Không có một con số ngày chung cho mọi nhà, nhưng nguyên tắc rõ ràng: lượng hoá chất bay ra từ sơn, keo và ván gỗ công nghiệp cao nhất trong những ngày, những tuần đầu rồi giảm dần; càng thông gió nhiều, càng để lâu trước khi vào ở thì càng ít. Nhiều gia đình chọn chờ ít nhất vài tuần sau khi sơn và lắp nội thất xong, mở cửa thông gió liên tục, nhất là khi có trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai hay người bị hen.
Ở Việt Nam, ngày dọn vào nhà mới thường được chọn theo lịch nhập trạch, và có khi ngày đẹp rơi vào ngay sau buổi thợ sơn rút đi. Bài này giải thích mùi nhà mới là gì, vì sao hết mùi chưa chắc đã hết phát thải, cách giảm hoá chất trước khi vào ở, và cách xếp lịch để vừa giữ được tục nhập trạch vừa cho nhà đủ thời gian khô thoáng. Phần nghi lễ nhập trạch được bàn riêng ở chuyên mục nhập trạch.
Mùi nhà mới đến từ đâu
Mùi đặc trưng của nhà mới làm là hỗn hợp nhiều chất hữu cơ dễ bay hơi (thường viết tắt VOC) thoát ra từ vật liệu. Sơn tường, sơn gỗ, dầu bóng, keo dán sàn, keo dán giấy dán tường, chất chống thấm, nệm mút mới, rèm, thảm mới đều góp một phần. Sơn gốc dầu, dầu bóng và dung môi pha sơn thường có mùi nặng hơn sơn gốc nước.
Riêng ván gỗ công nghiệp như MDF, ván dăm, ván ép có thể thải ra formaldehyde, một chất có trong keo kết dính. IARC xếp formaldehyde vào nhóm 1, chất gây ung thư cho người, chủ yếu dựa trên phơi nhiễm nghề nghiệp ở mức cao. Ở mức trong nhà, formaldehyde gây kích ứng mắt, mũi, họng ở người nhạy cảm. Lượng thải phụ thuộc loại ván, loại keo và tiêu chuẩn phát thải mà nhà sản xuất đạt.
Phát thải tăng khi nóng và ẩm. Một căn nhà mới đóng kín cửa giữa mùa hè có thể có nồng độ cao hơn rõ rệt so với khi mở thoáng. Đây là lý do thông gió và thời gian chờ quan trọng hơn mọi mẹo khử mùi.
Đồ mua sẵn cũng góp phần. Sofa bọc nệm mút, đệm mới, thảm có lớp đế cao su, rèm xử lý chống nhăn khi mới bóc khỏi bao nilon thường có mùi riêng. Bóc bao bì ngoài ban công hay chỗ thoáng, để đồ ở phòng có gió vài ngày trước khi đưa vào phòng ngủ là việc nhỏ mà giảm được đáng kể mùi trong phòng kín.
Hết mùi chưa chắc đã hết phát thải
Mũi quen rất nhanh. Sau vài phút ở trong phòng, mũi người giảm nhạy với mùi đang có. Người ở trong nhà cả ngày có thể không thấy mùi, trong khi khách bước vào thấy rõ.
Không phải chất nào cũng có mùi rõ. Formaldehyde ở nồng độ thấp có thể không ngửi thấy hoặc lẫn trong mùi khác. Hết mùi sơn không có nghĩa là ván tủ đã thôi thải.
Che mùi không phải khử. Xịt thơm, đốt nến, đốt hương, đặt vỏ dứa, vỏ bưởi làm mùi dễ chịu hơn nhưng không làm giảm hoá chất; đốt còn thêm khói. Than hoạt tính hấp phụ được một phần mùi trong không gian nhỏ như tủ kín, hiệu quả trong cả căn phòng rất hạn chế.
Đo được nhưng cần hiểu giới hạn. Máy đo formaldehyde và VOC giá rẻ cho số dao động lớn, chỉ nên dùng để so trước và sau thông gió. Muốn số tin cậy, cần đơn vị đo có thiết bị chuẩn.
Giảm hoá chất trước khi dọn vào
Những bước dưới đây làm theo thứ tự từ lúc chọn vật liệu tới lúc dọn vào. Làm càng sớm trong chuỗi, hiệu quả càng lớn.
- Chọn vật liệu ít phát thải. Sơn gốc nước có ghi hàm lượng VOC thấp; ván gỗ công nghiệp ghi rõ tiêu chuẩn phát thải formaldehyde (các ký hiệu như E1, E0 hay chuẩn tương đương). Hỏi người bán phiếu kiểm định thay vì chỉ nghe lời giới thiệu.
