Hung táng, cát táng và chôn cất một lần: phân biệt ba hình thức mai táng ở Việt Nam

Hung táng là chôn thi hài lần đầu trong một thời gian để chờ cải táng; cát táng là chôn hài cốt sau khi cải táng, hoặc chôn tro cốt, để yên lâu dài; chôn cất một lần là chôn thi hài vĩnh viễn, không bốc lại. Ba cụm từ này xuất hiện trong lời ăn tiếng nói ở làng quê, trong bảng chỉ dẫn của các nghĩa trang hiện đại và cả trong văn bản quy định về nghĩa trang. Hiểu đúng giúp gia đình chọn khu đất, chọn loại mộ và tính trước việc của mấy năm sau.

Bài này giải nghĩa từng chữ, nêu chỗ khác nhau giữa ba hình thức, rồi đặt chúng cạnh quan niệm phong thủy âm phần để bạn thấy vì sao người xưa phân biệt như vậy. Phần phong thủy là quan niệm văn hoá, mức tin tuỳ mỗi người; phần quy định thì mỗi địa phương áp dụng một khác, gia đình nên hỏi ban quản lý nghĩa trang hoặc chính quyền nơi có mộ.

Chữ "hung" và chữ "cát" trong hai cách gọi

Trong tiếng Hán Việt, "hung" là điều dữ, điều buồn, còn "cát" là điều lành. Gọi lần chôn đầu là hung táng không có nghĩa ngôi mộ ấy xấu. Chữ "hung" ở đây gắn với việc tang: người vừa mất, gia đình còn để tang, thi hài còn đang trở về với đất. Mộ hung táng vì thế còn được gọi nôm na là mả mới, mộ đất, mộ chờ bốc.

Chữ "cát" ứng với lần chôn sau, khi phần mềm đã tiêu hết, hài cốt được rửa sạch, đặt vào tiểu và chôn ở chỗ ổn định. Đến lúc này việc tang đã qua, con cháu coi như hoàn tất bổn phận đưa người thân về nơi yên nghỉ lâu dài. Cách gọi "sang cát", "mả cát", "đất cát táng" đều từ gốc này. Có nơi còn nói "thay áo cho ông bà" khi nói về lần cải táng.

Cặp chữ hung – cát phản ánh cách người Việt ở nhiều vùng hình dung đời sau cái chết như một chặng đường hai bước. Bước một là chôn tạm, bước hai là an vị. Với những gia đình chọn chôn một lần, hai bước ấy gộp làm một ngay từ đầu, nên không có lần "sang cát" nào nữa.

Cần phân biệt thêm chữ "cải táng" với "cát táng". Cải táng là việc bốc mộ, tức hành động đào lên, nhặt và rửa hài cốt. Cát táng là trạng thái chôn sau khi đã cải táng xong. Hai chữ đọc gần nhau nên rất hay bị viết lẫn, kể cả trên bia mộ.

So sánh ba hình thức mai táng

Bảng dưới đặt ba hình thức cạnh nhau theo những điều gia đình thường phải cân nhắc. Đây là mô tả phổ biến, chi tiết ở từng địa phương có thể khác.

Điều đáng chú ý là ba hình thức này không chọn một lần là xong. Một gia đình ở miền Bắc có thể hung táng rồi cát táng cho đời ông bà, nhưng chọn hoả táng hoặc chôn một lần cho đời cha mẹ vì con cháu đã ở xa. Nghĩa trang càng hiện đại càng tách bạch các khu, và việc chuyển từ khu này sang khu kia đều có thủ tục.

Vì sao phong thủy âm phần chú trọng lần cát táng

Trong sách phong thủy cổ, đất táng được bàn kỹ hơn đất ở. Câu thường được trích ở phần mở đầu Táng thư, sách gắn với tên Quách Phác đời Tấn, đại ý nói việc táng là để nương vào sinh khí. Người xưa quan niệm hài cốt tổ tiên nằm ở chỗ đất tốt thì con cháu được yên ổn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và cũng là chỗ các trường phái giải thích rất khác nhau.

Từ quan niệm ấy, lần cát táng trở thành dịp quan trọng hơn lần hung táng. Lần đầu chôn thường gấp, vì thi hài không thể để lâu, gia đình chỉ kịp chọn chỗ sẵn có. Đến lần sau, gia đình có thời gian xem đất, chọn hướng, dựng mộ cho đàng hoàng. Nhiều dòng họ ở Bắc Bộ coi việc đưa hài cốt về khu mộ chung của họ là lúc "đoàn tụ" các đời.

