Với mặt tiền hướng Tây, lam đứng (lam dọc) hoặc lam đứng xoay nghiêng che nắng hiệu quả hơn hẳn lam ngang hay mái hiên, vì nắng chiều chiếu thấp, gần như nằm ngang. Lam nên đặt bên ngoài kính, cách mặt kính một khoảng, với tỉ lệ độ sâu lam trên khoảng cách giữa các lam khoảng một trên một là điểm bắt đầu hợp lý cho nhà phố.
Lam chắn nắng là giải pháp quen thuộc của kiến trúc nhiệt đới, xuất hiện trên nhiều công trình hiện đại ở Việt Nam từ giữa thế kỷ trước. Với nhà hướng Tây, đây thường là khoản đầu tư hiệu quả nhất để giảm nóng mà vẫn giữ ánh sáng và thông gió.
Bài đi vào phần kỹ thuật: kiểu lam nào hợp mặt Tây, cách ước lượng khoảng cách, vật liệu, thứ tự giữa lam, kính và rèm, cùng các lưu ý an toàn mà nhiều nhà bỏ qua. Số liệu minh hoạ đều là ví dụ giả định; thiết kế cụ thể nên do kiến trúc sư tính theo nhà của bạn.
Vì sao mái hiên ngang không đủ cho mặt Tây
Mái hiên và lam ngang che nắng bằng cách chặn tia nắng từ trên cao. Chúng hoạt động tốt khi mặt trời ở cao, như nắng giữa trưa chiếu vào mặt Nam ở miền Bắc. Với mặt Tây, những giờ nóng nhất là từ khoảng 14 giờ đến khi mặt trời lặn, lúc mặt trời đã xuống thấp. Tia nắng gần như nằm ngang chui qua dưới mái hiên, chiếu thẳng vào kính và tường.
Muốn mái hiên ngang che được nắng thấp, nó phải rất sâu, đến mức che luôn ánh sáng và tầm nhìn, lại vướng quy định về phần nhô ra ngoài chỉ giới. Lam đứng giải quyết theo cách khác: chặn tia nắng đến xiên từ hai bên. Vì mặt trời buổi chiều không ở đúng chính tây mà lệch về tây bắc vào mùa hè và tây nam vào mùa đông, tia nắng phần lớn đến xiên so với mặt tiền, và lam đứng chặn được phần lớn thời gian.
Lúc mặt trời ở gần đúng chính diện mặt tiền, lam đứng thẳng không chặn được. Lúc đó cần lam xoay nghiêng hoặc kết hợp lam ngang ngắn tạo thành lam ô cờ. Đây là lý do nhiều mặt tiền hướng Tây dùng lam đứng xoay nghiêng một góc thay vì lam thẳng vuông góc với tường.
Các kiểu lam và chỗ dùng hợp
Bảng so sánh các kiểu lam thường gặp ở nhà ở Việt Nam, theo khả năng che nắng chiều và các yếu tố đi kèm.
| Kiểu lam | Che nắng chiều thấp | Giữ tầm nhìn, ánh sáng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lam ngang, mái hiên | Kém | Tốt | Hợp mặt Nam ở miền Bắc, không hợp mặt Tây |
| Lam đứng thẳng | Khá, chặn nắng xiên | Khá | Đơn giản, dễ thi công |
| Lam đứng xoay nghiêng | Tốt | Khá, nhìn được về một phía | Xoay để chặn hướng nắng chính theo mùa |
| Lam ô cờ (ngang kết hợp đứng) | Rất tốt | Trung bình | Nặng, nhiều bụi đọng |
| Lam xoay điều chỉnh được | Tốt khi chỉnh đúng | Tốt, mở được khi hết nắng | Chi phí cao, cần bảo trì cơ cấu xoay |
| Gạch bông gió, tường thoáng | Tốt | Kém về tầm nhìn | Hợp cầu thang, lô gia, giếng trời phía Tây |
| Khung cây leo | Tốt khi cây đã phủ | Khá | Cần thời gian, cần tưới và tỉa |
Nhiều nhà kết hợp hai kiểu: lam đứng xoay nghiêng ở mặt kính phòng chính, gạch bông gió ở cầu thang và lô gia, cây leo ở ban công. Cách kết hợp này cân được chi phí, ánh sáng và độ che.
Ước lượng khoảng cách và độ sâu lam
Người thiết kế dùng góc che bóng để tính lam. Bạn có thể ước lượng sơ bộ bằng các bước sau, đủ để trao đổi với thợ hoặc kiến trúc sư:
- Xác định hướng chính xác của mặt tiền bằng số độ, ví dụ 260 độ hay 285 độ, vì lam nên xoay về phía nắng gắt nhất.
- Chọn góc tia nắng xiên mà bạn muốn chặn, tính từ đường vuông góc với mặt tiền. Ví dụ giả định: muốn chặn mọi tia đến xiên quá 45 độ.
