Theo quy ước ngũ hành về hình dạng: tròn và vòm thuộc Kim, dài và đứng thẳng thuộc Mộc, lượn sóng và không định hình thuộc Thủy, nhọn và tam giác thuộc Hỏa, vuông và bằng phẳng thuộc Thổ. Quy ước này bắt nguồn từ cách phái hình thế nhìn núi, gọi là núi ngũ tinh, rồi được mở rộng sang mái nhà, khối nhà và đồ đạc.
Bài này đi từ gốc ở núi, qua kiến trúc đô thị, đến chuyện chọn bàn tròn hay bàn vuông. Ở mỗi tầng, bài tách hai phần: cách đọc theo quan niệm và điều thực tế mà hình dạng đó mang lại (gió, nắng, độ an toàn, cảm giác thị giác). Hình dạng là phần ngũ hành gần với mỹ thuật nhất, nên cũng là phần dùng thoải mái nhất; dù vậy đây vẫn là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Năm hình theo ngũ hành và đặc điểm
Bảng tóm tắt quy ước phổ biến. Một vật thường mang nhiều hình cùng lúc, nên người ta xét hình nổi bật nhất.
| Hành | Hình đặc trưng | Ở núi (ngũ tinh) | Ở kiến trúc | Ở đồ đạc |
|---|---|---|---|---|
| Kim | Tròn, vòm, bán cầu | Đỉnh tròn như chuông úp | Mái vòm, cửa vòm | Bàn tròn, đèn cầu, gương tròn |
| Mộc | Dài, đứng, chữ nhật đứng | Thân cao thẳng như cột | Toà tháp cao mảnh, cột, lam đứng | Kệ cao, đèn cây, rèm sọc dọc |
| Thủy | Lượn sóng, uốn, không đều | Nhiều đỉnh nhấp nhô liền nhau | Mặt đứng cong, mái lượn | Ghế cong, thảm hoa văn sóng |
| Hỏa | Nhọn, tam giác, toả tia | Đỉnh nhọn như ngọn lửa | Mái dốc nhọn, chóp nhọn | Đồ có góc nhọn, đèn chóp |
| Thổ | Vuông, bằng, chữ nhật nằm | Đỉnh bằng như mặt bàn | Mái bằng, khối thấp vuông | Bàn vuông, sofa khối, kệ thấp |
Các sách hình thế cổ còn chia mỗi loại núi thành nhiều biến thể (núi Kim béo, gầy, nghiêng…), và có hệ "cửu tinh" chia chi tiết hơn năm loại. Với người đọc phổ thông, năm hình cơ bản là đủ để nhận ra lối nói của các thầy khi họ nhắc tới "hình Hỏa", "hình Kim".
Gốc ở núi: cách phái hình thế đọc núi ngũ tinh
Phái hình thế, còn gọi là Loan đầu, là lối phong thủy dựa vào địa hình nhìn thấy được: núi, sông, gò, đồng. Khi đứng ở một khu đất nhìn ra xung quanh, người theo phái này phân loại các ngọn núi theo hình đỉnh và thân. Núi đỉnh tròn đầy là Kim, núi cao thẳng là Mộc, dải núi nhấp nhô như sóng là Thủy, núi đỉnh nhọn sắc là Hỏa, núi đỉnh bằng như bức bình phong là Thổ.
Phân loại này dùng để mô tả "tính cách" của cảnh quan. Một dải núi đỉnh bằng phía sau khu đất được ví là chỗ tựa vững; núi nhọn đối diện được một số sách coi là quá gắt. Có lý do thực tế khá rõ cho nhiều nhận xét: núi tròn và bằng thường là núi đất dày, thảm thực vật tốt, ít sạt lở; núi nhọn nhiều đá trơ, dốc, nắng hắt và gió quẩn khác thường. Người xưa chọn đất ở thì đương nhiên quan tâm những điều ấy.
Việt Nam có nhiều cảnh quan cho thấy rõ năm dạng núi, nhất là vùng núi đá vôi ở Ninh Bình, Quảng Ninh, Cao Bằng, nơi các khối núi đỉnh tròn, đỉnh nhọn, đỉnh bằng đứng cạnh nhau. Đi thuyền giữa các khối núi đó là cách dễ nhất để hình dung ngôn ngữ ngũ tinh mà sách hình thế dùng.
Hình khối toà nhà trong đô thị
Ở thành phố, núi được thay bằng toà nhà. Những người áp dụng hình thế vào đô thị nhìn các khối nhà quanh mình theo cùng năm hình: toà tháp cao mảnh là Mộc, khối nhà có mái chóp hoặc góc sắc chĩa ra là Hỏa, khối nhà thấp bằng mái là Thổ, công trình mái vòm là Kim, toà nhà mặt đứng uốn lượn là Thủy. Các khối lớn đối diện cửa nhà, căn hộ là thứ được chú ý nhiều nhất.
