Hướng mộ là hướng mặt trước của ngôi mộ, thường lấy theo phía đặt bia và chỗ con cháu đứng thắp hương; phía ngược lại gọi là toạ. Theo phong thủy, hướng mộ được chọn sau khi đã ưng thế đất: phái Loan đầu cho mộ quay về phía thoáng, có nước, có núi án trước mặt; phái Lý khí dùng la kinh để chọn một trong 24 sơn hướng, có phái tính thêm tuổi người mất và năm an táng.
Bài này giải thích hướng mộ được xác định từ đâu, đo bằng gì, các quan niệm chọn hướng phổ biến ở Việt Nam, và cách làm khi nghĩa trang đã quy định sẵn hướng các hàng mộ. Tất cả đều là quan niệm của các trường phái, mức tin tuỳ mỗi gia đình. Không có hướng nào được chứng minh là làm con cháu tốt hơn hay kém đi, nên bài không xếp hạng hướng "đại cát" hay "đại hung".
Toạ và hướng của một ngôi mộ được tính thế nào
Với nhà ở, mặt hướng thường là mặt có cửa chính. Với mộ, tình hình phức tạp hơn vì có nhiều cách quy ước. Thông lệ phổ biến ở Việt Nam là lấy phía đặt bia, nơi có bát hương và chỗ người đến viếng đứng, làm mặt hướng. Phía đối diện, phía lưng của mộ, gọi là toạ. Khi nói "mộ toạ Bắc hướng Nam", người ta hiểu lưng mộ ở phía Bắc, mặt bia nhìn về phía Nam.
Cách quy ước tư thế người nằm so với bia lại không thống nhất giữa các vùng và các người làm nghề: có nơi coi phía đầu người nằm là toạ, phía chân là hướng; có nơi đặt bia ở phía đầu. Vì vậy, khi gia đình bàn với người lo việc hay với xưởng làm mộ, nên thống nhất ngay từ đầu: bia đặt ở phía nào, người nằm đầu về phía nào, và hướng được đọc theo mặt nào.
Sự thống nhất này quan trọng hơn bản thân con số. Rất nhiều tranh cãi trong gia đình về "mộ bị đặt sai hướng" thực ra chỉ là hai người đọc hướng theo hai mặt khác nhau của cùng một ngôi mộ.
Đo hướng mộ bằng la kinh hoặc la bàn
Nếu gia đình muốn tự kiểm tra hướng mộ đã có hoặc vị trí định đặt mộ, trình tự đơn giản như sau:
- Xác định mặt hướng theo quy ước gia đình đã thống nhất, thường là mặt bia.
- Đứng ở giữa mộ hoặc trên trục giữa của vị trí dự kiến, quay mặt về phía hướng, lưng về phía toạ.
- Cầm la kinh hoặc la bàn ngang tầm bụng, giữ thăng bằng, cạnh thước song song với trục mộ.
- Tránh xa các khối kim loại: xe máy, cột điện, khung sắt, lan can sắt của mộ bên cạnh; đứng lùi ra một vài mét nếu cần.
- Đọc số độ khi kim đứng yên, ghi lại; lặp lại ở hai điểm khác trên trục để kiểm tra.
- Nếu dùng điện thoại, hiệu chỉnh la bàn trước, tắt vỏ có nam châm, và so với một la bàn thường.
Kết quả đo là hướng từ, không phải hướng địa lý thật. Ở Việt Nam độ lệch giữa hai loại này nhỏ, các thầy phong thủy thường dùng thẳng số đo la kinh. Phần đo hướng, nhiễu từ và cách đọc 24 sơn được viết kỹ trong danh mục la bàn, la kinh của trang; ở đây chỉ cần làm đúng các bước để có con số đáng tin.
Các cách chọn hướng mộ phổ biến ở Việt Nam
Theo thế đất (Loan đầu). Cách lâu đời và dễ hiểu nhất: mộ tựa vào phía cao, mặt quay về phía thấp, thoáng, có nước hoặc có gò đồi làm án phía trước. Đây cũng là hướng tự nhiên để nước mưa thoát ra phía trước, không đọng sau lưng mộ.
Theo 24 sơn hướng của la kinh (Lý khí). Người xem chọn một sơn hướng cụ thể, tránh những số độ nằm sát ranh giới giữa hai sơn mà sách gọi là không vong, và điều chỉnh vài độ để "kiêm" theo phép phân kim. Đây là lớp kỹ thuật riêng của các phái Lý khí.
Theo tuổi người mất. Một số người làm nghề tính cung mệnh hay năm sinh của người mất để chọn hướng hợp. Cách này phổ biến trong dân gian nhưng các phái không thống nhất phương pháp tính.
Theo năm, tháng an táng. Có phái xét thêm các phương vị bị coi là kỵ trong năm như Tam sát, Thái tuế, để tránh đặt mộ hoặc động thổ về phương đó trong năm ấy.