- Với lam đứng thẳng, góc chặn phụ thuộc tỉ lệ độ sâu lam trên khoảng hở giữa hai lam. Tỉ lệ một trên một chặn được tia xiên quá khoảng 45 độ; lam sâu hơn hoặc dày hơn thì chặn được tia ít xiên hơn.
- Ví dụ giả định: lam sâu 30 cm, khoảng hở 30 cm, chặn được tia đến xiên quá khoảng 45 độ. Nếu muốn chặn cả tia đến xiên 30 độ, cần khoảng hở chừng 17 cm với cùng độ sâu, hoặc xoay lam nghiêng.
- Đặt lam cách mặt kính một khoảng để không khí nóng giữa lam và kính bốc lên thoát đi, thay vì bị nhốt sát mặt kính.
- Kiểm bằng mô hình ba chiều có mô phỏng bóng đổ nếu kiến trúc sư có phần mềm, cho các ngày hạ chí, đông chí và xuân phân, vào khoảng 15 giờ và 17 giờ.
Lam càng dày càng chặn nhiều nắng nhưng cũng chặn nhiều ánh sáng và gió. Không có tỉ lệ tối ưu chung; phòng ngủ có thể chấp nhận lam dày, phòng khách cần ánh sáng thì lam thưa hơn kết hợp rèm.
Chọn vật liệu lam
Nhôm định hình. Nhẹ, không gỉ, sơn tĩnh điện nhiều màu, dễ làm lam xoay. Nhôm dẫn nhiệt nhưng vì lam đặt ngoài và có khe hở nên không truyền nhiều nhiệt vào nhà. Nên chọn độ dày đủ để không rung khi gió mạnh.
Gỗ tự nhiên và gỗ nhựa. Gỗ đẹp, ấm nhưng ngoài trời hướng Tây chịu nắng mưa gắt, dễ nứt, bạc màu, cần xử lý và sơn bảo vệ định kỳ. Gỗ nhựa, gỗ composite ít bảo trì hơn, nhưng có loại co giãn theo nhiệt, cần khe giãn nở và khung đỡ đủ dày.
Bê tông, gạch, gạch bông gió. Bền, có khối lượng nhiệt, che nắng tốt và hợp phong cách nhiệt đới. Nhược điểm là nặng, cần tính tải trọng với kết cấu; bản thân lam bê tông hấp nhiệt rồi toả nhiệt về chiều tối, nên để khe đủ rộng cho gió mang đi.
Tôn hoặc tấm kim loại đục lỗ. Nhẹ, tạo hình tự do, che được nhiều mà vẫn nhìn ra được qua lỗ. Cần chú ý tiếng ồn khi mưa và độ bền lớp sơn.
Cây leo trên khung. Lá cây che nắng và làm mát nhờ thoát hơi nước. Cây cần thời gian phủ kín, cần tưới, tỉa và kiểm sâu bọ. Cây rụng lá mùa đông là lợi thế ở miền Bắc vì cho nắng sưởi lọt vào.
Ví dụ giả định: mặt tiền nhà phố hướng Tây rộng 5 m
Hiện trạng. Nhà phố bốn tầng, mặt tiền quay về khoảng 265 độ, tức gần chính Tây, rộng 5 m. Tầng một là cửa hàng có cửa cuốn, ba tầng trên mỗi tầng một phòng ngủ có cửa kính lớn ra ban công. Chiều hè, phòng ngủ nóng đến tận tối dù bật điều hoà.
Phương án lam. Ở tầng hai đến tầng bốn, lắp hệ lam đứng nhôm sơn sáng màu ở mép ngoài ban công, cách cửa kính khoảng một mét. Lam xoay nghiêng một góc để chặn nắng chiều lệch về tây bắc mùa hè, khoảng hở giữa lam xấp xỉ độ sâu lam. Mỗi tầng chừa một khung lam mở ra được làm lối thoát hiểm.
Ban công thành vùng đệm. Khoảng không giữa lam và kính trở thành vùng đệm có bóng râm. Có thể đặt vài chậu cây chịu nắng ở đây. Không khí nóng trong vùng đệm thoát lên trên và ra hai bên, không dồn vào phòng.
Bổ sung bên trong. Cửa kính giữ nguyên, dán thêm phim cách nhiệt cho tầng trên cùng vì tầng này còn chịu nhiệt từ mái. Rèm sáng màu dùng để chỉnh ánh sáng buổi chiều. Mái được làm thêm lớp chống nóng vì ở nhà phố, mái thường là nguồn nhiệt lớn thứ hai.
Kỳ vọng hợp lý. Phương án không làm phòng mát như hướng Đông, nhưng giảm đáng kể nắng chiếu thẳng vào kính và giờ nóng kéo dài. Mức giảm cụ thể phụ thuộc vật liệu và cách thi công, nên nhờ người thiết kế ước lượng trước khi làm.