Lời khuyên hay gặp là tránh để góc nhọn của toà nhà khác chĩa thẳng vào cửa chính hay cửa sổ phòng ngủ, gọi là hình Hỏa hay "sát" góc nhọn. Phần thực tế: góc toà nhà lớn tạo ra luồng gió xoáy mạnh ở chân công trình, và mặt kính lớn hướng về phía nhà mình có thể hắt nắng chói vào giờ nhất định. Đây là những hiện tượng vi khí hậu đô thị có thật, có thể quan sát.
Nhìn khối nhà theo ngũ hành cũng có mặt tích cực: nó giúp mô tả cảm giác thị giác. Một dãy phố toàn khối Thổ thấp bằng cho cảm giác yên, đều; một khu toàn tháp Mộc cao vút cho cảm giác thúc ép. Kiến trúc sư đô thị cũng bàn về nhịp điệu khối nhà, chỉ dùng từ vựng khác. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn hướng gió và hướng chói thì nên kiểm tại chỗ vào những giờ khác nhau.
Hình dạng ở quy mô ngôi nhà: mái, cửa, khối
Mái dốc và mái bằng. Nhà Việt truyền thống dùng mái dốc lợp ngói, đỉnh mái tạo hình tam giác, gần với Hỏa; nhà phố hiện đại nhiều mái bằng, gần với Thổ. Lý do chọn mái chủ yếu là khí hậu: mái dốc thoát nước mưa nhanh, mái bằng tận dụng được sân thượng. Quan niệm ngũ hành chỉ là lớp mô tả phía trên.
Cửa vòm và cửa vuông. Cửa vòm thuộc Kim, cửa chữ nhật đứng thuộc Mộc. Một số người phối hình cửa theo hành của hướng, ví dụ cửa phía Tây dùng vòm. Điều quyết định thật vẫn là kích thước cửa đủ cho người và đồ đi qua, đủ ánh sáng và đúng quy chuẩn thoát nạn.
Khối nhà gọn và khối nhà nhiều góc. Nhà vuông vức, khối gọn được nhiều sách khen là ổn định (Thổ). Nhà nhiều góc thụt, góc lồi bị coi là "khuyết góc". Phần thực tế là khối gọn dễ chống thấm, ít cầu nhiệt, ít góc chết; khối nhiều góc cần xử lý kỹ ở các điểm giao.
Ban công, lan can, lam che. Lam đứng tạo nhịp Mộc, lam ngang tạo nhịp Thổ, lan can uốn lượn mang tính Thủy. Đây là chỗ hình dạng ngũ hành gần với ngôn ngữ thiết kế mặt đứng nhất, có thể dùng thoải mái để tạo phong cách.
Bàn ghế, đồ nội thất: bàn tròn hay bàn vuông
Câu hỏi quen thuộc nhất về hình dạng trong nhà là nên chọn bàn ăn tròn hay vuông. Theo ngũ hành, bàn tròn là Kim, bàn vuông và chữ nhật là Thổ, và vì Thổ sinh Kim nên nhiều người cho rằng cả hai đều ổn, chỉ tuỳ phối với phòng. Trong văn hoá Á Đông, bàn tròn còn gắn với ý sum vầy, mọi người ngồi ngang nhau; bàn chữ nhật gắn với thứ bậc, có đầu bàn.
Các lý do thực tế thì rõ ràng hơn: bàn tròn không có góc nên an toàn cho trẻ nhỏ, dễ thêm người, mọi người nhìn được nhau; bàn chữ nhật tận dụng diện tích phòng hẹp dài tốt hơn, dễ kê sát tường. Với phòng ăn nhà ống, bàn chữ nhật thường hợp hơn; với phòng ăn vuông vức, bàn tròn hợp hơn.
Tương tự với các đồ khác: sofa khối vuông cho cảm giác vững, sofa cong cho cảm giác mềm; kệ cao mảnh làm phòng như cao thêm, kệ thấp dài làm phòng như rộng ra. Đồ có góc nhọn chĩa vào chỗ ngồi hay đầu giường bị quan niệm không thích, và lý do an toàn đi kèm là va chạm. Bo góc, chọn đồ có cạnh tròn ở lối đi là lời khuyên mà cả phong thủy và an toàn trẻ em đều đồng ý.
Nhà và đình chùa Việt nhìn qua năm hình
Kiến trúc truyền thống Việt cho thấy năm hình không đứng riêng mà phối với nhau. Một ngôi đình làng điển hình có bộ mái lớn dốc, các đầu đao cong vút lên ở bốn góc, nền nhà cao bằng phẳng, hàng cột gỗ tròn thẳng đứng. Nếu đọc theo ngũ hành, mái dốc mang tính Hỏa, đầu đao cong lượn mang tính Thủy, nền bằng là Thổ, hàng cột là Mộc. Người thợ xưa có lẽ không nghĩ theo cách này khi dựng đình; họ dựng theo kỹ thuật và thẩm mỹ của vùng, nhưng kết quả lại là một tổ hợp hình rất cân.