- Xếp thứ tự thi công. Sơn, đánh bóng sàn, dán keo xong trước, đưa đồ vải, nệm vào sau cùng để chúng không "ngấm" mùi.
- Thông gió liên tục. Mở toàn bộ cửa đối lưu ban ngày, dùng quạt thổi gió ra ngoài ở một phía để kéo không khí xuyên nhà. Mở cánh tủ, ngăn kéo cho bên trong thoáng.
- Để thời gian. Càng lâu càng tốt trong khả năng của gia đình; nhiều nhà chờ vài tuần, có nhà để một hai tháng nếu nội thất gỗ công nghiệp nhiều.
- Dọn bụi. Hút bụi, lau ẩm mọi bề mặt để bỏ bụi xi măng, bụi sơn, bụi gỗ.
- Sau khi vào ở. Vẫn mở cửa thông gió mỗi ngày trong mấy tháng đầu, phòng ngủ có tủ mới thì hé cửa sổ khi ngủ nếu được.
Những mốc thời gian trên là ví dụ giả định thường gặp, không phải quy chuẩn. Nhà nhiều gỗ công nghiệp, đóng kín, nóng ẩm cần lâu hơn nhà ít đồ, thoáng gió.
Ngày nhập trạch và thời gian chờ: xếp sao cho vẹn cả hai
Theo tục lệ, nhiều gia đình chọn ngày giờ nhập trạch và coi đêm đầu tiên ở nhà mới là mốc quan trọng. Đây là tập quán văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người. Điều đáng tính là ngày đẹp không nên ép nhà chưa khô thoáng phải có người ngủ lại, nhất là trẻ sơ sinh.
Có vài cách gia đình hay làm để vẹn cả hai. Cách thứ nhất là xem ngày từ sớm và báo cho bên thi công biết hạn chót hoàn thiện, chừa ra vài tuần thông gió giữa ngày bàn giao và ngày nhập trạch. Cách thứ hai là làm lễ nhập trạch đúng ngày đã chọn, đỏ lửa bếp, thắp hương theo nếp nhà, nhưng chưa dọn hẳn vào ở; mấy tuần sau mới chuyển đồ vải, nệm và cho cả nhà ngủ lại. Cách thứ ba, nếu không thể chờ, là cho người lớn khoẻ mạnh ở trước, trẻ nhỏ và người già chuyển sau.
Phong thủy coi nhà mới cần "dương khí": sáng, ấm, có người, có lửa bếp. Lời khuyên mở cửa đón nắng gió những ngày đầu hợp cả với tục lẫn với việc giảm hoá chất. Đây là một trong những chỗ quan niệm và kỹ thuật cùng chỉ về một hướng.
Mức thận trọng theo từng nhóm người
Mỗi nhóm người có độ nhạy khác nhau với không khí trong nhà mới. Bảng sau gợi ý mức thận trọng; người có bệnh nên hỏi thêm bác sĩ.
| Nhóm | Vì sao cần thận trọng | Gợi ý |
|---|---|---|
| Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ | Thở nhanh hơn, sống gần sàn, cơ thể đang phát triển | Dọn vào sau cùng, phòng trẻ ít đồ gỗ công nghiệp mới |
| Phụ nữ mang thai | Được khuyên hạn chế phơi nhiễm dung môi, hoá chất | Không tham gia sơn, tránh ở trong phòng mới sơn |
| Người bị hen, viêm mũi dị ứng | Dễ bị kích ứng đường thở | Chờ lâu hơn, thông gió kỹ, hỏi bác sĩ nếu triệu chứng tăng |
| Người cao tuổi | Có thể có bệnh hô hấp, tim mạch | Phòng ngủ thông thoáng, tránh ngủ cạnh tủ mới đóng kín |
| Người lớn khoẻ mạnh | Ít nhạy hơn nhưng vẫn có thể kích ứng mắt, họng | Vẫn nên thông gió, không ngủ trong phòng vừa sơn |
Nếu sau khi vào ở, người trong nhà hay chảy nước mắt, rát họng, đau đầu và đỡ khi ra ngoài, đó là dấu hiệu nên tăng thông gió; triệu chứng kéo dài thì đi khám.
Tường mới còn hơi nước: chuyện ẩm của nhà mới xây
Ngoài mùi hoá chất, nhà mới xây còn một vấn đề ít được nói tới: hơi nước. Bê tông, vữa trát, lớp bả matit đều dùng nhiều nước khi thi công, và lượng nước ấy cần nhiều tuần, có khi nhiều tháng để bay hết, tuỳ độ dày tường, thời tiết và mức thông gió. Nhà xây xong vào mùa mưa hay mùa nồm ở miền Bắc khô chậm hơn hẳn nhà xây xong mùa khô.
