Gần như ngày nào trên lịch cũng có cả cát thần lẫn hung sát, nên trạch nhật luôn là việc cân nhắc chứ không phải tìm ngày hoàn hảo. Nguyên tắc phổ biến trong các sách thông thư là: một số hung sát được coi là nặng, gần như không dùng ngày đó cho việc lớn (như Tuế phá, Nguyệt phá, Tứ ly, Tứ tuyệt và với nhiều người là ngày xung tuổi gia chủ); còn các sát nhỏ có thể được "giải" khi ngày có cát thần lớn như Thiên đức, Nguyệt đức, Thiên xá.
Bài này đi từ một giai thoại cổ về chuyện các nhà chọn ngày cãi nhau trước mặt vua, qua các nhóm sát nặng và cát thần lớn, tới một cách cân đơn giản cho gia đình tự làm. Mục tiêu là để bạn hiểu vì sao người làm nghề vẫn chọn một ngày "có sao xấu", và vì sao một ngày nhiều sao tốt vẫn có thể bị gạch. Mọi đánh giá ở đây là quan niệm của truyền thống lịch pháp, mức tin tuỳ mỗi người.
Một cuộc tranh luận cổ: bảy nhà chọn ngày, bảy ý kiến
Trong thiên Nhật giả liệt truyện của bộ Sử ký, phần do Chử Thiếu Tôn đời Hán chép bổ có ghi một chuyện: thời Hán Vũ Đế, vua họp các nhà chiêm đoán lại hỏi một ngày nào đó có nên cưới vợ không. Nhà ngũ hành nói được; nhà kham dư nói không được; nhà kiến trừ nói không lành; nhà tùng thần nói rất xấu; nhà lịch nói hơi xấu; nhà thiên nhân nói hơi tốt; nhà thái nhất nói rất tốt. Các bên tranh cãi không phân xử được, phải tâu lên. Vua phán: tránh các ngày tử kỵ, lấy ngũ hành làm chủ.
Chuyện này được nhắc nhiều vì nó cho thấy hai điều. Thứ nhất, ngay từ hơn hai nghìn năm trước, các phép chọn ngày đã cho kết quả trái nhau trên cùng một ngày, không khác gì chuyện hai cuốn lịch ghi khác nhau ngày nay. Thứ hai, cách giải quyết là đặt ra thứ bậc: loại những ngày bị coi là đại kỵ, rồi theo một hệ làm chính. Đó cũng chính là logic mà các bộ sách trạch nhật về sau, như Hiệp kỷ biện phương thư đời Thanh, cố gắng hệ thống hoá.
Một chi tiết thú vị cho người học phong thủy: "kham dư" trong chuyện này là tên một nhà chọn ngày. Về sau chữ kham dư mới dần được dùng để chỉ phép xem đất, tức phong thủy. Điều đó nhắc rằng xem đất và chọn ngày vốn có gốc rễ đan vào nhau.
Các hung sát thường bị coi là nặng
Bảng dưới tổng hợp những sát mà nhiều sách thông thư và người làm nghề coi là nặng, ít khi dùng ngày đó cho việc lớn. Cách tính được ghi để bạn tự kiểm được trên lịch.
| Tên | Cách tính | Vì sao bị coi là nặng |
|---|---|---|
| Tuế phá | Ngày có chi xung với chi của năm | Đối đầu với Thái tuế, chủ của cả năm |
| Nguyệt phá | Ngày có chi xung với chi của tháng tiết (trùng trực Phá) | Đối đầu với chủ khí của tháng |
| Tứ ly | Ngày liền trước Xuân phân, Hạ chí, Thu phân, Đông chí | Lúc khí cũ sắp lìa, khí mới chưa tới |
| Tứ tuyệt | Ngày liền trước Lập xuân, Lập hạ, Lập thu, Lập đông | Lúc mùa cũ dứt, được coi là "đứt mạch" |
| Xung tuổi gia chủ | Ngày có chi lục xung với chi năm sinh người chủ | Theo dân gian, ngày đối đầu với người khởi sự |
| Xung toạ sơn | Ngày có chi xung với toạ sơn của nhà | Theo trạch nhật phong thủy, đẩy thẳng vào lưng nhà |
Hai dòng cuối là lớp "riêng": chỉ nặng với nhà cụ thể, người cụ thể. Bốn dòng đầu là lớp "chung": ngày đó nặng với mọi người. Nhiều trang lịch ghi "chư sự bất nghi" vào chính các ngày Tuế phá, Nguyệt phá.