Theo các mộ sẵn có của dòng họ. Ở nghĩa trang gia tộc, nhiều nhà giữ cùng một hướng với mộ tổ để cả khu thẳng hàng, dễ đi lại và thể hiện sự nối tiếp. Đây là lựa chọn mang tính lễ nghi và thẩm mỹ nhiều hơn.
Khi các cách chọn hướng cho kết quả khác nhau
Trong thực tế, các cách trên rất hay "đá" nhau. Bảng sau gợi ý cách cân nhắc, ưu tiên những gì nhìn thấy và đo được:
| Tình huống | Cách các gia đình thường xử lý | Lý do thực tế |
|---|---|---|
| Hướng hợp tuổi lại quay lưng ra chỗ trống, mặt vào sườn đồi | Ưu tiên thế đất, chỉnh vài độ trong phạm vi cho phép | Mộ quay mặt vào dốc dễ đọng nước sau mưa |
| Nghĩa trang quy định hướng chung cho cả hàng | Theo hướng chung, chỉ chọn ô và bố trí bên trong | Đặt lệch sẽ vướng lối đi, ảnh hưởng mộ bên cạnh |
| Hướng chọn được nằm sát ranh giới hai sơn | Lùi hoặc xoay vài độ cho vào giữa một sơn | Đó là cách phái Lý khí tránh không vong, không tốn kém |
| Các thầy nói khác nhau | Hỏi lý do của từng người, chọn phương án ít phải thay đổi kết cấu nhất | Các phái dùng phương pháp khác nhau, không có trọng tài chung |
| Mộ cũ đã đặt từ lâu, có người khuyên đổi hướng | Thường giữ nguyên trừ khi mộ hư hỏng cần sửa | Sửa mộ chỉ để đổi hướng là tốn kém và dễ gây bất hoà trong họ |
Điểm chung của các lựa chọn hợp lý là: đừng để một con số trên la kinh thắng mọi yếu tố an toàn, thoát nước, đi lại và sự đồng thuận của gia đình.
Hướng mộ trong nghĩa trang đã quy hoạch
Ở các nghĩa trang nhân dân và công viên nghĩa trang hiện nay, các lô mộ thường được chia sẵn theo hàng, cùng hướng, có lối đi và rãnh thoát nước chung. Gia đình chọn được ô, nhưng gần như không chọn được hướng. Với nhiều người, điều này gây băn khoăn: hướng chung của cả hàng có hợp với người mất nhà mình không?
Cách nhìn bình tĩnh là thế này. Hướng chung của nghĩa trang thường được người thiết kế chọn theo địa hình, đường giao thông và thoát nước của cả khu; đó chính là tinh thần của phái Loan đầu ở quy mô lớn. Trong phạm vi ô mộ, gia đình vẫn có thể chọn hàng cao hay thấp, ô gần hay xa lối đi, và cân nhắc giữa các khu có hướng khác nhau nếu nghĩa trang có nhiều khu.
Một số gia đình nhờ người xem chỉnh bát hương hoặc bia lệch đi vài độ so với thân mộ. Nếu nghĩa trang cho phép và việc chỉnh không làm vướng lối đi hay mộ bên cạnh, đó là lựa chọn của gia đình. Nếu nghĩa trang không cho phép, bạn nên tôn trọng quy định chung, vì sự trật tự của cả khu cũng là sự tôn trọng với những người đang yên nghỉ bên cạnh.
Những điều nên chốt về hướng trước ngày an táng
Ngày an táng thường dồn dập nhiều việc, người lo việc, thợ đào huyệt và họ hàng mỗi người nói một ý. Để tránh lúng túng tại chỗ, gia đình nên thống nhất trước những điểm sau và ghi lại cho người phụ trách:
- Mặt hướng của mộ đọc theo phía nào: phía bia, phía bát hương hay phía lối đi vào.
- Người mất nằm đầu về phía nào so với bia, theo tục của gia đình và địa phương.
- Số độ hoặc sơn hướng đã chọn, kèm một mốc cố định dễ nhận ngoài thực địa như gốc cây, cột mốc lô, mép lối đi.
- Phạm vi được phép xoay theo quy định nghĩa trang, để người xem không chọn một hướng mà thợ không thể làm.
- Vị trí bia và bát hương tạm trong thời gian chờ xây mộ kiên cố, để khi xây sau này khớp với cách đặt ban đầu.
- Người có quyền quyết cuối cùng nếu tại chỗ có ý kiến trái nhau, thường là trưởng họ hoặc người con trưởng, tuỳ gia đình.
Một tờ giấy ghi đủ các điểm này, chụp ảnh gửi vào nhóm gia đình, giúp việc xây mộ hai ba năm sau không phải đoán lại. Nhiều tranh cãi về hướng mộ xảy ra chính vì người đặt mộ ban đầu không còn nhớ đã đặt theo quy ước nào, hoặc người thợ mới không được ai dặn. Ghi chép rõ ràng cũng là cách giữ hoà khí trong họ, vì mọi người cùng nhìn vào một văn bản thay vì vào trí nhớ của từng người.