Nhìn bằng con mắt thực tế, lần cát táng đúng là có lợi thế: hài cốt nhỏ gọn, chôn được ở chỗ cao ráo, ít bị nước ngầm, dễ xây mộ chắc chắn và dễ tìm lại sau này. Mộ hung táng nằm giữa đồng thường thấp và ẩm, nhất là ở đồng bằng sông Hồng, nên việc dời lên chỗ khô cũng là cách giữ gìn phần mộ lâu dài.

Ở chiều ngược lại, các gia đình chọn chôn một lần cũng có lý lẽ riêng: không làm phiền người đã khuất thêm lần nữa, tránh một việc nặng nhọc về sức khoẻ và tinh thần, phù hợp với đất mộ khô ở nhiều vùng phía Nam. Không có hình thức nào đúng tuyệt đối; phong tục là điều gia đình bàn với nhau.

Hung táng: những điều nên biết trước khi chọn

Hung táng gần như luôn kéo theo một lần cải táng. Chọn khu hung táng nghĩa là gia đình đã chấp nhận vài năm sau sẽ quay lại làm việc bốc mộ. Nếu con cháu không chắc còn ở gần, không chắc lo được, nên bàn kỹ ngay từ đầu.

Mộ hung táng thường không xây kiên cố. Vì sẽ bốc, nhiều nhà chỉ đắp đất, xây bao quanh thấp hoặc dựng bia tạm. Một số nghĩa trang quy định rõ không được xây to ở khu hung táng.

Áo quan và cách khâm liệm ảnh hưởng tới lần bốc sau. Áo quan quá kín, chất liệu khó phân huỷ hoặc thi hài được bảo quản bằng hoá chất mạnh có thể làm việc tiêu huỷ chậm lại. Đây là kinh nghiệm thực tế của những người làm nghề, nên khi chọn áo quan cho người sẽ hung táng, gia đình có thể hỏi về điều này.

Chỗ chôn nên được ghi chép kỹ. Mộ đất giữa đồng dễ lẫn sau vài mùa mưa. Ghi lại vị trí, hàng, số mộ (nếu nghĩa trang đánh số), cắm mốc chắc chắn và chụp ảnh từ vài hướng giúp vài năm sau không phải tìm.

Thời hạn ở khu hung táng có thể bị giới hạn. Ở những nghĩa trang có quy hoạch, khu hung táng thường gắn với thời hạn sử dụng nhất định. Gia đình nên hỏi rõ ban quản lý thời hạn này khi đăng ký chỗ chôn.

Cát táng và chôn tro cốt: giống và khác

Cát táng truyền thống là chôn hài cốt trong tiểu. Tiểu có thể bằng sành, gốm, xi măng hay đá. Mộ cát táng nhỏ, thường xây chắc, có bia ghi đủ tên, năm sinh năm mất của người đã khuất.

Tro cốt sau hoả táng cũng được xếp vào nhóm cát táng. Khi gia đình chôn hũ tro cốt xuống đất hoặc đặt vào ô mộ trong nghĩa trang, cách quản lý khá giống mộ cát táng: diện tích nhỏ, đặt lâu dài. Một số người vẫn gọi đó là "mộ tro" để phân biệt.

Chỗ khác nhau là quá trình trước đó. Cát táng truyền thống phải qua hung táng và cải táng, mất vài năm. Hoả táng rút ngắn quá trình ấy xuống còn vài ngày, không có lần bốc mộ nào. Vì thế nhiều gia đình ở thành phố chọn hoả táng rồi cát táng tro cốt luôn.

Quan niệm phong thủy với hai loại cũng có chỗ khác. Một số người theo phong thủy truyền thống cho rằng hài cốt mới mang ý nghĩa "nương sinh khí", còn tro cốt thì không bàn được theo cách cũ. Người khác lại cho rằng điều quan trọng là lòng thành và sự chăm sóc. Đây là quan niệm, mỗi nhà một cách hiểu.

Về chăm sóc lâu dài, mộ cát táng gọn hơn. Mộ nhỏ, xây chắc, ít sụt lún, dễ quét dọn, dễ quy tập vào khu mộ dòng họ. Đây là lý do thực tế khiến nhiều dòng họ vẫn giữ tục sang cát dù đời sống đã đổi.