Ngoài các sát trên, lịch còn rất nhiều sát nhỏ như Thiên cương, Hà khôi, Thổ phủ, Thụ tử, Sát chủ. Cách xử lý chúng khác nhau giữa các phái: có phái coi trọng, có phái bỏ qua khi ngày có cát thần lớn. Đây là phần các lịch hay ghi khác nhau nhất.
Một số cát thần hay được nhắc là có thể giải sát nhỏ
Các cát thần dưới đây được nhiều sách coi là mạnh. Cách tính được ghi theo tháng tiết hoặc theo mùa, để bạn tự đối chiếu.
| Cát thần | Cách tính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nguyệt đức | Tháng Dần, Ngọ, Tuất: ngày can Bính; tháng Thân, Tý, Thìn: ngày can Nhâm; tháng Hợi, Mão, Mùi: ngày can Giáp; tháng Tỵ, Dậu, Sửu: ngày can Canh | Tính theo can của ngày |
| Thiên đức | Theo từng tháng tiết, ứng với một can hoặc một chi nhất định (ví dụ tháng Dần là Đinh, tháng Mão là Thân) | Khác vị Thiên Đức (Bảo Quang) trong vòng hoàng đạo |
| Thiên xá | Mùa xuân ngày Mậu Dần, mùa hạ ngày Giáp Ngọ, mùa thu ngày Mậu Thân, mùa đông ngày Giáp Tý | Mỗi mùa chỉ một can chi, rất hiếm |
| Thiên đức hợp, Nguyệt đức hợp | Can hợp với can của Thiên đức, Nguyệt đức | Được coi là nhẹ hơn bản gốc |
Theo quan niệm của các sách này, khi một ngày có Thiên đức hoặc Nguyệt đức, nhiều sát nhỏ được coi là bị "chế", ngày vẫn dùng được. Nhưng hầu hết sách không cho rằng cát thần giải được Tuế phá, Nguyệt phá. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao không thể tìm được ngày hoàn hảo
Thử làm một phép đếm thô. Hoàng đạo loại một nửa số ngày. Trực Phá, Nguy, Bế và vài trực khác bị nhiều người né, loại thêm một phần. Ngày xung tuổi gia chủ chiếm một phần mười hai; nếu xét cả vợ chồng thì gần một phần sáu. Ngày xung toạ sơn thêm một phần mười hai. Tam nương, Nguyệt kỵ, Dương Công thêm khoảng mười ngày mỗi tháng. Chồng hết lên nhau, một tháng có khi chỉ còn một hai ngày, có tháng không còn ngày nào.
Vì vậy người làm nghề hầu như không đi tìm ngày "sạch". Họ làm ngược lại: xác định cái gì là không thể chấp nhận, loại đi, rồi trong số còn lại chọn ngày có nhiều điểm cộng nhất và ít điểm trừ nặng nhất. Các sát nhỏ còn sót được chấp nhận như một phần bình thường của mọi ngày.
Hiểu điều này giúp gia đình tránh hai thái cực. Một là lo lắng quá mức khi thấy ngày đã chọn có một sao xấu trên ứng dụng. Hai là dời việc mãi vì không tìm được ngày nào đủ đẹp, trong khi giấy phép sắp hết hạn, mùa khô sắp qua.
Một cách cân đơn giản cho gia đình tự làm
Nếu không nhờ người xem, gia đình có thể dùng cách cân dưới đây. Nó không thay được hiểu biết của người làm nghề, nhưng đủ để chọn có lý do và thống nhất trong nhà.
- Liệt kê các ngày có thể làm được về thực tế trong khoảng thời gian dự kiến.
- Gạch các ngày có sát nặng thuộc lớp chung: Tuế phá, Nguyệt phá, Tứ ly, Tứ tuyệt.
- Gạch các ngày xung tuổi người chủ (và, nếu gia đình theo, ngày xung toạ sơn).
- Với mỗi ngày còn lại, đếm điểm cộng: hoàng đạo, trực hợp việc, có Thiên đức hoặc Nguyệt đức, hợp tuổi hoặc hợp sơn. Mỗi điểm một dấu.
- Chọn ngày có nhiều dấu nhất; nếu ngang nhau thì chọn ngày tiện cho người và thời tiết.
- Ghi lại vì sao chọn ngày đó, để khi ai trong nhà thấy một "sao xấu" trên ứng dụng thì có câu trả lời bình tĩnh.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Nghệ An còn ba ngày sau khi lọc. Ngày thứ nhất hoàng đạo, trực Thành, nhưng không có cát thần lớn; ngày thứ hai hắc đạo, trực Khai, có Nguyệt đức; ngày thứ ba hoàng đạo, trực Định, có Thiên đức. Ngày thứ ba có nhiều dấu nhất và được chọn, dù ứng dụng vẫn ghi ngày đó có một sao xấu nhỏ.