Hướng mộ ở các vùng: cùng nguyên lý, khác cách làm
Ở trung du và miền núi phía Bắc, mộ thường đặt trên sườn đồi nên hướng gần như do thế đất quyết định: lưng tựa vào đồi, mặt nhìn xuống thung lũng hoặc cánh đồng. Ở đồng bằng Bắc Bộ, nghĩa địa làng thường nằm trên gò, nhiều nơi các mộ trong cùng một khu quay chung một hướng theo thói quen lâu đời của làng.
Ở miền Trung, nhiều nghĩa trang nằm trên các dải cát ven biển hoặc đồi thấp, gió và cát bay là chuyện phải tính, nên mộ hay được xây kín, có tường bao thấp chắn cát. Ở Nam Bộ, mộ thường nằm trong vườn hoặc trên gò đất đắp cao giữa ruộng; hướng mộ nhiều khi theo hướng nhà, hướng kênh rạch và lối đi trong vườn.
Những khác biệt này cho thấy hướng mộ trong thực tế là kết quả của địa hình, khí hậu và tập quán của từng vùng nhiều hơn là một con số chung cho cả nước. Khi về quê lo việc cho người thân, cách an toàn là hỏi người lớn tuổi trong làng xem các mộ quanh đó thường đặt thế nào, rồi mới bàn tới những lớp tính toán chi tiết hơn.
Những lời đồn về hướng mộ nên nghe cho tỉnh
Quanh chuyện hướng mộ có nhiều lời đồn được kể lại với giọng chắc nịch: hướng này thì con cháu ly tán, hướng kia thì làm ăn thua lỗ, chỉ lệch một độ là "hỏng cả dòng họ". Những câu như vậy không có trong các sách phong thủy nghiêm túc dưới dạng một lời phán chắc chắn; chúng thường là sự rút gọn, phóng đại từ những lý thuyết phức tạp hơn nhiều.
Cách nghe tỉnh táo là hỏi lại: theo phái nào, sách nào, căn cứ vào đâu. Nếu người nói không trả lời được mà chỉ nhấn mạnh hậu quả, đó là dấu hiệu nên dè chừng. Càng nên dè chừng hơn nếu lời doạ đi kèm đề nghị làm lễ, đổi hướng, mua vật phẩm hoặc trả những khoản tiền lớn để "hoá giải".
Một ngôi mộ đã đặt yên ổn nhiều năm, khô ráo, chắc chắn và được con cháu chăm nom chu đáo thì trong con mắt của hầu hết người Việt đã là một ngôi mộ tốt. Nếu gia đình có điều băn khoăn thật, hãy bàn với nhau trong không khí bình tĩnh, nghe ý kiến người lớn tuổi trong họ, và quyết định dựa trên sự đồng thuận, không dựa trên nỗi sợ.
Câu hỏi thường gặp
Hướng mộ có cần trùng với hướng nhà thờ họ không?
Không có quy tắc bắt buộc. Một số dòng họ thích giữ cùng hướng cho dễ nhớ và tạo cảm giác nối tiếp, nhưng mộ và nhà thờ họ nằm ở hai địa hình khác nhau nên hướng hợp lý của mỗi nơi thường khác nhau.
Mộ vợ chồng đặt cạnh nhau có phải cùng hướng không?
Thông thường mộ đôi hoặc hai mộ cạnh nhau được đặt cùng hướng để thẳng hàng, dễ thắp hương và hài hoà. Một số gia đình cũng giữ quy ước vị trí trái phải giữa ông và bà theo tục lệ địa phương.
Có nên dùng điện thoại để đo hướng mộ không?
Dùng được để tham khảo nếu đã hiệu chỉnh la bàn và đứng xa vật kim loại. Nên đo vài lần ở các điểm khác nhau và so với một la bàn thường, vì điện thoại dễ bị nhiễu bởi vỏ có nam châm, xe máy hay lan can sắt.
Mộ đã xây rồi mới biết hướng không hợp tuổi thì sao?
Phần lớn gia đình giữ nguyên, vì việc sửa mộ chỉ để đổi hướng vừa tốn kém vừa dễ gây bất hoà. Nếu có dịp sửa mộ vì hư hỏng thật, gia đình có thể bàn lại chuyện hướng trong phạm vi nghĩa trang cho phép.
Vì sao mỗi thầy chọn một hướng mộ khác nhau?
Vì họ theo các trường phái khác nhau: phái coi trọng thế đất, phái dùng la kinh và phân kim, phái tính theo tuổi hoặc năm. Mỗi phái có hệ quy tắc riêng và không có cơ quan nào làm trọng tài, nên kết quả khác nhau là bình thường.
Hướng mộ có liên quan đến hướng chôn quan tài không?
Có, vì quan tài thường được đặt theo trục của ngôi mộ. Gia đình nên thống nhất với người lo việc về phía đầu, phía chân và vị trí bia trước ngày an táng để việc xây mộ sau này khớp với cách đặt ban đầu.