Long mạch là khái niệm của phong thủy, chỉ thế đất, dãy núi chạy dài như thân rồng mà theo quan niệm khí đi theo đó; nó không phải một cấu trúc địa chất được khoa học xác định. Tuy vậy, khi người xưa đọc thế núi, dòng nước, độ cao của đất để chọn chỗ ở, họ chạm vào những yếu tố địa chất có thật: nền đất chắc hay yếu, có bị ngập, sạt lở, sụt lún hay không.
Bài này tách hai lớp đó ra. Lớp văn hoá được giữ như văn hoá. Lớp địa chất được nêu thành danh sách những mối nguy nên kiểm khi chọn đất, kèm một thứ "khí từ đất" có thật mà ít người nhắc là radon. Cuối cùng là chuyện que dò, con lắc dò "mạch đất độc", và vì sao chúng chưa vượt qua được các thử nghiệm có kiểm soát.
Long mạch trong phong thủy nghĩa là gì
Trong phái hình thế, núi được gọi là long, tức rồng. Một dãy núi chạy dài, lên xuống, uốn lượn được ví như thân rồng, và long mạch là đường mà khí được cho là chạy theo trong lòng đất. Nơi long mạch dừng lại, đất kết tụ, gọi là huyệt, được coi là chỗ tốt nhất để đặt mộ phần hay nhà ở. Thầy địa lý xưa đi theo dãy núi nhiều ngày để "tầm long", tìm điểm kết.
Long mạch còn mang ý nghĩa văn hoá lớn. Nhiều giai thoại kể về các thầy địa lý phương Bắc sang trấn yểm long mạch nước ta, tiêu biểu là chuyện Cao Biền; đó là giai thoại, được ghi lại trong văn học dân gian và một số sách cũ, không phải sự kiện có thể kiểm chứng như sử liệu. Những câu chuyện như vậy phản ánh tâm thức gắn đất đai với vận nước, và đáng được đọc như một phần di sản.
Đây là quan niệm của phong thủy, mức tin tuỳ mỗi người. Khi hỏi "long mạch có thật không", cần hiểu rằng nếu theo nghĩa một dòng năng lượng chạy dưới đất đo được bằng thiết bị, thì đến nay chưa có phép đo nào ghi nhận. Nếu theo nghĩa thế đất, địa hình quyết định chất lượng chỗ ở, thì phần đó rất thật.
Phần trùng với địa chất và địa hình
Những tiêu chí mà thầy địa lý dùng để khen một thế đất có nhiều điểm trùng với các tiêu chí địa kỹ thuật. Đất tốt theo phong thủy thường cao ráo nhưng không lộng gió, có núi đồi che phía sau, phía trước thoáng, có nước nhưng không bị nước xói. Về mặt thực tế, đó là đất không ngập, thoát nước tốt, ít chịu gió bão trực diện, có nguồn nước sinh hoạt.
Phong thủy cũng chê một số thế đất: đất trũng đọng nước, đất ở chân núi dốc đứng, đất ở bờ sông bị xói lở, đất có màu và mùi lạ, cây cỏ không mọc. Những thế đất này trùng với các vị trí địa chất học coi là rủi ro: dễ ngập, dễ sạt lở, nền yếu, có thể ô nhiễm.
Khác biệt nằm ở cách giải thích và công cụ. Phong thủy nói bằng khí, thế rồng; địa chất nói bằng loại đá, mực nước ngầm, độ dốc, sức chịu tải, và dùng khoan khảo sát, đo đạc. Khi hai bên cùng chê một miếng đất, bạn có thêm lý do để thận trọng; khi phong thủy khen mà khảo sát địa chất chê, hãy nghe khảo sát địa chất.
Những mối nguy địa chất thật nên kiểm khi chọn đất
Ở nước ta, mỗi vùng có những rủi ro địa chất riêng. Bảng dưới đây gom những loại hay gặp, kèm dấu hiệu và cách kiểm cơ bản. Với công trình lớn hoặc đất có dấu hiệu nghi ngờ, cần khảo sát địa chất chuyên nghiệp.