Sơn phủ lên tường còn ẩm dễ phồng rộp, bong tróc, và để lại những đốm mốc sau vài tháng. Tủ áo, giường kê sát tường mới, nhất là tường phía ngoài hay tường giáp nhà vệ sinh, là chỗ mốc hay xuất hiện đầu tiên, vì phía sau đồ đạc không có không khí lưu thông. Phong thủy gọi những góc ẩm, tối, kín là chỗ âm khí tụ; nhìn theo kỹ thuật, đó là chỗ hơi nước không có đường ra.
Cách làm: để bên thi công kiểm tra độ ẩm tường trước khi sơn hoàn thiện theo hướng dẫn của hãng sơn; kê tủ, giường cách tường vài phân; mở cửa đón gió khô; mùa nồm thì đóng cửa và chạy máy hút ẩm. Một nhiệt ẩm kế đặt trong phòng ngủ mấy tháng đầu cho bạn biết lúc nào phòng đã ổn định. Phần độ ẩm phòng ngủ được bàn kỹ ở một bài riêng trong chuyên mục này.
Sửa nhà khi đang ở: làm từng phần, ngăn bụi và mùi
Không phải ai cũng có nhà mới để chờ. Nhiều gia đình sơn lại một phòng, đóng thêm tủ bếp, thay sàn trong lúc vẫn ở. Khi đó, chia việc theo từng phòng, ngăn phòng đang thi công bằng tấm nilon dán kín mép, mở cửa sổ phòng đó và đặt quạt thổi ra ngoài để luồng khí đi từ phần nhà đang ở sang phòng thi công rồi ra ngoài, không đi ngược lại.
Phòng ngủ vừa sơn thì không ngủ trong đó những đêm đầu. Nếu chỉ có một phòng, sơn vào đầu kỳ nghỉ dài để có vài ngày ở nơi khác. Đóng tủ mới trong phòng ngủ thì mở cánh tủ và cửa sổ nhiều ngày trước khi cho quần áo vào.
Theo quan niệm dân gian, sửa nhà cũng xem ngày, xem phương sửa theo năm; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, được bàn ở chuyên mục cải tạo sửa nhà. Còn phần ngăn bụi, ngăn mùi, giữ an toàn điện khi thi công là việc nên làm dù bạn có xem ngày hay không.
Câu hỏi thường gặp
Sơn nhà xong bao lâu thì ngủ lại được?
Không có con số chung. Với sơn gốc nước ít VOC và thông gió tốt, mùi giảm nhanh sau vài ngày, nhưng nhiều gia đình vẫn chờ lâu hơn trước khi cho trẻ nhỏ ngủ lại. Sơn gốc dầu, dầu bóng cần lâu hơn. Mở cửa thông gió liên tục là yếu tố quan trọng nhất.
Đặt vỏ dứa, than hoạt tính có khử được mùi nhà mới không?
Vỏ dứa, vỏ bưởi chỉ tỏa mùi thơm che bớt mùi sơn, không làm giảm hoá chất. Than hoạt tính hấp phụ được một phần trong không gian nhỏ, kín như trong tủ. Với cả căn phòng, thông gió và thời gian vẫn là cách chính.
Máy lọc không khí có giúp giảm formaldehyde không?
Màng lọc bụi HEPA không giữ được khí. Một số máy có lớp than hoạt tính dày giúp giảm một phần chất khí, nhưng lớp than bão hoà theo thời gian và cần thay. Máy lọc chỉ nên coi là hỗ trợ cho thông gió, không thay được.
Có nên làm lễ nhập trạch khi nhà còn mùi sơn?
Lễ nhập trạch là tục lệ, gia đình có thể làm lễ đúng ngày đã chọn rồi chờ thêm mới dọn hẳn vào ở. Nhiều nơi vẫn coi trọng việc đỏ lửa bếp và thắp hương hơn là phải ngủ lại ngay. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi gia đình và địa phương.
Làm sao biết ván gỗ công nghiệp ít phát thải?
Hỏi người bán chứng nhận tiêu chuẩn phát thải formaldehyde của tấm ván và keo, ghi rõ trong hợp đồng thi công. Ván có mùi hắc nặng khi mới cắt là dấu hiệu nên hỏi kỹ. Mặt cắt và cạnh ván nên được dán kín, vì phát thải ra nhiều qua chỗ hở.
Phụ nữ mang thai có nên tự sơn nhà không?
Nhiều khuyến cáo y tế khuyên phụ nữ mang thai hạn chế tiếp xúc dung môi và hoá chất. Tốt nhất để người khác sơn, tránh ở trong phòng đang sơn và mới sơn, thông gió kỹ. Nếu có lo lắng cụ thể, nên hỏi bác sĩ sản khoa.