Nhà truyền thống ở ba miền nước ta dùng chung vài nguyên lý phong thủy — có chỗ dựa phía sau, phía trước thoáng, tránh gió độc, đón gió lành, nước có chỗ thoát — nhưng mỗi miền làm theo một kiểu vì khí hậu và địa hình khác nhau. Nhà Bắc Bộ lo mùa đông rét và mùa xuân nồm ẩm; nhà miền Trung lo bão, lũ và gió Tây khô nóng; nhà Nam Bộ lo nắng nóng quanh năm và sống cùng sông nước.
Hiểu những khác biệt này có ích khi bạn đọc một lời khuyên phong thủy, khi xây nhà ở quê vợ hay quê chồng ở miền khác, hoặc khi chuyển vào Nam, ra Bắc sinh sống. Bài này đi qua từng miền, rồi đặt ba miền vào một bảng để so, cuối cùng là những lỗi hay gặp khi mang mẫu nhà của miền này áp sang miền kia.
Một bộ nguyên lý, ba bài toán khí hậu
Dù ở đâu, phong thủy dương trạch đều xoay quanh vài câu hỏi: gió đến từ đâu và nên đón hay chắn, nắng chiếu từ hướng nào, nước mưa chảy đi đâu, phía sau nhà có gì che chắn, phía trước có thoáng không. Những câu hỏi đó giống nhau từ Lạng Sơn đến Cà Mau, chỉ có câu trả lời là khác.
Ở Bắc Bộ, gió cần chắn là gió mùa đông bắc lạnh, gió cần đón là gió nồm mát mùa hè. Ở dải đất miền Trung, gió cần chắn là bão từ biển và gió Tây khô nóng mùa hè ở một số tỉnh phía Bắc, trong khi gió biển ban ngày lại dễ chịu. Ở Nam Bộ, không có mùa lạnh, nên gần như gió nào cũng nên đón, chỉ cần tránh nắng chiều và mưa hắt.
Chính vì vậy, khi một cuốn sách viết "nhà nên quay lưng về hướng Bắc để chắn gió", câu đó có ý nghĩa rất rõ ở Hà Nội nhưng ít ý nghĩa ở Cần Thơ. Phong thủy Việt ở mỗi miền không mâu thuẫn nhau; chúng là cùng một bộ nguyên lý trả lời cho ba bài toán khí hậu khác nhau. Đây là quan niệm văn hoá tham khảo, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng phần khí hậu thì ai cũng kiểm được.
Bắc Bộ: chắn rét, chống nồm, giữ trục gian thờ
Nhà truyền thống đồng bằng Bắc Bộ là nhà ba gian hoặc năm gian, khung gỗ, mái ngói hoặc rạ, quay về hướng Nam hay Nam lệch Đông. Mặt trước có hiên và hàng cửa gỗ mở rộng, mặt sau và hai đầu hồi xây kín, ít cửa. Phía sau là vườn và luỹ tre chắn gió bấc. Gian giữa đặt bàn thờ gia tiên, trục nhà nhìn thẳng ra sân và ao.
Một đặc điểm khí hậu riêng của miền Bắc là hiện tượng nồm vào cuối đông, đầu xuân: không khí nóng ẩm tràn về gặp nền nhà, tường còn lạnh nên đọng nước, sàn ướt, tường rịn. Nhà xưa đối phó bằng nền gạch nung xốp hút ẩm, tường dày, cửa đóng được kín để không cho hơi ẩm tràn vào lúc trời nồm, và mở hết khi trời hanh.
Theo phong thủy, nhà Bắc Bộ coi trọng "chỗ dựa" phía sau và "minh đường" phía trước hơn cả. Theo thực tế, đó chính là cách chắn gió lạnh mùa đông và lấy ánh sáng, gió mát mùa hè. Ngày nay nhà ống ở Hà Nội, Hải Phòng không còn vườn sau, nhưng vẫn có thể giữ tinh ý bằng tường hậu kín, cửa mặt trước có lớp đóng mở linh hoạt, sàn lát vật liệu ít đọng nước và hệ thống hút ẩm trong những ngày nồm.
Miền Trung: chống bão, chống lũ, che gió nóng
Dải đất miền Trung hẹp, núi sát biển, sông ngắn và dốc, mùa mưa bão dồn vào mấy tháng cuối năm. Nhà dân thường thấp, mái dốc vừa phải, tường dày, ít cửa sổ lớn hướng ra biển. Trước mùa bão, nhiều nhà chằng chống mái, chèn vật nặng lên mái tôn. Phong thủy gọi cái thế thấp và vững đó là "tàng phong" — giấu mình khỏi gió dữ.
Lũ là bài toán thứ hai. Ở nhiều vùng trũng, nhà có gác hoặc sàn lửng để kê đồ khi nước lên; một số nhà phố cổ ở Hội An, nay thuộc Đà Nẵng, có ô thông sàn để kéo hàng lên tầng trên khi lụt. Đây là lối kiến trúc sống chung với lũ, không phải chống lại lũ.
