Theo phong thủy, màu đỏ thuộc hành Hỏa, mang tính dương, hợp không khí Tết ấm áp; nhưng dùng vừa thì ấm, dùng tràn thì nóng và rối mắt. Cách an toàn là để đỏ chiếm phần nhỏ trên nền trung tính, tập trung ở cửa chính, phòng khách và bàn thờ, hạn chế trong phòng ngủ và những phòng vốn đã nóng.
Màu đỏ có mặt ở khắp nơi ngày Tết: câu đối, bao lì xì, đèn lồng, khăn bàn, giấy gói quà. Cái khó không phải là có dùng đỏ hay không, mà là dùng bao nhiêu và ở đâu. Bài này giải thích màu đỏ dưới góc ngũ hành, rồi chuyển sang những nguyên tắc phối màu mà người làm nội thất vẫn dùng, để ngôi nhà có không khí Tết mà vẫn dễ chịu. Phần nói theo ngũ hành là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Màu đỏ trong ngũ hành và trong văn hoá Tết
Trong hệ ngũ hành, mỗi hành gắn với một màu, một phương, một mùa: Mộc màu xanh, phương Đông, mùa xuân; Hỏa màu đỏ, phương Nam, mùa hạ; Thổ màu vàng, trung tâm; Kim màu trắng, phương Tây, mùa thu; Thủy màu đen hay xanh thẫm, phương Bắc, mùa đông. Màu đỏ vì thế gắn với lửa, ánh sáng, sự ấm nóng và tính dương. Đây là cách phân loại của triết học cổ, không phải định luật vật lý.
Trong văn hoá Việt và nhiều nước Á Đông, đỏ là màu của hỷ sự: đám cưới, mừng thọ, ngày Tết. Câu đối giấy đỏ, phong bao đỏ, pháo đỏ xưa kia đều nằm trong lớp nghĩa ấy. Theo các giai thoại dân gian Trung Hoa, màu đỏ và tiếng pháo dùng để xua con thú dữ đầu năm; đó là truyền thuyết, nhưng cho thấy màu đỏ đã gắn với năm mới rất lâu đời.
Phong thủy dùng chính lớp nghĩa đó: dịp Tết, nhà thêm sắc đỏ là thêm dương khí, hợp với ý đón xuân. Đồng thời, cũng chính phong thủy nhắc rằng hành nào quá vượng cũng thành mất cân bằng, nên đỏ cần được "chế" bằng các màu khác.
Tỉ lệ màu: đỏ là điểm nhấn, không phải nền
Người làm nội thất hay dùng một quy tắc phối màu phổ biến là chia không gian theo ba lớp: màu nền chiếm phần lớn, màu phụ chiếm phần vừa, màu nhấn chiếm phần nhỏ. Áp vào trang trí Tết, đỏ hợp nhất ở vai trò màu nhấn.
| Lớp màu | Tỉ lệ gợi ý | Trong nhà ngày Tết | Theo ngũ hành |
|---|---|---|---|
| Màu nền | Khoảng 60% | Tường, sàn, trần, sofa lớn giữ màu trung tính như trắng ngà, be, xám, gỗ | Thổ, Kim làm nền ổn định |
| Màu phụ | Khoảng 30% | Rèm, thảm, cây xanh, đồ gỗ | Mộc (xanh, gỗ) sinh Hỏa, đỡ cho đỏ |
| Màu nhấn | Khoảng 10% | Gối tựa, khăn bàn, câu đối, đèn lồng, bao lì xì, hoa | Hỏa (đỏ) và Thổ (vàng) |
Con số 60–30–10 là quy ước gợi ý của nghề, không phải công thức bắt buộc. Nếu nhà bạn tường vốn đã sẫm hoặc nhiều gỗ đỏ, giảm phần đỏ trang trí xuống để căn phòng không bị nặng.
Đỏ ở đâu thì hợp: cửa chính, phòng khách, bàn thờ
Cửa chính. Câu đối, chữ Phúc, một vòng hoa nhỏ màu đỏ ở cửa là cách nhiều nhà báo hiệu Tết từ ngoài vào. Theo quan niệm, đỏ ở khí khẩu là đón dương khí. Thực tế, khối màu nhỏ trên cánh cửa gỗ hoặc tường trắng rất nổi mà không làm tối lối vào.
Phòng khách. Gối tựa, khăn trải bàn trà, hộp mứt, một hai chiếc đèn lồng là đủ. Phòng khách hướng Nam hoặc nhiều nắng thì chỉ cần ít đỏ vì bản thân phòng đã sáng, ấm.
Bàn thờ. Theo nếp nhiều gia đình, đồ thờ ngày Tết có thêm khăn đỏ, câu đối đỏ, hoa sắc đỏ, vàng. Phần này đi theo phong tục từng nhà; khi dùng đèn trang trí hay nến, chú ý an toàn cháy.
