủy vẫn có thể thấy câu chuyện thú vị; chỉ nên dừng ở mức kể chuyện, đừng dùng nó làm lý do cho những quyết định mồ mả của gia đình.
Myeongdang và Exhuma: hai cách phim Hàn kể về thầy địa lý
Đặt cạnh nhau, Myeongdang và Exhuma cho thấy hai hướng điện ảnh Hàn khai thác phong thủy. Myeongdang là phim cổ trang chính trị: phong thủy là công cụ quyền lực, và câu hỏi chính là đạo đức của người nắm công cụ ấy. Exhuma là phim kinh dị hiện đại: phong thủy là cửa mở sang thế giới siêu nhiên và ký ức lịch sử.
Điểm chung đáng chú ý là cả hai đều xây nhân vật thầy địa lý như người có lương tâm nghề nghiệp, thận trọng, đôi khi từ chối khách. Đây là hình ảnh tích cực, khác với lối mô tả thầy địa lý như kẻ lừa đảo hay phù thủy. Nó phản ánh vị trí khá đặc biệt của nghề này trong văn hoá Hàn Quốc, nơi việc chọn đất mộ vẫn được nhiều gia đình coi trọng.
Với khán giả Việt, xem hai phim liền nhau là một cách thú vị để thấy phong thủy được cảm nhận ở một xã hội khác: cùng gốc chữ Hán, cùng chuyện mồ mả, nhưng mỗi nước có những ký ức và nỗi ám ảnh riêng.
Một chi tiết nhỏ về ngôn ngữ cũng thú vị: chữ "minh đường" trong tiếng Việt là thuật ngữ chuyên môn, chỉ khoảng đất trống phía trước nhà hay mộ, còn trong tiếng Hàn, myeongdang đã thành từ thông dụng chỉ bất cứ chỗ nào tốt, từ chỗ ngồi đẹp trong rạp đến vị trí buôn bán đắc địa. Cùng một chữ Hán, hai ngôn ngữ dùng rộng hẹp khác nhau, và tên phim mang đúng nghĩa rộng ấy.
Câu hỏi thường gặp
Myeongdang có tên tiếng Việt là gì?
Phim thường được nhắc bằng tên gốc phiên âm Myeongdang, tên tiếng Anh là Feng Shui. Các trang chiếu phim có thể đặt tên tiếng Việt khác nhau; bạn nên tra theo tên gốc và năm 2018 để tìm đúng phim.
Hưng Tuyên Đại viện quân có thật không?
Có. Lý Thị Ứng (1820–1898) là cha vua Cao Tông, giữ quyền nhiếp chính khoảng mười năm đầu triều con mình. Ông là một trong những nhân vật quan trọng nhất của lịch sử Triều Tiên thế kỷ mười chín.
Mộ Nam Diên quân hiện nay ở đâu?
Mộ nằm ở vùng núi Gaya thuộc quận Yesan, tỉnh Chungcheong Nam, Hàn Quốc. Đây là di tích được quản lý và có thể tham quan; thông tin cụ thể về giờ mở cửa nên tra từ nguồn du lịch chính thức của địa phương.
Lời tiên đoán hai đời hoàng đế có được ghi chép trước không?
Không có văn bản đương thời đáng tin nào chép lời tiên đoán trước khi Cao Tông và Thuần Tông xưng đế. Câu chuyện phổ biến sau khi kết cục đã rõ, nên được coi là giai thoại.
Vụ Oppert năm 1868 là gì?
Đó là vụ thương nhân người Đức Ernst Oppert cùng một nhóm người định đào mộ cha Đại viện quân để làm vật mặc cả buộc Triều Tiên mở cửa. Họ không đào được vì mộ xây kiên cố, và sự việc khiến chính sách đóng cửa càng cứng rắn.
Có nên tìm đất mộ theo kiểu "đất đế vương" như trong phim không?
Không nên đặt kỳ vọng như vậy. Phong thủy mộ phần là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người. Điều nên ưu tiên là đất hợp pháp, khô ráo, không sạt lở, thuận đường thăm viếng và được cả gia đình đồng thuận.