| Mối nguy | Vùng hay gặp | Dấu hiệu, cách kiểm |
|---|---|---|
| Sạt lở đất | Đồi núi phía Bắc, miền Trung, Tây Nguyên | Sườn dốc đã bị cắt chân, vết nứt trên sườn, cây nghiêng; hỏi lịch sử sạt lở mùa mưa |
| Lũ quét, lũ ống | Thung lũng hẹp, cửa suối vùng núi | Dấu vết đá, cây trôi ở lòng suối; nhà gần lòng suối cạn |
| Đất yếu, sụt lún | Đồng bằng ven biển, đồng bằng sông Cửu Long, đất mới san lấp | Nhà xung quanh nứt, nghiêng; hỏi lịch sử ao hồ cũ; cần khảo sát nền móng |
| Hố sụt đá vôi | Vùng núi đá vôi | Hố trũng tròn, nước mất nhanh xuống đất; hỏi người địa phương |
| Xói lở bờ sông, bờ biển | Ven sông lớn, ven biển | Bờ dốc đứng mới, cây đổ xuống nước; xem bản đồ cảnh báo của địa phương |
| Ngập úng | Đô thị trũng, đất thấp hơn mặt đường | Vết nước trên tường nhà bên; hỏi mức ngập các năm trước |
Nhiều địa phương có bản đồ cảnh báo sạt lở, ngập lụt; thông tin quy hoạch, cao độ nền cũng có thể hỏi ở cơ quan quản lý xây dựng địa phương. Đây là những dữ liệu giúp "xem đất" có cơ sở hơn mọi phép dò.
Radon: một thứ "khí từ đất" có thật
Có một thứ khí bốc lên từ lòng đất, không màu, không mùi, có thể tích tụ trong nhà và gây hại lâu dài: đó là radon. Radon là khí phóng xạ tự nhiên, sinh ra khi uranium có sẵn trong đất đá phân rã. Nó thấm qua nền móng, khe nứt sàn, ống dẫn vào nhà, và tích tụ nhiều hơn ở tầng hầm, tầng trệt kín, ít thông gió.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, radon là nguyên nhân gây ung thư phổi đứng thứ hai sau hút thuốc lá ở nhiều quốc gia. Năm 2009, tổ chức này đưa ra mức tham chiếu 100 becquerel trên mét khối không khí trong nhà, khuyến nghị các nước có biện pháp giảm khi vượt mức. Nồng độ radon khác nhau rất nhiều giữa các vùng, tuỳ loại đá nền; vùng có đá granit, một số loại đất đá giàu uranium thường cao hơn.
Điều thú vị là radon gần như là thứ duy nhất trong khoa học hiện đại khớp với hình ảnh "khí độc bốc lên từ đất tại một số chỗ". Nhưng nó không đi theo dãy núi, không đo được bằng que dò hay la kinh, mà chỉ đo được bằng thiết bị đo phóng xạ chuyên dụng. Cách giảm radon cũng rất "kỹ thuật": bịt khe nứt nền, thông gió tầng trệt và tầng hầm, trong trường hợp nặng thì làm hệ hút khí dưới sàn. Nếu bạn sống ở vùng được cảnh báo, hoặc nhà có tầng hầm kín, việc đo radon đáng cân nhắc hơn mọi phép xem long mạch.
Que dò, con lắc và "mạch đất độc"
Ở nhiều nước có tập quán dùng que chữ Y, que chữ L hoặc con lắc để dò mạch nước ngầm, và gần đây là dò "mạch đất độc" hay "vùng địa sát" dưới giường ngủ. Người dò đi chậm trên khu đất, khi que bắt chéo hoặc con lắc quay thì đánh dấu. Một số dịch vụ phong thủy hiện đại dùng phương pháp này kèm lời khuyên dời giường, đặt vật phẩm.
Chuyển động của que và con lắc có một lời giải thích đã được biết từ thế kỷ 19: hiệu ứng ý vận (ideomotor), được nhà sinh lý học William Carpenter mô tả năm 1852. Cơ tay có thể cử động rất nhỏ mà người cầm không ý thức được, theo kỳ vọng hoặc gợi ý trong đầu họ. Với que cân bằng nhạy, cử động nhỏ đó đủ làm que quay. Người dò hoàn toàn thành thật mà vẫn không biết chính tay mình làm que chuyển động.
Khả năng dò đã được đưa vào thử nghiệm có kiểm soát nhiều lần, trong đó nổi tiếng là loạt thử nghiệm quy mô lớn ở Đức cuối thập niên 1980 với hàng trăm người dò. Kết quả gây tranh cãi: nhóm thực hiện cho rằng có vài người dò thể hiện khả năng, còn các phân tích lại của nhà nghiên cứu khác cho rằng kết quả không vượt mức may rủi. Nhìn chung, khi người dò không được biết trước vị trí và không có dấu hiệu bề mặt gợi ý, độ chính xác không cao hơn đoán ngẫu nhiên một cách thuyết phục.