Phòng ăn. Một khăn bàn đỏ hay bộ bát có viền đỏ cho bữa cơm Tết tạo cảm giác ấm. Nhiều người tin màu ấm khiến bữa ăn vui hơn; đây là cảm nhận phổ biến, không phải điều được chứng minh chắc chắn.
Đỏ ở đâu thì nên hạn chế
Phòng ngủ. Phong thủy coi phòng ngủ cần tĩnh, thiên âm, nên khuyên tránh đỏ rực ở chăn ga, rèm, tường. Lý do thực tế: màu mạnh trong tầm mắt khi nằm có thể khiến khó thư giãn. Nếu muốn có chút không khí Tết, một vỏ gối hay một bình hoa nhỏ là đủ.
Bếp. Bếp vốn thuộc Hỏa trong quan niệm, thêm nhiều đỏ là "lửa chồng lửa". Thực tế, bếp nóng và hay có dầu mỡ, đồ trang trí vải đỏ gần bếp là vật dễ bén lửa.
Phòng hướng Tây nhiều nắng. Phòng đã nóng mà thêm mảng đỏ lớn sẽ tạo cảm giác oi hơn. Ở những phòng này, đỏ nên là chi tiết nhỏ, phối nhiều xanh lá, trắng.
Mảng lớn trên tường. Dán giấy đỏ kín một bức tường, treo rèm đỏ toàn bộ cửa sổ làm phòng tối và nặng. Theo quan niệm là Hỏa quá vượng; theo cảm giác là chói mắt, nhanh mỏi.
Theo phương vị. Có sách phong thủy phổ thông khuyên hạn chế nhiều đỏ ở phía Tây và Tây Bắc vì đó là phương của Kim, mà Hỏa khắc Kim. Đây là quan niệm theo ngũ hành phương vị; nếu bạn không theo, có thể bỏ qua.
Phối đỏ với các màu khác cho dễ nhìn
Theo vòng sinh khắc của ngũ hành, đỏ (Hỏa) được Mộc sinh, sinh ra Thổ; vì thế các cặp phối hay được khuyên là đỏ – xanh lá, đỏ – vàng. Nhìn từ góc thị giác, những cặp này cũng quen mắt người Việt ngày Tết:
- Đỏ – vàng: cặp truyền thống của câu đối, bao lì xì, hoa mai; vàng nên là vàng đồng, vàng nhạt, tránh vàng chanh chói.
- Đỏ – xanh lá: lá quất, lá đào, cây xanh đặt cạnh đồ đỏ giúp đỏ bớt gắt, đúng với ý Mộc sinh Hỏa.
- Đỏ – trắng ngà: nền tường sáng làm đỏ nổi mà không nặng; hợp căn hộ hiện đại.
- Đỏ – gỗ trầm: hợp nhà truyền thống, nhà gỗ; đỏ nên là đỏ son, đỏ gạch, không đỏ tươi.
- Tránh: đỏ cạnh hồng, cam, tím cùng lúc khiến rối; đỏ trên nền đen bóng tạo cảm giác nặng.
Các sắc đỏ cũng khác nhau: đỏ son, đỏ đô ấm và trầm; đỏ tươi rực và trẻ. Nhà nhiều người lớn tuổi thường hợp đỏ trầm; nhà có trẻ nhỏ có thể dùng đỏ tươi ở đồ nhỏ.
Đỏ trong căn hộ nhỏ, nhà nhiều gỗ và nhà có người lớn tuổi
Căn hộ nhỏ, trần thấp là nơi đỏ dễ "lấn" nhất. Một bức tường dán đầy câu đối, một bộ rèm đỏ và vài chiếc đèn lồng cùng lúc khiến căn phòng có cảm giác co lại. Với không gian dưới khoảng ba mươi mét vuông, nên chọn hai, ba điểm đỏ và giữ chúng cách xa nhau: một ở cửa, một ở bàn trà, một ở góc hoa. Màu nền sáng của tường và sàn sẽ làm phần còn lại.
Nhà truyền thống nhiều đồ gỗ màu cánh gián, gỗ gụ vốn đã có tông nâu đỏ ấm. Thêm đỏ tươi bên cạnh dễ thành chói và nặng. Ở đây, sắc đỏ son, đỏ trầm của sơn mài, của giấy dó nhuộm thường hợp hơn, và nên cho thêm nhiều xanh lá từ cây cảnh để cân lại. Theo quan niệm, Mộc ở đây là cầu nối giữa nền Thổ của gỗ và điểm Hỏa của đỏ; theo thị giác, xanh lá là màu nghỉ mắt giữa hai mảng ấm.
Người lớn tuổi thường thích đỏ đậm của Tết xưa, người trẻ lại chuộng đỏ nhạt, đỏ gạch kiểu hiện đại. Nhà nhiều thế hệ có thể chia: phòng khách và bàn thờ theo cách truyền thống, phòng riêng của từng người theo ý mỗi người. Phong thủy không có một bảng màu Tết bắt buộc; sự thoải mái của người sống trong nhà là thước đo đáng tin hơn.
