Những ngôi nhà bị gọi là "âm khí nặng" thường có chung vài đặc điểm có thể đo được: độ ẩm cao kéo dài, thiếu nắng, thông gió kém, tường và sàn lạnh hơn không khí. Từ đó sinh ra cảm giác lạnh lẽo, mùi mốc, vệt ố, đồ đạc nhanh hỏng, và người ở dễ khó chịu đường hô hấp. Cách nói "âm thịnh" của phong thủy, xét về mặt vật lý, mô tả khá sát một ngôi nhà ẩm.
Bài này không bàn chuyện tâm linh của từ "âm khí", mà tách phần môi trường ra để kiểm: độ ẩm tương đối và điểm sương là gì, vì sao miền Bắc có mùa nồm, nấm mốc ảnh hưởng sức khoẻ ra sao theo những gì các tổ chức y tế đã tổng kết, nhà ẩm do đâu, và làm nhà khô theo thứ tự nào để đỡ tốn.
Những dấu hiệu dân gian hay tả
Khi nói một ngôi nhà "âm khí nặng", người ta thường kể: vào nhà thấy lạnh dù ngoài trời không lạnh; có mùi ẩm, mùi đất, mùi mốc; góc tường, chân tường có vệt ố, rêu, sơn phồng; quần áo, chăn đệm có mùi; người ở hay mệt, hay hắt hơi, ngủ không sâu; cây trong nhà úa; đồ gỗ cong vênh, đồ sắt gỉ nhanh.
Phong thủy giải thích bằng âm dương: nhà thiếu dương khí vì thiếu nắng, thiếu người sinh hoạt, ở chỗ trũng thấp, gần ao tù, hoặc bị nhà cao che kín. Lời khuyên đi kèm thường là mở cửa đón nắng, thắp đèn, tăng sinh hoạt, trồng cây, sửa chỗ trũng. Đây là quan niệm truyền thống, mức tin tuỳ mỗi người.
Nếu đặt danh sách dấu hiệu ấy cạnh sổ tay của một kỹ sư xử lý chống thấm, bạn sẽ thấy gần như trùng khớp. Những gì người xưa cảm nhận bằng da, mũi và mắt, ngày nay có thể ghi lại bằng nhiệt ẩm kế giá rẻ. Điều đó không phủ nhận các cách hiểu khác về "âm khí", nhưng gợi ý rằng phần lớn trường hợp nên bắt đầu từ việc đo độ ẩm.
Độ ẩm tương đối, điểm sương và mùa nồm
Độ ẩm tương đối là lượng hơi nước có trong không khí so với lượng tối đa mà không khí ở nhiệt độ đó giữ được, tính bằng phần trăm. Không khí càng nóng càng chứa được nhiều hơi nước. Cùng một lượng hơi nước, khi không khí lạnh đi, độ ẩm tương đối tăng lên.
Điểm sương là nhiệt độ mà tại đó không khí bão hoà, hơi nước bắt đầu ngưng thành giọt. Nếu một bề mặt trong nhà lạnh hơn điểm sương của không khí trong phòng, nước sẽ đọng lên bề mặt đó, giống như nước đọng ngoài cốc nước đá.
Nồm là hiện tượng quen thuộc ở miền Bắc, thường vào cuối đông, đầu xuân. Sau những ngày rét, sàn gạch, tường, cầu thang vẫn còn lạnh. Khi gió chuyển hướng, mang không khí ấm và rất ẩm từ biển vào, điểm sương của không khí cao hơn nhiệt độ bề mặt nhà, nước ngưng tụ thành lớp ướt trên sàn và tường. Mở cửa đón gió lúc này chỉ đưa thêm hơi ẩm vào, nên lời khuyên đúng là đóng cửa và hút ẩm.
Độ ẩm tương đối trong nhà thường được khuyên giữ ở khoảng 40 đến 60 phần trăm. Khi độ ẩm sát bề mặt duy trì cao trong nhiều ngày, nấm mốc có điều kiện phát triển; mạt bụi nhà cũng sinh sôi mạnh trong môi trường ẩm. Ở phía khô, dưới khoảng 30 phần trăm, nhiều người thấy khô mắt, khô da, tĩnh điện, nhưng ở nước ta tình trạng ẩm phổ biến hơn.
Nấm mốc, mạt bụi và sức khoẻ: điều đã biết
Năm 2009, Tổ chức Y tế Thế giới công bố bộ hướng dẫn về chất lượng không khí trong nhà dành riêng cho ẩm và nấm mốc. Kết luận chính là có đủ bằng chứng cho thấy ẩm và nấm mốc trong nhà liên quan đến các triệu chứng hô hấp, ho, khò khè, và làm nặng thêm hen ở người đã mắc. Khuyến nghị đi kèm không phải là tìm loại nấm cụ thể mà là ngăn ẩm kéo dài và xử lý nhanh chỗ đã ẩm, mốc.