Ở vùng Bắc Trung Bộ, mùa hè có gió Tây khô nóng thổi qua dãy Trường Sơn, nên nhà tránh mở nhiều cửa về phía Tây, hiên phía trước làm sâu. Ở Huế, nhà vườn có cổng ngõ, bình phong trước nhà, bể cạn, nhà rường gỗ đặt giữa vườn cây — vừa đúng phép phong thủy, vừa tạo vi khí hậu mát trong vùng mưa dầm nắng gắt. Nhìn chung, nhà miền Trung là ví dụ rõ nhất về việc phong thủy phải phục vụ an toàn trước thiên tai trước khi bàn tới cát hung.
Nam Bộ: nhà quay ra sông, mở cho gió
Nam Bộ có hai mùa mưa và khô, nóng quanh năm, mạng lưới sông kênh dày đặc. Từ xưa, sông là đường đi chính, nên nhà dọc sông thường quay mặt ra dòng nước, có bến hoặc cầu ván xuống sông. Hướng nhà vì thế phụ thuộc vào dòng sông chứ không cố định một phương. Nhà trong đất liền thì quay ra đường, ra ruộng.
Nhà truyền thống Nam Bộ có nhiều kiểu: nhà ba gian hai chái theo lối riêng của vùng, nhà kiểu chữ Đinh với nhà trước và nhà sau nối nhau, nhà lá mái dừa nước ở vùng sông rạch. Nét chung là mái rộng, hiên sâu, vách thưa hoặc nhiều cửa để gió lùa, nền nâng cao khỏi mặt nước. Ở vùng ngập sâu theo mùa như An Giang, Đồng Tháp, nhà sàn cột cao giúp sống chung với mùa nước nổi.
Trước nhiều nhà ở miền Nam có bàn thờ Ông Thiên đặt ngoài sân, trong nhà có bàn thờ gia tiên — tập quán tín ngưỡng của vùng, khác với Bắc Bộ. Về phong thủy, cái người Nam Bộ để ý nhiều là nước: nước chảy về hay chảy đi trước nhà, nhà có bị dòng sông xói vào không, bến có thuận không. Phần này trùng với thực tế sạt lở bờ sông ở đồng bằng, một vấn đề ngày càng đáng lo.
Ba miền đặt cạnh nhau
Bảng dưới đây gom những khác biệt chính. Đây là khái quát cho nhà truyền thống ở đồng bằng; nhà ở miền núi, ven biển và đô thị mỗi nơi lại khác.
| Điểm so | Bắc Bộ | Trung Bộ | Nam Bộ |
|---|---|---|---|
| Khí hậu cần lo nhất | Rét, nồm ẩm | Bão, lũ, gió nóng | Nắng nóng, ngập theo mùa |
| Hướng thường gặp | Nam, Đông Nam | Tránh Tây, tuỳ địa hình | Theo sông, theo đường |
| Chỗ dựa phía sau | Vườn, luỹ tre | Tường kín, đồi, vườn | Vườn cây ăn trái |
| Phía trước | Sân gạch, ao | Sân, bình phong, bể cạn | Sân, bến sông |
| Kết cấu nổi bật | Khung gỗ, tường dày | Nhà thấp, gác tránh lũ | Mái rộng, nhiều cửa, nền cao |
| Điểm phong thủy hay bàn | Trục gian thờ, hướng | Tàng phong, bình phong | Dòng nước trước nhà |
Có thể thấy mỗi miền "ưu tiên" một chữ trong cụm tàng phong tụ thủy: Bắc Bộ coi trọng chắn gió lạnh, miền Trung coi trọng tránh gió dữ, Nam Bộ coi trọng mối quan hệ với nước. Ba cách ưu tiên ấy đều có gốc từ thời tiết thật của vùng.
Vùng cao: nhà sàn và một lối nghĩ khác về đất ở
Ngoài ba vùng đồng bằng, nước ta còn có miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, nơi nhiều dân tộc thiểu số dựng nhà theo truyền thống riêng. Nhà sàn của người Tày, Thái, Mường ở miền núi phía Bắc, nhà dài, nhà rông của nhiều dân tộc ở Tây Nguyên có cách chọn đất, chọn hướng và tín ngưỡng không hoàn toàn theo phong thủy Hán. Gọi tất cả bằng thuật ngữ phong thủy là dễ áp sai.
Dù vậy, có những điểm gặp nhau. Làng bản thường đặt ở sườn đồi thoải hoặc thung lũng gần suối, lưng tựa núi, phía trước nhìn ra ruộng nương — đúng hình mẫu tựa núi nhìn nước. Sàn nhà nâng cao giúp tránh ẩm, tránh thú dữ, tránh nước khi mưa lớn, gầm sàn dùng cất nông cụ hoặc nuôi gia súc ngày trước. Mái lớn, dốc, che mưa rừng.
