Theo phong thủy, một hồ nước trong thành phố là chỗ tụ thủy: nơi nước dừng lại, khí quần tụ, được coi như minh đường của cả khu. Theo quy hoạch hiện đại, hồ là hồ điều hoà chứa nước mưa, là chỗ làm mát không khí và là không gian công cộng. Hai cách nhìn khác ngôn ngữ nhưng cùng đi tới một kết luận: hồ trong thành phố nên được giữ.
Bài này giải thích vì sao phong thủy coi trọng hồ, lời kiêng lấp hồ có cơ sở gì, hồ điều hoà làm việc thế nào, những thành phố Việt Nam gắn với hồ ra sao, và người mua nhà gần hồ nên xem những điểm gì. Nhận định tốt xấu theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao phong thủy coi trọng hồ
Phong thủy chia nước thành nhiều dạng: nước chảy như sông, nước tụ như hồ, ao, đầm. Nước chảy mang ý dẫn khí, nước tụ mang ý giữ khí. Một vùng có cả hai được coi là đủ đầy: sông đem tới, hồ giữ lại. Trong thành phố, hồ thường được đọc như minh đường, khoảng trống rộng nơi khí dừng lại trước khi toả vào các khu xung quanh.
Hồ cũng mang giá trị âm dương. Mặt nước phẳng, tĩnh được coi là âm, cân bằng với nhà cửa, đường phố đông đúc, ồn ào thuộc dương. Một khu toàn bê tông, không có mặt nước, không có cây, theo quan niệm là thiên dương, khô nóng. Đặt cạnh khoa học, điều này khá khớp với hiện tượng đảo nhiệt đô thị, nơi bề mặt cứng hấp thụ và toả nhiệt làm khu phố nóng hơn vùng xung quanh.
Quan niệm cũng phân biệt hồ sống và hồ chết. Hồ có nước lưu thông, trong, có cây, có cá là hồ sống, được coi là tốt. Hồ tù, nước đen, có mùi, đầy rác là hồ chết, bị coi là uế khí. Lý giải thực tế rất rõ: hồ ô nhiễm sinh muỗi, mùi và ảnh hưởng sức khoẻ cư dân quanh hồ.
Lời kiêng lấp hồ: quan niệm và lý do thực tế
Quan niệm: lấp hồ là lấp minh đường. Nhiều người làm nghề cho rằng lấp ao hồ là phá chỗ tụ khí của cả khu, làm "đứt mạch". Lời kiêng này phổ biến trong dân gian, có khi đi kèm những câu chuyện doạ về người lấp hồ gặp chuyện. Những câu chuyện như vậy nên được coi là truyền miệng, không có căn cứ.
Thực tế: lấp hồ là mất chỗ chứa nước mưa. Mỗi hồ trong đô thị giữ được một lượng nước mưa nhất định khi mưa lớn. Lấp đi mà không có công trình thay thế, lượng nước đó phải tìm đường khác, thường là tràn ra đường và vào nhà ở chỗ trũng. Nhiều thành phố đã chứng kiến ngập nặng hơn sau giai đoạn đô thị hoá lấp ao hồ, kênh rạch.
Thực tế: nền đất hồ cũ thường yếu. Đất lấp hồ thường là lớp bùn, đất yếu, cần xử lý nền kỹ trước khi xây. Nhà xây trên hồ cũ mà nền không được xử lý dễ lún, nứt. Đây là lý do kỹ thuật khiến lời kiêng xưa vẫn có giá trị khi mua đất.
Thực tế: mất khoảng thở của khu phố. Hồ là nơi người dân tập thể dục, trẻ em chơi, người già ngồi hóng mát. Lấp hồ để xây nhà làm mất không gian công cộng, khu phố đông hơn mà không có chỗ thở. Cách nói phong thủy về "mất khí" phần nào diễn tả cảm giác này.
Hồ điều hoà làm việc thế nào
Hồ điều hoà là hồ được quy hoạch để chứa nước mưa tạm thời khi mưa lớn, rồi xả dần ra hệ thống thoát nước, sông, kênh khi mực nước ngoài hạ xuống. Mực nước trong hồ thường được giữ thấp hơn mức tối đa để luôn còn dung tích trống đón mưa. Một hệ thống thoát nước đô thị tốt cần đủ hồ điều hoà phân bố đều, không chỉ cống lớn.
Ngoài chứa nước, hồ còn làm mát không khí xung quanh nhờ bốc hơi, giảm bụi, tạo nơi sống cho chim và cá, và là không gian cảnh quan. Khu dân cư bên hồ thường có gió mát hơn vào chiều hè. Đây là phần lý giải thực tế cho việc phong thủy chuộng nhà nhìn ra mặt nước rộng và sạch.