Mạt bụi nhà là sinh vật rất nhỏ sống trong chăn, đệm, thảm, ăn vảy da người, phát triển mạnh khi độ ẩm cao. Chất thải của chúng là một trong những tác nhân dị ứng phổ biến trong nhà. Giảm ẩm, giặt chăn ga bằng nước nóng, phơi nắng là những cách giảm số lượng mạt.
Các mối liên quan này đúng ở mức cộng đồng, không có nghĩa là mọi triệu chứng của một người đều do nhà ẩm. Nếu trong nhà có người ho kéo dài, khó thở, dị ứng nặng, việc cần làm là đi khám, và xử lý ẩm như một phần của việc chăm sóc, không phải thay thế điều trị. Bài này không chẩn đoán, chỉ mô tả môi trường.
Ở chiều ngược lại, cũng nên cảnh giác với những lời doạ "nhà âm khí nặng nên người trong nhà mắc bệnh nặng" để bán dịch vụ. Một ngôi nhà ẩm cần được làm khô; nó không cần nghi lễ đắt tiền hay vật phẩm để "trấn".
Đối chiếu dấu hiệu, nguyên nhân và cách kiểm
Bảng dưới đây giúp bạn chuyển một cảm giác mơ hồ thành việc có thể kiểm. Số liệu cụ thể của nhà mỗi người khác nhau; quan trọng là ghi lại và so sánh.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân thường gặp | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Vào nhà thấy lạnh, ẩm | Tường, sàn lạnh; độ ẩm cao | Nhiệt ẩm kế: ghi nhiệt độ, độ ẩm sáng và tối |
| Mùi mốc, mùi đất | Nấm mốc ở góc khuất, sau tủ, dưới thảm | Kéo tủ, lật thảm, soi đèn pin chân tường |
| Vệt ố, sơn phồng chân tường | Hơi ẩm từ nền thấm lên theo mao dẫn | Xem vệt có cao đều quanh nhà, ẩm hơn sau mưa không |
| Ố trần, ố góc trên | Dột mái, thấm sàn vệ sinh tầng trên | Xem có nặng hơn sau mưa hoặc sau khi tắm không |
| Kính, tường đọng nước buổi sáng | Ngưng tụ do bề mặt lạnh hơn điểm sương | Đối chiếu nhiệt độ bề mặt với điểm sương |
| Quần áo trong tủ có mùi | Tủ kín, đặt sát tường ngoài lạnh | Đặt nhiệt ẩm kế nhỏ trong tủ vài ngày |
Nhiều nhiệt ẩm kế điện tử hiện hiển thị luôn điểm sương. Nếu không có, bạn có thể tra bảng điểm sương theo nhiệt độ và độ ẩm, hoặc dùng các công cụ tính phổ biến. Chỉ cần biết bề mặt nào trong nhà hay lạnh dưới điểm sương là biết chỗ sẽ đọng nước.
Nhà ẩm vì đâu: bốn nguồn nước
Nước từ đất lên. Nền nhà thấp hơn mặt đường, thiếu lớp chống ẩm giữa móng và tường, hoặc đất xung quanh luôn ướt khiến nước thấm lên theo mao dẫn. Dấu hiệu là vệt ẩm đều ở chân tường, cao vài chục phân. Đây chính là cái người xưa gọi là "đất trũng, khí thấp".
Nước từ ngoài vào. Mái dột, máng xối tắc, tường ngoài nứt, khe cửa sổ hở, ban công thoát nước kém. Dấu hiệu là vệt ố nặng lên sau những trận mưa.
Nước từ sinh hoạt. Nấu ăn không hút mùi, tắm không có quạt hút, phơi quần áo trong nhà, nhiều chậu cây, bể cá lớn. Một gia đình có thể thải vào không khí vài lít hơi nước mỗi ngày.
Nước từ không khí ngưng tụ. Mùa nồm, phòng điều hoà để quá lạnh rồi mở cửa ra hành lang nóng, đường ống nước lạnh không bọc. Đây là nguồn khó nhận ra nhất vì không thấy chỗ rò.
Vì sao phải biết nguồn. Máy hút ẩm xử lý tốt nguồn thứ ba và thứ tư nhưng gần như bất lực với dột mái và nước từ đất. Sơn chống thấm phủ lên tường đang thấm từ chân lên chỉ che dấu hiệu một thời gian.
Khi cảm giác nặng nề không đến từ độ ẩm
Có những ngôi nhà đã khô ráo, đủ nắng, thông gió tốt mà người ở vẫn thấy không yên. Nguyên nhân có thể nằm ở chỗ khác: tiếng ồn ban đêm, ánh đèn hắt vào phòng ngủ, bố cục khiến chỗ ngồi quay lưng ra cửa, hay đơn giản là ký ức, câu chuyện gắn với ngôi nhà. Những điều này thuộc tâm lý môi trường và đời sống tinh thần, không đo được bằng nhiệt ẩm kế.