Giờ tốt có bù được ngày xấu không
Đây là câu hỏi rất hay gặp: ngày đã chốt vì lý do thực tế mà có sát, liệu chọn một giờ thật tốt có bù lại được không. Trong phần lớn sách trạch nhật, ngày được coi là gốc, giờ là phần phụ trợ. Giờ tốt được dùng để thêm thuận lợi cho một ngày đã chấp nhận được, chứ không được coi là đủ sức "cứu" một ngày có sát nặng như Nguyệt phá hay Tuế phá.
Tuy vậy, với các sát nhỏ, nhiều người làm nghề vẫn chọn giờ cẩn thận hơn: giờ hoàng đạo, giờ không xung tuổi người chủ, giờ không xung toạ sơn. Cách làm này thường gặp khi ngày đã bị ràng buộc bởi giấy phép, lịch nhà thầu hoặc lịch về quê của người thân, và gia đình chỉ còn có thể chọn giờ.
Về thực tế, giờ lễ nên rơi vào lúc mọi người có mặt, trời đủ sáng, không phải dậy lúc nửa đêm hay đứng giữa trưa nắng. Một giờ "đẹp" khiến người già mệt hay khách không đến được thì ý nghĩa của nghi lễ cũng giảm đi. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; sự chu đáo với người tham dự thì không cần tra lịch.
Khi các nguồn và các người xem nói khác nhau
Vì mỗi hệ cân theo cách riêng, việc hai người xem chọn hai ngày khác nhau là bình thường, như chuyện bảy nhà chọn ngày đời Hán. Điều quan trọng là biết mỗi người dựa trên lối nào. Một người theo thông thư sẽ nặng về thần sát; một người theo chính ngũ hành sẽ nặng về tứ trụ và toạ sơn; một người theo Huyền không sẽ nặng về cửu tinh.
Gia đình nên chọn một lối làm chính từ đầu, giống như lời phán "lấy ngũ hành làm chủ" trong giai thoại. Việc gom ý kiến từ quá nhiều nguồn chỉ làm số ngày bị gạch tăng lên và khiến người trong nhà thêm lo.
Và cuối cùng, nên nhớ trạch nhật là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Một ngôi nhà vững chắc, thoáng sáng, xây đúng phép, một gia đình hoà thuận khi làm việc lớn là những điều chọn ngày không thay được. Nếu việc cân ngày đang khiến cả nhà căng thẳng, có lẽ đó là dấu hiệu nên dừng tra lịch và quay về bàn chuyện thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Ngày có sao xấu thì có nên làm việc lớn không?
Hầu như ngày nào cũng có sao xấu. Các sách trạch nhật phân biệt sát nặng và sát nhỏ: ngày có Tuế phá, Nguyệt phá thường bị tránh, còn sát nhỏ có thể chấp nhận nếu ngày có điểm tốt lớn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Tứ ly, tứ tuyệt là ngày nào?
Tứ ly là bốn ngày liền trước Xuân phân, Hạ chí, Thu phân, Đông chí. Tứ tuyệt là bốn ngày liền trước Lập xuân, Lập hạ, Lập thu, Lập đông. Mỗi năm có tám ngày như vậy, nhiều sách lịch coi là không nên khởi sự.
Ngày Thiên xá có phải ngày tốt nhất không?
Thiên xá được nhiều sách coi là cát thần mạnh vì mỗi mùa chỉ có một can chi. Tuy vậy nó vẫn có thể rơi vào ngày xung tuổi người chủ, nên vẫn cần xét các lớp khác chứ không mặc nhiên là ngày tốt nhất.
Vì sao ứng dụng này ghi ngày tốt, ứng dụng kia ghi xấu?
Mỗi ứng dụng chọn bộ thần sát và cách cân riêng, có cái tính tháng theo tiết, có cái theo mùng Một. Can chi của ngày phải giống nhau; phần đánh giá tốt xấu thì khác nhau là chuyện thường.
Có nên nhờ nhiều người xem ngày cùng lúc không?
Nhờ nhiều người dễ nhận về nhiều ý kiến trái nhau, như giai thoại bảy nhà chọn ngày đời Hán. Nếu nhờ, nên chọn một người theo lối gia đình tin và hỏi rõ họ dựa trên lớp nào.
Giai thoại thời Hán Vũ Đế có thật không?
Chuyện được chép trong phần bổ của thiên Nhật giả liệt truyện trong Sử ký, do Chử Thiếu Tôn thêm vào. Nó cho thấy cách người đời Hán nhìn các phép chọn ngày; chi tiết đối thoại nên được đọc như ghi chép cổ, không phải biên bản.