Trong các khu đô thị mới, hồ điều hoà hay được kết hợp với công viên, đường dạo, sân chơi. Hồ đẹp lên giá đất quanh hồ, nhưng chức năng chính vẫn là thoát nước. Vì vậy, khi người ta đề xuất thu hẹp hồ để lấy đất xây dựng, câu hỏi kỹ thuật cần đặt ra là phần nước mưa đó sẽ đi đâu. Mọi thay đổi diện tích hồ phải theo quy hoạch được duyệt và đánh giá thoát nước.
Những thành phố Việt Nam gắn với hồ
Nhiều đô thị Việt Nam có bản sắc gắn liền với mặt nước. Vài ví dụ dưới đây cho thấy hồ đã định hình cách thành phố được sống:
- Hà Nội: hồ Hoàn Kiếm ở lõi phố cổ, hồ Tây rộng ở phía Tây Bắc, cùng nhiều hồ nhỏ trong các quận cũ. Nhiều hồ là dấu vết của dòng sông cổ và vùng trũng ven sông Hồng. Các tài liệu lịch sử đô thị ghi nhận nhiều ao hồ đã bị lấp trong quá trình mở rộng thành phố.
- Huế: ngoài sông Hương, kinh thành có hệ thống hồ, ao như hồ Tịnh Tâm, cùng hào bao quanh thành. Nước trong thành vừa là cảnh quan cung đình, vừa là hệ thống phòng thủ và thoát nước.
- Đà Lạt: hồ Xuân Hương nằm giữa trung tâm, các con đường, khu phố toả quanh hồ. Hồ được nhắc như lõi cảnh quan của thành phố cao nguyên.
- Thành phố Hồ Chí Minh: vốn nhiều kênh rạch hơn hồ. Theo các tài liệu lịch sử đô thị, một số đại lộ trung tâm ngày nay, như đường Nguyễn Huệ, vốn là kênh được lấp từ thời Pháp. Mạng kênh rạch còn lại nay đóng vai trò thoát nước và đang được cải tạo cảnh quan.
- Các đô thị đồng bằng sông Cửu Long: sông, rạch, ao vườn đan xen; nước vừa là đường đi vừa là nơi sinh kế. Ở đây, ý tụ thủy gắn với ao vườn từng hộ hơn là hồ lớn giữa phố.
Những ví dụ trên cho thấy mỗi thành phố có kiểu quan hệ riêng với nước. Phong thủy đô thị ở Việt Nam vì thế khó bê nguyên mô hình sách vở, mà phải đọc theo thực tế từng nơi.
Mua nhà gần hồ: điểm cộng, điểm cần kiểm
Nhà nhìn ra hồ thường được ưa chuộng cả về phong thủy lẫn thực tế. Tuy vậy, mỗi điểm cộng đi kèm một điểm cần kiểm.
| Điểm cộng theo quan niệm | Lý giải thực tế | Điểm cần kiểm |
|---|---|---|
| Có minh đường, tụ thủy | Tầm nhìn thoáng, ánh sáng nhiều | Hướng nhà: nắng chiều phản chiếu từ mặt nước |
| Âm dương cân bằng | Gió mát, không khí dịu hơn | Độ ẩm, nồm, muỗi vào mùa mưa |
| Hồ sống thì khí sống | Nước sạch, có cây, có người tập thể dục | Chất lượng nước, mùi, lịch sử ô nhiễm |
| Nhìn nước tĩnh dễ chịu | Khu yên hơn đường lớn | Đường ven hồ có thành đường đua xe, ồn đêm không |
| Đất bên hồ quý | Giá trị cao, dễ cho thuê | Nền đất: có phải phần hồ cũ được lấp không |
Câu hỏi về nền đất là quan trọng nhất và hay bị bỏ qua. Bạn có thể hỏi người dân lâu năm, xem ảnh cũ của khu vực, và hỏi kỹ sư về móng nếu định xây mới.
Tự kiểm một hồ gần khu mình ở
Muốn biết một hồ gần nhà là "hồ sống" hay "hồ chết" theo cách nói phong thủy, bạn không cần la bàn. Những bước quan sát dưới đây cho câu trả lời đủ dùng trong vài lần ghé qua.
- Đi một vòng quanh hồ vào sáng sớm và chiều tối, để ý màu nước, độ trong, có váng, rác nổi hay không.
- Ngửi mùi ở gần các cửa cống xả vào hồ. Mùi hôi kéo dài là dấu hiệu nước thải chưa được xử lý đổ vào.
- Quan sát sinh vật: có cá, chim, cây thuỷ sinh không. Một hồ có sự sống thường là hồ đang được trao đổi nước.