Nhà ở nông thôn Bắc Bộ với mái ngói thấp, tường gạch, sân gạch vuông, ao phía trước, vườn phía sau cũng là một phối hợp tương tự: khối Thổ của sân và tường, mặt nước lượn của ao, cây vườn đứng thẳng. Nhà rường Huế với bộ khung gỗ chạm, mái cong nhẹ, vườn bao quanh lại nghiêng về Mộc và Thủy nhiều hơn.
Điểm đáng học không phải là gán hành cho từng chi tiết mà là cách các hình bổ sung nhau. Mái dốc lớn được cân bằng bởi nền bằng vững; hàng cột thẳng được làm mềm bởi đường cong của mái và đầu đao. Đây là bài học về tỉ lệ và nhịp điệu mà kiến trúc hiện đại vẫn dùng, dù gọi bằng tên khác. Đây là cách đọc mang tính quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Dùng hình dạng ngũ hành cho đúng mức
Vì hình dạng là phần gần mỹ thuật nhất, nó cũng dễ dùng nhất. Vài nguyên tắc giúp tránh lạm dụng:
- Coi năm hình như một bảng từ vựng để phối hợp, không như danh sách cấm. Một phòng có đủ đường thẳng, đường cong, khối vuông thường nhìn cân đối hơn phòng chỉ có một loại hình.
- Ưu tiên an toàn: góc nhọn ở tầm đầu trẻ em, cạnh sắc ở lối đi cần bo hoặc che, bất kể ngũ hành nói gì.
- Với các khối bên ngoài như toà nhà, cột điện, mái nhọn nhà bên, đừng hoảng. Quan sát xem chúng gây ra điều gì thật (chói, gió xoáy, che nắng) rồi xử lý điều đó bằng rèm, cây, lam che.
- Không cần mua vật phẩm hình tròn để "hoá giải" góc nhọn. Một chậu cây tán rộng, một tấm rèm đặt đúng chỗ thường làm việc đó tốt hơn và đẹp hơn.
- Khi phối hình theo hành của hướng (ví dụ góc Tây dùng đồ tròn), hãy dừng ở mức gợi ý. Hình dạng của đồ phải hợp với công năng và kích thước phòng trước.
Ví dụ giả định: căn hộ tầng cao ở Đà Nẵng nhìn ra góc nhọn của toà bên cạnh. Gia chủ quan sát thấy chiều nào kính toà ấy cũng hắt nắng chói vào phòng khách. Treo rèm voan hai lớp và đặt một chậu cây cao tán rộng cạnh cửa kính giải quyết chuyện chói; theo quan niệm thì cây Mộc cũng "đỡ" bớt hình Hỏa. Một việc, hai cách giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Hình tròn thuộc hành Kim hay hành Thủy?
Theo quy ước phổ biến, tròn và vòm thuộc Kim; Thủy là hình lượn sóng, uốn, không định hình. Một số tài liệu đại chúng xếp lẫn hai hình này, nên khi đọc nên xem tác giả theo quy ước nào.
Nhà có mái nhọn có phải là nhà hành Hỏa không?
Theo quy ước hình dạng thì mái nhọn mang tính Hỏa. Nhưng hành của một ngôi nhà trong các trường phái lý khí được xét theo hướng và thời điểm xây, không chỉ theo hình mái. Mái dốc trước hết là giải pháp thoát nước mưa.
Góc nhọn toà nhà đối diện chĩa vào nhà có đáng lo không?
Theo quan niệm hình thế đó là điều không được ưa. Thực tế cần quan sát xem nó có gây gió xoáy, hắt nắng chói hay che tầm nhìn không. Rèm, cây xanh, lam che xử lý được phần lớn ảnh hưởng thật.
Bàn làm việc nên chọn hình gì?
Bàn chữ nhật phổ biến vì tận dụng diện tích và dễ kê sát tường; bàn góc chữ L cho nhiều mặt làm việc. Theo ngũ hành, chữ nhật nằm thuộc Thổ, mang ý vững vàng. Chọn theo kích thước phòng và công việc là chính.
Núi ngũ tinh có liên quan đến Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng không?
Tên Ngũ Hành Sơn gắn với năm ngọn núi đá được đặt tên theo năm hành (Kim Sơn, Mộc Sơn, Thủy Sơn, Hỏa Sơn, Thổ Sơn). Đó là cách đặt tên địa danh; còn núi ngũ tinh là hệ phân loại hình dáng núi của phái hình thế, hai chuyện khác nhau.