Tìm nước ngầm thực sự được các nhà địa chất thuỷ văn làm bằng bản đồ địa chất, đo điện trở suất của đất, khoan thăm dò. Nếu ai đó đề nghị dò "mạch độc" dưới nhà bạn với giá cao và kèm lời doạ bệnh tật, đó là dấu hiệu nên dè chừng. Đây là quan niệm của một số người hành nghề, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng không nên vì nó mà chi tiền lớn hay lo lắng.
Kiểm đất trước khi mua mà không cần dò mạch
Những bước dưới đây giúp bạn "xem đất" theo nghĩa thực tế. Phần pháp lý, quy hoạch luôn phải kiểm ở cơ quan có thẩm quyền và theo quy định hiện hành.
- Đi xem đất vào mùa mưa hoặc ngay sau một trận mưa lớn: nước thoát đi đâu, có đọng không, đường vào có ngập không.
- Quan sát nhà và công trình xung quanh: tường nứt, nhà nghiêng, sân lún là dấu hiệu nền yếu.
- Hỏi người sống lâu năm: khu này trước đây là ao, ruộng, bãi rác, nghĩa địa cũ, hay đã từng sạt lở, ngập sâu chưa.
- Với đất đồi, đất ven sông, xem độ dốc, vết nứt, chỗ bị cắt chân để mở đường; tránh làm nhà sát mép taluy.
- Tra thông tin quy hoạch, cao độ nền, hành lang bảo vệ sông, đường điện ở cơ quan quản lý địa phương.
- Với công trình nhiều tầng hoặc đất nghi là nền yếu, thuê khảo sát địa chất trước khi thiết kế móng.
- Nếu gia đình muốn mời người xem phong thủy, làm sau các bước trên và coi đó là phần văn hoá, không thay cho khảo sát.
Câu hỏi thường gặp
Long mạch có đo được bằng máy không?
Chưa có thiết bị nào đo được long mạch theo nghĩa một dòng năng lượng chạy dưới đất. Các thiết bị địa vật lý đo được cấu trúc đá, nước ngầm, từ trường, điện trở của đất, nhưng những thứ đó không trùng với khái niệm long mạch của phong thủy.
Làm nhà trên đất có mạch nước ngầm có sao không?
Phần lớn diện tích đất đều có nước ngầm ở một độ sâu nào đó. Điều cần quan tâm là mực nước ngầm nông hay sâu, có ảnh hưởng móng, tầng hầm, chống thấm hay không. Đó là việc của khảo sát địa chất và thiết kế, không phải lý do để coi miếng đất là xấu.
Có nên đo radon ở nhà mình không?
Nếu nhà có tầng hầm kín, tầng trệt ít thông gió, hoặc nằm ở vùng được cơ quan chuyên môn cảnh báo, việc đo radon đáng cân nhắc. Đo cần thiết bị chuyên dụng và thời gian đủ dài. Thông gió tốt và bịt khe nứt nền là cách giảm cơ bản.
Chuyện Cao Biền trấn yểm long mạch có thật không?
Đây là giai thoại được lưu truyền trong dân gian và một số sách cũ, mang giá trị văn hoá và phản ánh tâm thức dân tộc. Không có tư liệu khảo cổ hay sử liệu nào xác nhận việc trấn yểm theo nghĩa đen. Nên đọc như truyện kể dân gian.
Que dò có tìm được giếng nước không?
Người dò đôi khi tìm được nước vì ở nhiều vùng, khoan xuống đủ sâu hầu như chỗ nào cũng có nước, và người dò giàu kinh nghiệm đọc được địa hình. Các thử nghiệm có kiểm soát chưa cho thấy que dò tốt hơn đoán ngẫu nhiên. Khoan giếng nên dựa vào khảo sát địa chất thuỷ văn.
Đất có thế đẹp theo phong thủy thì có cần khảo sát địa chất nữa không?
Cần. Thế đất đẹp theo phong thủy không đảm bảo nền móng chắc, không ngập, không sạt lở. Khảo sát địa chất và kiểm quy hoạch là bắt buộc về mặt kỹ thuật và pháp lý; phần phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.