- Hỏi người dân quanh hồ về mực nước khi mưa lớn: hồ có tràn lên đường không, sau bao lâu thì rút.
- Xem bờ hồ: có kè vững, có lối đi, có đèn chiếu sáng, có người tập thể dục, hay bị lấn chiếm, rào kín.
- Tìm thông tin về kế hoạch cải tạo hồ, nạo vét, xây kè trong các thông báo chính thức của địa phương.
Kết quả quan sát sẽ cho bạn biết sống cạnh hồ là lợi thế hay gánh nặng. Một hồ sạch, có người dùng là điểm cộng thật. Một hồ tù, nhiều mùi thì nên cân nhắc, ít nhất là với các phòng ngủ quay ra phía hồ.
Giữ hồ trong khu dân cư: việc của cộng đồng
Hồ trong đô thị thuộc không gian công cộng, việc giữ hồ sạch không chỉ là việc của chính quyền. Các khu dân cư quanh hồ thường có tổ tự quản, nhóm tình nguyện nhặt rác, nhóm tập thể dục buổi sáng góp phần giữ hồ. Khi người dân dùng hồ hằng ngày, hồ ít bị lấn chiếm và xả thải hơn, vì luôn có người để mắt tới.
Phong thủy có một ý đáng nhắc: khí cần người. Một hồ đẹp mà không ai đến, đèn không sáng, lối đi bị rào, dần trở thành chỗ hoang. Một hồ nhỏ nhưng có ghế đá, có cây, có trẻ con chơi, lại trở thành trái tim của khu phố. Theo cách nói hiện đại, đó là không gian công cộng được kích hoạt.
Nếu khu bạn ở có hồ bị xuống cấp, cách góp ý hiệu quả là qua các kênh chính thức của phường, xã: họp tổ dân phố, phản ánh qua đường dây tiếp nhận của địa phương, góp ý khi có lấy ý kiến về dự án cải tạo. Những lời kêu gọi dựa trên điều kiện đo được như mùi, ngập, rác thường được tiếp nhận nhanh hơn lời bàn về khí và vận.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nhìn ra hồ có tốt hơn nhà nhìn ra đường không?
Theo quan niệm, mặt nước tĩnh là minh đường đẹp, đường lớn là dòng khí mạnh. Thực tế, nhà nhìn ra hồ thường yên, thoáng, mát hơn; nhà nhìn ra đường tiện kinh doanh hơn. Tốt hay không tuỳ nhu cầu của gia đình và chất lượng của hồ, đường cụ thể đó.
Lấp ao trong vườn nhà để xây có được không?
Về pháp lý, cần xem mục đích sử dụng đất của phần ao và xin phép theo quy định. Về kỹ thuật, nền ao cũ cần xử lý kỹ. Về phong thủy, nhiều người kiêng, nhưng đây là quan niệm. Việc nên làm là tính chỗ cho nước mưa thoát và hỏi kỹ sư về móng.
Hồ bị ô nhiễm gần nhà có ảnh hưởng gì?
Hồ ô nhiễm gây mùi, sinh muỗi, ảnh hưởng không khí và cảnh quan, nên phong thủy gọi là tử thủy, uế khí. Bạn có thể phản ánh với chính quyền địa phương về tình trạng hồ, đóng cửa sổ phía hồ khi có mùi, dùng lưới chống muỗi và theo dõi kế hoạch cải tạo hồ.
Hồ điều hoà và hồ cảnh quan khác nhau thế nào?
Hồ điều hoà được tính toán để chứa nước mưa khi mưa lớn, có mực nước vận hành và cửa xả. Hồ cảnh quan chủ yếu phục vụ thẩm mỹ, mực nước ổn định hơn. Nhiều hồ đô thị kết hợp cả hai. Khi mua nhà gần hồ, nên hỏi hồ đó có chức năng điều hoà không để hiểu mực nước thay đổi ra sao.
Thành phố nhiều hồ có được coi là phong thủy tốt?
Theo quan niệm, nhiều hồ là nhiều chỗ tụ thủy, khí đầy đủ. Thực tế, hồ giúp thoát nước, làm mát, tạo không gian công cộng, nên thành phố giữ được hồ thường dễ sống hơn. Tuy vậy, hồ cần được quản lý sạch; nhiều hồ mà ô nhiễm thì không còn là điểm cộng.
Có nên mua nhà trên đất hồ cũ đã lấp không?
Không phải là không được, nhưng cần kiểm kỹ nền móng, lịch sử lún nứt của các nhà xung quanh, khả năng ngập khi mưa. Hỏi kỹ sư kết cấu về giải pháp móng và chi phí xử lý nền. Lời kiêng phong thủy là quan niệm, còn nền đất yếu là rủi ro kỹ thuật có thật.