Với nhà mua lại hoặc nhà có lịch sử buồn, nhiều gia đình chọn làm một nghi thức theo tín ngưỡng của mình trước khi dọn vào, như thắp hương, mời người thân đến ăn bữa cơm, sơn sửa lại. Đó là lựa chọn văn hoá đáng tôn trọng, giúp người ở bắt đầu lại với tâm thế yên ổn. Điều nên tránh là bị dẫn dắt vào những khoản chi lớn kèm lời doạ.
Cách tiếp cận hợp lý là đi theo thứ tự: kiểm trước những thứ đo được như ẩm, nắng, gió, tiếng ồn; sửa những gì cần sửa; rồi mới xét đến phần cảm nhận và tín ngưỡng. Làm ngược lại, bạn có thể tốn công làm lễ mà góc tường vẫn mốc, người vẫn ho. Phần tín ngưỡng là chuyện riêng của mỗi gia đình, mức tin tuỳ mỗi người.
Làm nhà khô theo thứ tự đỡ tốn
Thứ tự này đi từ chặn nguồn nước đến xử lý hậu quả. Phần chống thấm, sửa mái, xử lý nền nên có thợ có kinh nghiệm; việc gì đụng kết cấu cần kiểm tra kỹ.
- Đo và ghi độ ẩm ở vài phòng trong một đến hai tuần, kể cả trong tủ, để biết chỗ nào ẩm nhất.
- Sửa các chỗ nước vào: dột, máng xối, khe nứt, ron cửa sổ. Không làm bước này thì mọi bước sau chỉ là tạm.
- Thêm quạt hút ở bếp, nhà vệ sinh, thải thẳng ra ngoài; bớt phơi đồ trong phòng kín.
- Kéo tủ, giường cách tường ngoài vài phân để không khí lưu thông, tránh góc chết sau đồ đạc.
- Mở cửa thông gió vào ngày khô; đóng cửa, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô vào ngày nồm.
- Với tường thấm từ chân lên, hỏi thợ về chống thấm ngược, cắt lớp chống ẩm, nâng nền, thay vì chỉ sơn lại.
- Làm sạch mốc trên bề mặt cứng với dụng cụ bảo hộ, không trộn các loại chất tẩy với nhau; vật liệu xốp đã mốc nặng như thạch cao, đệm, thảm thường nên thay.
- Đưa ánh nắng vào: tỉa cây che quá dày, dời đồ chặn cửa sổ. Nắng làm khô bề mặt và cũng là điều phong thủy gọi là bổ sung dương khí.
Câu hỏi thường gặp
Độ ẩm trong nhà bao nhiêu là cao?
Nhiều tài liệu khuyên giữ độ ẩm tương đối trong nhà khoảng 40 đến 60 phần trăm. Vượt ngưỡng này trong thời gian ngắn, như khi tắm hay nấu ăn, là bình thường. Điều cần lo là độ ẩm ở mức cao kéo dài nhiều ngày, nhất là ở góc khuất và trong tủ.
Đặt than hoạt tính, vôi sống trong nhà có hút ẩm được không?
Các chất hút ẩm như vôi sống, hạt hút ẩm có tác dụng trong không gian nhỏ, kín như tủ quần áo, hộc đồ. Với cả căn phòng mở thì lượng hút được rất ít so với lượng hơi nước. Vôi sống toả nhiệt khi gặp nước, cần để xa trẻ nhỏ và đồ dễ cháy.
Nhà ẩm có ảnh hưởng đến trẻ nhỏ nhiều hơn không?
Các tổng kết y tế cho thấy ẩm và nấm mốc liên quan đến triệu chứng hô hấp ở cả trẻ em và người lớn, trẻ có cơ địa dị ứng thường nhạy hơn. Nếu trẻ ho, khò khè kéo dài, cần đưa đi khám; song song đó giữ phòng trẻ khô thoáng.
Có nên dùng máy hút ẩm quanh năm không?
Không cần chạy quanh năm. Máy hút ẩm hữu ích nhất vào mùa nồm, mùa mưa kéo dài, hoặc trong phòng đóng kín như phòng ngủ, kho. Hãy dùng theo số đo của nhiệt ẩm kế, khi độ ẩm xuống mức dễ chịu thì tắt hoặc để máy tự ngắt.
Trồng nhiều cây trong nhà có làm nhà ẩm hơn không?
Cây thoát hơi nước và chậu đất tưới thường xuyên đều thêm hơi ẩm, nhưng với vài chậu cây thì lượng này nhỏ. Nhà vốn đã rất ẩm thì nên hạn chế cây cần tưới nhiều, đặt cây ở chỗ có nắng gió, tránh đĩa lót đọng nước lâu.
Nhà mới xây có ẩm không?
Có. Bê tông, vữa, sơn mới chứa nhiều nước và cần thời gian khô dần, có khi vài tháng. Trong thời gian đầu nên thông gió nhiều, chưa kê đồ sát tường, chưa dán giấy tường. Tập quán để nhà mới "thoáng khí" một thời gian trước khi vào ở có cơ sở thực tế này.