Những câu hỏi gia đình nên bàn trước khi quyết định

Trước khi chọn hình thức mai táng, nhất là khi người thân tuổi đã cao và gia đình có thời gian chuẩn bị, những câu hỏi dưới đây giúp các thành viên nói chuyện với nhau rõ ràng hơn:

• Mong muốn của chính người thân khi còn sống là gì? Nhiều cụ đã dặn trước muốn được chôn ở quê, chôn cạnh ai, hay muốn hoả táng.
• Dòng họ có khu mộ chung không, khu ấy nhận mộ hung táng hay chỉ nhận mộ cát táng?
• Vài năm nữa, ai sẽ đứng ra lo việc cải táng, có còn ở gần không, có đủ sức khoẻ và thời gian không?
• Nghĩa trang dự định chôn có khu riêng cho từng hình thức không, thời hạn sử dụng khu hung táng thế nào?
• Đất ở khu chôn có hay ngập không, mạch nước ngầm cao hay thấp? Điều này ảnh hưởng tới lần bốc sau.
• Các anh chị em có cùng ý kiến chưa? Bất đồng về việc mộ phần thường kéo dài nhiều năm nếu không bàn sớm.
• Chi phí đất, xây mộ, cải táng sau này sẽ chia ra sao giữa các nhánh trong nhà?

Không có câu trả lời mẫu cho các câu hỏi này. Điều quan trọng là mọi người cùng biết và cùng đồng ý, để lúc việc đến không ai bị bất ngờ.

Quy định về nghĩa trang: biết ở mức nguyên lý

Ở Việt Nam, việc xây dựng, quản lý và sử dụng nghĩa trang, cơ sở hoả táng được điều chỉnh bằng văn bản cấp Chính phủ và quy định riêng của từng địa phương. Các văn bản này có định nghĩa riêng cho hung táng, cát táng và chôn cất một lần, cùng với quy định về diện tích mộ, khoảng cách tới khu dân cư và việc phân khu trong nghĩa trang.

Gia đình không cần thuộc từng điều, nhưng nên nắm vài nguyên lý: mai táng phải ở nơi được phép (nghĩa trang có quy hoạch hoặc khu vực địa phương cho phép), diện tích và chiều cao mộ có giới hạn, việc cải táng hay di chuyển mộ thường phải báo với ban quản lý nghĩa trang hoặc chính quyền cấp xã. Mức cụ thể thay đổi theo thời gian và theo tỉnh, nên hãy hỏi trực tiếp nơi tiếp nhận hiện hành.

Nhiều địa phương đang khuyến khích hoả táng và chôn cất gọn để tiết kiệm đất. Đây là xu hướng gia đình nên biết khi tính chuyện lâu dài, nhất là ở các đô thị lớn, nơi khu hung táng ngày càng ít chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Mộ hung táng có phải là mộ xấu theo phong thủy không?

Không. Chữ "hung" chỉ việc tang chưa xong, thi hài còn đang tiêu, không mang nghĩa mộ ấy xấu hay gây điều gì cho con cháu. Gọi mả mới, mộ chờ bốc là cách nói tương đương, nhẹ nhàng hơn trong giao tiếp hằng ngày.

Đã hung táng rồi có thể không cải táng được không?

Được, nhiều gia đình sau đó quyết định giữ nguyên mộ và xây lại kiên cố. Tuy vậy, nếu mộ đang nằm ở khu hung táng có thời hạn, gia đình cần hỏi ban quản lý nghĩa trang xem có được chuyển sang hình thức chôn lâu dài tại chỗ hay không.

Chôn tro cốt có gọi là cát táng không?

Theo cách dùng phổ biến và trong quy định về nghĩa trang, chôn tro cốt được xếp chung nhóm với cát táng vì cùng là chôn lâu dài với diện tích nhỏ. Trong giao tiếp, nhiều người vẫn tách riêng thành "mộ tro" cho dễ phân biệt.

Vì sao miền Nam ít hung táng?

Có nhiều cách giải thích: đất cao, khô hơn ở nhiều nơi, tập quán chôn trong vườn nhà, xây mộ kiên cố ngay từ đầu, và ảnh hưởng của những lớp cư dân khác nhau trong lịch sử khai phá. Đây là đặc điểm tập quán, không phải quy định bắt buộc.

Mộ cát táng có cần xem hướng không?

Theo phong thủy truyền thống, lần cát táng mới là lúc nhiều gia đình nhờ người xem hướng, xem thế đất. Về thực tế, điều nên ưu tiên là chỗ cao ráo, không đọng nước, thuận đường tảo mộ và đúng quy hoạch nghĩa trang. Hướng mộ là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi nhà.

Có nên ghi hình thức mai táng vào gia phả không?

Nên. Ghi rõ ngày hung táng, ngày cải táng, nơi cát táng hoặc nơi gửi tro cốt giúp con cháu đời sau tìm được mộ phần, nhất là khi dòng họ sống tản mát ở nhiều tỉnh thành.