Khi bàn chuyện nhà ở vùng cao, cách tốt nhất là tôn trọng tập quán của từng dân tộc và hỏi người trong bản về những điều họ kiêng, những chỗ họ coi là đất thiêng của làng. Phong thủy của người Kinh chỉ là một hệ quan niệm trong nhiều hệ quan niệm về đất ở trên đất nước ta. Cũng cần lưu ý an toàn: nhà vùng núi phải tránh chân taluy, khe suối dễ lũ quét, sườn đất có dấu hiệu sạt — điều này quan trọng hơn mọi lời bàn về hướng.
Mang mẫu nhà miền này sang miền kia: lỗi hay gặp
Người dân di chuyển giữa các miền ngày càng nhiều, và mẫu nhà cũng đi theo. Vài lỗi hay gặp khi áp nguyên một mẫu nhà hoặc một lời khuyên phong thủy sang vùng khí hậu khác:
- Xây nhà ở Nam Bộ theo kiểu đóng kín bốn phía như nhà Bắc chống rét, khiến nhà nóng, phải dùng điều hoà quanh năm.
- Làm nhà mặt kính lớn quay ra biển ở miền Trung theo kiểu biệt thự nghỉ dưỡng, không tính tới bão và gió muối ăn mòn.
- Mang thói quen nhà mở thoáng, sàn thấp của miền Nam ra Bắc, rồi gặp mùa nồm sàn ướt, tường mốc.
- Ép hướng Nam cho nhà ven sông ở miền Tây, khiến nhà quay lưng ra sông, mất lối xuống bến và tầm nhìn.
- Bỏ gác lửng, hạ nền thấp ở vùng hay ngập miền Trung vì "cho đẹp", rồi mỗi mùa lũ phải dọn đồ chạy nước.
Cách tránh khá đơn giản: trước khi chốt thiết kế, hỏi người lớn tuổi trong vùng về hướng gió, mực nước lũ, mùa bão; xem những ngôi nhà cũ đứng vững nhiều năm ở đó làm thế nào; rồi mới cân nhắc lời khuyên phong thủy. Mọi thay đổi kết cấu vẫn phải theo thiết kế và quy định xây dựng của địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Phong thủy miền Bắc và miền Nam có mâu thuẫn nhau không?
Không mâu thuẫn mà khác nhau ở cách áp dụng. Cùng nguyên lý đón gió lành, tránh gió độc, có chỗ dựa, có nước tụ, nhưng gió lành, gió độc ở mỗi miền khác nhau. Vì vậy lời khuyên cụ thể về hướng, cửa, tường có thể khác giữa Bắc và Nam.
Nhà ở Nam Bộ có cần quay hướng Nam như câu tục ngữ không?
Không nhất thiết. Câu "làm nhà hướng Nam" sinh ra ở Bắc Bộ, nơi có mùa đông lạnh. Ở Nam Bộ nóng quanh năm, điều quan trọng hơn là tránh nắng chiều, đón gió và hợp với sông, đường. Nhiều nhà ven sông quay mặt ra sông bất kể phương nào.
Nhà miền Trung nên làm gì để an toàn mùa bão?
Nên làm mái chắc, liên kết mái với tường tốt, hạn chế mặt kính lớn hướng ra biển, có gác hoặc chỗ cao để kê đồ ở vùng hay ngập và kiểm tra mái trước mùa bão. Những việc này cần hỏi người có chuyên môn xây dựng; phong thủy chỉ là phần tham khảo thêm.
Nồm ẩm ở miền Bắc có liên quan đến phong thủy không?
Nồm là hiện tượng thời tiết: không khí ẩm ấm gặp bề mặt lạnh nên đọng nước. Nhà xưa xử lý bằng nền gạch hút ẩm, tường dày, cửa đóng kín lúc nồm. Phong thủy không giải thích nồm, nhưng lời khuyên "nhà khô ráo, thoáng khí" của nó rất hợp với việc chống nồm.
Bàn thờ Ông Thiên ngoài sân ở miền Nam là gì?
Đó là tập quán tín ngưỡng phổ biến ở Nam Bộ, đặt một bàn thờ nhỏ ngoài sân trước nhà để thờ trời. Đây là nét văn hoá vùng, khác với Bắc Bộ, và cách đặt cụ thể tuỳ từng gia đình. Muốn hiểu sâu về tập quán thờ cúng, nên hỏi người lớn tuổi trong gia đình hoặc địa phương.
Chuyển vùng sinh sống thì có nên giữ mẫu nhà quê cũ không?
Nên giữ những gì gắn với nếp sống gia đình như chỗ đặt bàn thờ, cách sắp không gian sinh hoạt. Còn những gì gắn với khí hậu như độ kín của tường, hướng mở cửa, độ cao nền thì nên làm theo vùng mới. Học từ nhà cũ ở địa phương là cách nhanh nhất.