Lam ngoài, kính, rèm trong: lớp nào làm trước
Nguyên tắc quan trọng nhất của chống nóng là chặn nắng trước khi nó chạm vào kính. Khi nắng đã qua kính vào phòng, rèm bên trong chỉ phản xạ lại được một phần; phần còn lại thành nhiệt ở trong nhà. Vì vậy lam, mái hiên, cây bên ngoài thường hiệu quả hơn rèm bên trong với cùng mức che.
Lớp thứ hai là kính. Kính có lớp phủ phát xạ thấp, kính hộp hai lớp, hoặc phim cách nhiệt dán kính giúp giảm nhiệt truyền qua. Khi chọn, nên hỏi chỉ số hệ số hấp thụ nhiệt mặt trời của kính: số càng thấp thì càng ít nhiệt nắng lọt vào. Tuy vậy, kính tối màu quá làm phòng tối, buộc phải bật đèn ban ngày.
Lớp thứ ba là rèm bên trong, dùng để điều chỉnh ánh sáng và che chói phần nắng còn lọt. Rèm mặt ngoài sáng màu phản xạ tốt hơn rèm tối. Thứ tự đầu tư hợp lý cho nhà hướng Tây thường là lam hoặc cây bên ngoài trước, sau đó đến kính, cuối cùng là rèm. Làm ngược lại thường tốn tiền điện lâu dài hơn.
An toàn, quy định và bảo trì
Lam là bộ phận mặt tiền, nên ngoài chuyện che nắng còn có những yêu cầu không được bỏ qua:
- Thoát nạn: không bịt kín toàn bộ mặt tiền bằng lam cố định hoặc khung sắt. Cần chừa ô mở được từ bên trong ở mỗi tầng để thoát hiểm và để lực lượng cứu nạn tiếp cận khi có cháy.
- Chỉ giới xây dựng: phần lam, ban công nhô ra ngoài mặt nhà có giới hạn theo quy định quy hoạch, xây dựng của địa phương; cần kiểm khi xin phép, đừng tự ý làm lam vươn ra vỉa hè.
- Gió bão: lam phải neo chắc vào kết cấu, nhất là ở tầng cao và vùng ven biển; lam rời ra khi bão là mối nguy cho người đi đường.
- Bảo trì: lam đứng sát nhau dễ đọng bụi, chim làm tổ; cần có cách tiếp cận để vệ sinh, thường là ban công kỹ thuật hoặc lam mở được.
- Cửa sổ mở ra: kiểm tra lam không cản cánh cửa sổ mở, không cản dàn nóng điều hoà tản nhiệt.
Trong quan niệm phong thủy, mặt tiền bị che kín, tối tăm thường không được ưa vì "khí khẩu" bị bít. Lam thưa vừa đủ, giữ ánh sáng và cửa thông thoáng, dung hoà được cả hai phía. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần ánh sáng và thoát nạn thì là yêu cầu thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Lam đứng có làm tối phòng không?
Có làm giảm ánh sáng, mức độ tuỳ khoảng cách và màu lam. Lam sáng màu phản xạ ánh sáng vào phòng tốt hơn lam tối. Lam xoay được cho phép mở rộng khi hết nắng. Với phòng khách cần sáng, nên dùng lam thưa hơn và kết hợp rèm mỏng.
Nhà hướng Tây có cần lam ở mặt sau không?
Nhà hướng Tây thì mặt sau quay về Đông, nhận nắng sáng ít gắt hơn. Thường chỉ cần rèm hoặc mái hiên ngắn. Ngược lại, nhà hướng Đông thì mặt sau quay Tây, chính mặt sau mới cần lam.
Dán phim cách nhiệt có thay được lam không?
Phim cách nhiệt giảm được một phần nhiệt qua kính, nhưng tường và khung vẫn nhận nắng trực tiếp, và ánh sáng chói vẫn có. Lam bên ngoài chặn nắng trước khi chạm vào cả kính lẫn tường. Hai giải pháp bổ sung cho nhau chứ không thay thế hoàn toàn.
Lam gỗ ngoài trời bao lâu thì phải bảo dưỡng?
Tuỳ loại gỗ, lớp sơn và mức nắng mưa. Mặt Tây nắng gắt nên lớp phủ thường xuống cấp nhanh hơn mặt khác. Nên kiểm hằng năm, sơn lại khi thấy bạc màu hoặc nứt chân chim, trước khi gỗ bắt đầu hút nước.
Có nên trồng cây thay vì làm lam?
Cây che nắng rất tốt và làm mát không khí, nhưng cần thời gian để lớn và cần chăm sóc. Nhiều nhà làm khung cho cây leo kết hợp vài lam cố định trong lúc chờ cây phủ. Cây lớn trồng trên đất cũng cần cách xa móng và đường ống.
Lam có ảnh hưởng đến thông gió không?
Có, lam dày và sát nhau làm giảm gió vào nhà. Nếu cần thông gió, chọn lam có khe đủ rộng hoặc lam xoay, đặt lam cách kính để gió lưu thông giữa hai lớp. Kiểm tra cả dàn nóng điều hoà để không bị bí.