Vải đỏ, giấy đỏ: chất lượng và an toàn
Đồ trang trí Tết màu đỏ đa phần là giấy, vải, nhựa, giá rẻ và dùng một mùa. Một số loại giấy đỏ, vải nhuộm kém có thể ra màu khi gặp ẩm, để lại vết trên tường, khăn bàn hoặc tay trẻ. Miền Bắc nồm ẩm quanh Tết nên chọn câu đối in trên giấy dày hoặc vải, dán bằng băng dính hai mặt loại không để lại keo.
Đèn lồng giấy, dây kim tuyến, hoa giả đặt gần bóng đèn nóng, nến, bát hương là nguy cơ cháy. Mỗi năm vào dịp Tết đều có những vụ cháy nhỏ bắt nguồn từ đồ trang trí; một khoảng cách an toàn và thói quen tắt đèn trang trí khi đi ngủ giúp tránh phần lớn rủi ro này.
Sau Tết, đồ đỏ còn tốt nên lau, gấp, cất trong hộp kín cùng gói hút ẩm để dùng năm sau. Câu đối giấy bạc màu hoặc rách thì thay mới. Theo quan niệm, đồ Tết cũ đã phai màu mà vẫn treo quanh năm là "khí cũ"; theo thực tế, giấy đỏ phai trên cửa nhìn buồn hơn là ấm.
Màu đỏ không thay được những điều căn bản
Có những lời khuyên trên mạng cho rằng thêm thật nhiều đỏ vào nhà ngày Tết để "kích tài lộc", hay đặt vật phẩm đỏ ở góc này góc kia để "hoá giải". Những lời như vậy vượt ra ngoài phạm vi văn hoá – kiến trúc của phong thủy và không có cơ sở để kiểm chứng. Màu đỏ ngày Tết, nhìn tỉnh táo, là một cách tạo không khí lễ hội và lưu giữ phong tục.
Những gì làm nên ngôi nhà dễ chịu đón năm mới vẫn là các điều căn bản: sạch, sáng, thoáng, lối đi thông, đồ đạc có chỗ. Khi những điều này đã ổn, vài mảng đỏ đúng chỗ là đủ để nhà có Tết. Khi chúng chưa ổn, đỏ nhiều mấy cũng chỉ che đi phần bừa bộn trong ít ngày.
Nếu bạn muốn chọn một vài món bày Tết sắc đỏ như đôi câu đối vải, chậu hoa đá hay hộp mứt sơn mài, ưu tiên món có ghi rõ chất liệu, dễ lau chùi và dùng được nhiều năm. Có thể xem thêm các món như vậy trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng nhớ rằng giá trị của chúng nằm ở vẻ đẹp và kỷ niệm, không ở lời hứa nào về vận may.
Câu hỏi thường gặp
Nhà mệnh Thủy có nên trang trí Tết màu đỏ không?
Theo ngũ hành, Thủy khắc Hỏa nên có người kiêng nhiều đỏ. Đây là quan niệm cá nhân, mức tin tuỳ mỗi người. Nếu muốn dung hoà, dùng đỏ ở mức điểm nhấn nhỏ và thêm xanh lá, trắng; trang trí Tết vẫn đủ không khí mà không phải bỏ hẳn màu truyền thống.
Sơn cửa chính màu đỏ cho cả năm có được không?
Được, nhiều nhà truyền thống có cửa son đỏ. Nên cân nhắc màu tường, hướng nắng và độ bền của sơn ngoài trời. Đỏ ngoài trời phai nhanh dưới nắng, nên chọn sơn chịu thời tiết và tông đỏ trầm sẽ giữ màu lâu hơn.
Bao lì xì đỏ cũ có nên giữ lại dùng năm sau?
Bao còn sạch, không rách có thể dùng lại, vừa tiết kiệm vừa giảm rác. Nhiều gia đình giữ một hộp bao lì xì cũ để trẻ con chơi hoặc gói quà nhỏ. Bao in năm con giáp cụ thể thì để làm kỷ niệm.
Phòng ngủ cưới ngày Tết dùng đỏ thì sao?
Phòng cưới có truyền thống dùng đỏ cho hỷ sự, nên dùng trong thời gian cưới là hợp phong tục. Sau đó, nếu thấy khó ngủ hay phòng bí, có thể thay dần sang màu dịu hơn, giữ lại một vài chi tiết đỏ làm kỷ niệm.
Đèn trang trí đỏ có ảnh hưởng giấc ngủ không?
Đèn sáng trong phòng ngủ, dù màu gì, đều có thể làm giấc ngủ kém đi. Đèn dây trang trí nên tắt khi đi ngủ, vừa vì giấc ngủ vừa vì an toàn điện. Nếu muốn có đèn ngủ, chọn loại ánh mờ, đặt thấp.